بچهها در بازی کردن فقط وقت نمیگذرانند؛ آنها در حال یادگیری زندگی هستند. وقتی دو کودک سر یک توپ اختلاف پیدا میکنند، وقتی مجبور میشوند برای ادامه بازی توافق کنند، نوبتشان را رعایت کنند یا پس از باخت دوباره به جمع برگردند، در واقع مهارتهایی را تمرین میکنند که هیچ کتاب درسی نمیتواند به آنها آموزش دهد.
اما دنیای کودکی آرامآرام تغییر کرده است. بازی در کوچه و حیاط، ساعتهای طولانی همراهی با همسالان و بازیهای آزاد گروهی، جای خود را به صفحهنمایشها و سرگرمیهای انفرادی دادهاند. حالا سؤال مهم این است: وقتی فرصت بازی حضوری کم شود، چه بلایی سر مهارتهای اجتماعی بچهها میآید؟
بازی؛ کلاس درسی بدون معلم
کودک مهارت اجتماعی را صرفاً با شنیدن جملاتی مثل «مهربان باش» یا «با دیگران همکاری کن» یاد نمیگیرد؛ او باید این موقعیتها را از نزدیک تجربه کند.
در یک بازی گروهی، کودک یاد میگیرد خواستههای دیگران را در نظر بگیرد، منتظر نوبتش بماند، قوانین را رعایت کند و گاهی بپذیرد که همهچیز مطابق میل او پیش نمیرود. ممکن است ببازد، دوستش تقلب کند یا سر قوانین با دیگران به اختلاف بخورد. همین موقعیتهای به ظاهر ساده، تمرینهایی جدی برای زندگی اجتماعی آینده او هستند.
طبق پژوهشهای انجامشده درباره بازیهای گروهی و سنتی، این فعالیتها مهارتهایی مانند همکاری، همدلی، نوبتگیری، ارتباط و حل تعارض را در کودکان تقویت میکنند. در یکی از مطالعات مداخلهای سال ۲۰۲۴ روی کودکان دبستانی، مشخص شد که پس از تجربه بازیهای سنتی، شاخصهای تعامل اجتماعی کودکان—از جمله ارتباط کلامی و غیرکلامی، همدلی و مشارکت—بهطور معناداری افزایش یافته است.
وقتی صفحهنمایش جای بازی با همسالان را میگیرد
مسئله این نیست که هر نوع استفادهای از گوشی، تبلت یا بازی دیجیتال الزاماً به رشد اجتماعی کودک آسیب میزند. نوع استفاده، محتوایی که کودک میبیند و مدت زمان حضور او در فضای دیجیتال بسیار تعیینکننده است.
نگرانی اصلی زمانی آغاز میشود که زمانِ صفحهنمایش، جای تجربههای واقعی کودک را بگیرد؛ یعنی کودکی که میتوانست با همسالانش بازی کند، در پارک بدود یا در یک جمع خانوادگی تعامل داشته باشد، ساعتهای متوالی را بهتنهایی با یک دستگاه بگذارند.
طبق یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۵ که روی ۳۰ مطالعه و حدود ۳۹ هزار کودک و نوجوان انجام شد، قرار گرفتنِ بیشتر در معرض صفحهنمایش با شایستگی اجتماعی-هیجانی پایینتر و مشکلات رفتاری بیشتر در ارتباط بوده است. اگرچه این پژوهش نشان نمیدهد که صفحهنمایش تنها علت این مشکلات است، اما از وجود یک ارتباط قابل توجه میان افزایش استفاده از دنیای دیجیتال و برخی دشواریهای اجتماعی و هیجانی خبر میدهد.
مهارت اجتماعی فقط با تمرین ساخته میشود
مهارت اجتماعی یک درس حفظکردنی نیست. کودک برای یادگیری آن باید تمرین کند؛ همانطور که هیچکس صرفاً با خواندن کتاب درباره شنا، شناگر نمیشود.
بازی حضوری پر از موقعیتهای غیرقابل پیشبینی است. کودک باید حالت چهره دوستش را ببیند، لحن ناراحتی یا خوشحالی او را تشخیص دهد و تصمیم بگیرد چه واکنشی نشان دهد. گاهی باید عذرخواهی کند، گاهی از حقش دفاع کند و گاهی برای ادامه بازی انعطاف نشان دهد.
