گاهی فقط ۲۰ دقیقه وقت میخواهیم؛ برای یک تماس، درستکردن غذا، جمعکردن خانه یا حتی نوشیدن یک فنجان چای در آرامش. کودک اما درست در همین ۲۰ دقیقه تصمیم میگیرد چیزی بخواهد، سؤال بپرسد، بازی کند یا کنارمان بنشیند. سادهترین راه هم جلوی چشممان است: گوشی را میدهیم دستش و خانه ناگهان ساکت میشود!
مشکل از همینجا شروع نمیشود که کودک چند دقیقه کارتون میبیند؛ مسئله وقتی جدیتر میشود که گوشی تبدیل شود به ابزار همیشگیِ «ساکت ماندن کودک تا من به کارم برسم». در این حالت، کودک کمکم یاد میگیرد برای تحمل بیحوصلگی، انتظار یا نبودن توجه فوری، سراغ صفحهنمایش برود.
گوشی، دکمه «ساکت باش» نیست
آکادمی اطفال آمریکا (AAP) توصیه میکند والدین تا جای ممکن از صفحهنمایش بهعنوان تنها راه آرامکردن کودک استفاده نکنند؛ چون کودک باید فرصت پیدا کند راههای دیگری برای کنارآمدن با بیحوصلگی، ناکامی و احساسات شدید را هم تمرین کند.
پژوهشی که در مجله علمی «JAMA Pediatrics» در سال ۲۰۲۳ منتشر شد نیز این موضوع را دقیقتر بررسی کرد. پژوهشگران ۴۲۲ کودک ۳ تا ۵ ساله را دنبال کردند و دریافتند استفاده مکرر از موبایل برای آرامکردن کودک با افزایش واکنشپذیری هیجانی در طول زمان ارتباط داشت؛ البته پژوهشگران تأکید کردهاند که این یافته بهتنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت نمیکند.
یعنی قرار نیست هر بار که گوشی دست کودک میدهیم اتفاق بدی بیفتد. مسئله، الگوی تکرارشونده است: کودک بیحوصله میشود، گوشی میگیرد، آرام میشود؛ و دفعه بعد، تحمل بیحوصلگی بدون گوشی برایش دشوارتر میشود.
پس اگر قرار است چند دقیقهای برای خودمان بخریم، بهتر است بهجای «حقالسکوت دیجیتال»، یک پلن بیصفحه داشته باشیم.
به کودک نگوییم «برو بازی کن»؛ مأموریت بدهیم
«برو یه کاری بکن» برای یک کودک، تقریباً به اندازه «خودت را سرگرم کن» برای یک آدم خسته نامفهوم است!
بهجای آن، یک مأموریت کوچک و مشخص تعریف کنیم: «تا من این تلفن را جواب بدهم، میتونی این ۶ تا لگو رو تبدیل به برج کنی؟» یا: «من دارم غذا درست میکنم؛ تو مسئول چیدن قاشقهای اینجایی.» یا حتی: «تا من این ایمیل رو بفرستم، ببین میتونی ۵ چیز قرمز توی خونه پیدا کنی؟»
کودک وقتی بداند دقیقاً قرار است چه کاری انجام دهد و پایان آن کجاست، احتمال بیشتری دارد وارد فعالیت شود.
یک «جعبه مخصوص وقتهای شلوغی» بسازید
لازم نیست اسباببازی جدید بخریم. یک جعبه کوچک درست کنید که فقط در زمانهایی بیرون بیاید که شما واقعاً کار دارید.
داخلش میتواند چند چیز ساده باشد: پازل متناسب با سن، برچسب، مداد و کاغذ، خمیر بازی، چند قطعه لگو، کتاب تصویری یا چند کارت جورکردنی.
نکته مهم این است که همهچیز را یکجا نریزید. دو یا سه فعالیت کافی است. حتی میتوانید محتویات جعبه را هر چند روز عوض کنید تا برای کودک تازگی داشته باشد.
آکادمی اطفال آمریکا در راهنمای «جایگزینکردن بازی بهجای صفحهنمایش» پیشنهاد میکند بهجای اینکه کودک را صرفاً با دستگاه سرگرم کنیم، او را در بخشی از کارهای واقعی خانه شریک کنیم. این مشارکت ممکن است کار والد را کمی کندتر کند، اما فرصت تعامل و یادگیری را بیشتر میکند.
کار شما، بازی کودک!
اتفاقاً لازم نیست همیشه برای کودک «سرگرمی» اختراع کنیم. گاهی بهترین سرگرمی همان کاری است که خودمان داریم انجام میدهیم.
هنگام آشپزی، کودک میتواند سبزیهای شستهشده را جدا کند، قاشقها را بچیند یا با یک دستمال سطح امنی را پاک کند. هنگام جمعکردن خانه، میتواند مأمور پیدا کردن جورابهای جفت باشد. هنگام مرتبکردن لباسها، میتواند لباسها را بر اساس رنگ دستهبندی کند.
این کارها شاید در نگاه اول خیلی ساده باشند، اما یک پیام مهم دارند: «تو مزاحم کار من نیستی؛ میتوانی بخشی از این کار باشی.»
راهنمای HealthyChildren.org، وبسایت آموزشی آکادمی اطفال آمریکا برای والدین، نیز مشارکت کودک در کارهای روزمره را یکی از راههای جایگزینکردن «پرستار الکترونیکی» میداند.
برای کودک زمان را دیدنی کنید
یکی از سختترین جملهها برای کودک این است: «فقط چند دقیقه صبر کن.»
چند دقیقه یعنی چه؟ برای کودک خردسال، بهتر است زمان را قابل دیدن کنیم. مثلاً یک ساعت شنی، تایمر آشپزخانه یا حتی یک روال ثابت داشته باشیم: «اول ۱۵ دقیقه مامان کار میکنه، بعد ۵ دقیقه با هم بازی میکنیم.»
آکادمی اطفال آمریکا نیز استفاده از برنامه روزانه، انتخاب محدود و انتقال آرام بین فعالیتها را برای کاهش مقاومت کودک در برابر تغییرات توصیه میکند. این یعنی قرار نیست کودک را برای یک ساعت کامل در اتاق بفرستیم و انتظار داشته باشیم خودش را سرگرم کند. زمانهای کوتاه و قابل پیشبینی، واقعبینانهترند.
اگر اعتراض کرد، گوشی را پس ندهیم؛ مسیر را عوض کنیم
احتمالاً اولین بار که گوشی را کنار میگذاریم، کودک با استقبال از «جعبه بازی» مواجه نمیشود! ممکن است بگوید: «گوشی میخوام.» اینجا یک اشتباه رایج این است که چند بار «نه» بگوییم، کودک گریه کند و در نهایت برای تمامشدن سر و صدا گوشی را پس بدهیم. این چرخه به کودک یاد میدهد: اگر بهاندازه کافی اعتراض کنم، قانون تغییر میکند.
AAP پیشنهاد میکند هنگام ایجاد محدودیت جدید، والد آرام بماند، به احساس کودک توجه کند و بعد او را به فعالیت دیگری هدایت کند؛ نه اینکه رفتار اعتراضی را با برگرداندن فناوری تقویت کند.
پس میتوانیم بگوییم: «میدونم گوشی میخوای. الان وقت گوشی نیست. بیا انتخاب کن: پازل یا لگو؟»
نه سخنرانی لازم است، نه دعوا.
قرار نیست خانه را به مهدکودک تبدیل کنیم
یک نکته مهم را هم نباید فراموش کنیم: هدف، حذف کامل بیحوصلگی کودک نیست.
WHO، سازمان جهانی بهداشت، در راهنمای فعالیت بدنی، رفتار کمتحرک و خواب کودکان زیر پنج سال تأکید میکند که جایگزینکردن زمان نشستن و صفحهنمایش با بازی فعال، تعامل، کتابخوانی و فعالیتهای غیرصفحهای برای رشد کودک اهمیت دارد. برای کودکان ۲ تا ۴ سال، زمان صفحهنمایش کمتر از یک ساعت در روز توصیه میشود و «هرچه کمتر، بهتر است». اما قرار نیست هر دقیقه از روز کودک را با فعالیت پر کنیم. گاهی کودک میتواند کنار ما بنشیند، چند دقیقه نقاشی کند، به کتاب نگاه کند، با چند قطعه ساده بازی کند یا حتی کمی حوصلهاش سر برود.
شاید همین «کمی حوصلهام سر رفته» یکی از مهارتهایی باشد که لازم است کودک کمکم یاد بگیرد با آن کنار بیاید؛ بدون اینکه هر بار یک صفحه روشن شود.
نسخه ساده برای والد پرمشغله
قبل از اینکه گوشی را دست کودک بدهیم، این سه سؤال را از خودمان بپرسیم:
۱. کار من چقدر طول میکشد؟ اگر ۱۵ دقیقه است، برای ۱۵ دقیقه برنامه بچینیم؛ نه بیشتر.
۲. کودک الان به چه چیزی نیاز دارد؟ حرکت؟ تماس و توجه؟ بازی آرام؟ یا فقط یک کار مشخص؟
۳. آیا میتوانم بخشی از کار خودم را به او بدهم؟ اگر جواب بله است، از همانجا شروع کنیم.
هدف این نیست که گوشی را از دست کودک بگیریم و به جایش یک فهرست صدتایی از بازیها تحویلش بدهیم. هدف سادهتر است: گوشی را از جایگاه «حقالسکوت» پایین بیاوریم و به کودک فرصت بدهیم یاد بگیرد منتظر بماند، بازی کند، کمک کند و بیحوصلگی را هم تجربه کند.
چون گاهی برای اینکه کار خودمان را جلو ببریم، لازم نیست کودک را ساکت کنیم؛ کافی است برای مشغولبودن او، یک مسیر بهتر از صفحهنمایش جلوی پایش بگذاریم.
پیام شما به ما