بر اساس مطالعهای که سال ۲۰۲۴ در نشریه Frontiers منتشر شد، تعامل انسانی نقش مستقیمی در رشد زبان کودکان دارد. این پژوهش نشان داد کودکانی که تعامل اجتماعی کمتری داشته و بیشتر در معرض فناوری قرار میگرفتند، در برخی شرایط واژگان محدودتری داشتند؛ در مقابل، تعامل واقعی با انسانها توانسته بود بخش زیادی از این کمبود را جبران کند. این یافته اثبات میکند که رشد کودک فقط به دریافت اطلاعات وابسته نیست، بلکه به گفتوگو و ارتباط واقعی با آدمها نیاز دارد.
دعواهای کوچک، تمرینهای بزرگ زندگی
شاید عجیب به نظر برسد، اما حتی دعواهای کودکان هنگام بازی هم بخشی از فرایند یادگیری اجتماعی آنهاست.
وقتی دو کودک بر سر یک اسباببازی اختلاف پیدا میکنند، با موقعیتی روبهرو میشوند که باید برایش راه حلی بسازند. اگر بزرگترها همیشه بلافاصله وارد ماجرا شوند و همه اختلافها را حل کنند، فرصت تمرین از کودکان گرفته میشود.
کودکی که در جمع همسالان بازی میکند، بهتدریج یاد میگیرد چگونه مذاکره کند، سازش داشته باشد، شکست را بپذیرد و بعد از یک اختلاف دوباره رابطه را بازسازی کند.
حذف بازیهای حضوری، در واقع محروم کردن کودک از همین فرصتهای حیاتی تمرین است.
بازی فقط سرگرمی نیست؛ یک نیاز است
پژوهشهای سالهای اخیر نشان میدهند که کاهش بازیهای فعال و اجتماعی، یکی از تغییرات نگرانکننده در سبک زندگی کودکان است.
بر اساس مطالعهای در سال ۲۰۲۴ درباره تغییر الگوی بازی کودکان پس از دوران کرونا، مشخص شد که حتی پس از رفع محدودیتها، زمان استفاده از دستگاههای دیجیتال همچنان بالا مانده و فرصت بازی اجتماعی حضوری برای بسیاری از کودکان کاهش یافته است.
همچنین طبق گزارش بنیاد Nuffield که یک مؤسسه پژوهشی مستقل و معتبر در بریتانیا است در سال ۲۰۲۵ درباره «کمرنگ شدن روابط اجتماعی در عصر دیجیتال»، کودکان و نوجوانان امروز فرصت و آزادی کمتری برای بازی بیرون از خانه و معاشرت حضوری دارند. این گزارش بر ضرورت بازسازی فرصتهای واقعی برای ارتباط اجتماعی کودکان تأکید میکند.
راهحل، اعلام جنگ با تکنولوژی نیست
بازگرداندن بازی حضوری به زندگی کودکان به معنای حذف کامل فناوری نیست. صفحهنمایشها بخشی از واقعیت دنیای امروز هستند و کاربردهای آموزشی و ارتباطی مفیدی هم دارند؛ مسئله اصلی، ایجاد تعادل است.
طبق یک مرور نظاممند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۶، مداخلاتی که والدین را برای مدیریت استفاده از صفحهنمایش درگیر میکردند، با کاهش معنادار مشکلات اجتماعی-هیجانی و برخی رفتارهای بیرونی همراه بودند. پیام این پژوهش روشن است: فقط کم کردن زمانِ صفحهنمایش کافی نیست؛ کودک باید جایگزینهای واقعی، جذاب و پرتحرکی برای تعامل، بازی و ارتباط داشته باشد.
کودکان برای اجتماعی شدن، بیشتر از «آموزش» به «تجربه» نیاز دارند. آنها باید با هم بخندند، گاهی اختلاف داشته باشند، ببازند، آشتی کنند و یاد بگیرند که چطور در یک جمع زندگی کنند.
حذف بازیهای حضوری شاید در نگاه اول فقط یک تغییر ساده در شیوه سرگرمی باشد، اما در واقع گرفتن زمین تمرینِ اصلی آنهاست. صفحهنمایشها میتوانند سرگرمکننده و مفید باشند، اما هیچ فناوریای نمیتواند جای تجربهای را بگیرد که در آن یک کودک، روبهروی کودک دیگر میایستد و میگوید: «بیا با هم بازی کنیم.»
پیام شما به ما