ذهن ما عجیبترین و خلاقترین کارگردان دنیاست! این کارگردان این روزها بیش از هر زمان دیگری فیلمهای ترسناک و وحشتناک میسازد.
در واقع در چند ماه اخیر در فضای مجازی، با تحلیلها و ویدئوهای زیادی مواجه میشویم که از شرایط وحشتناک پیشرو میگویند. ذهن ما هم معمولا کنترل داستان را به دست گرفته و از یک خبر، فیلمی تمامعیار از جنگی ویرانگر، نابودی شهرها و پایان همهچیز میسازد. فاجعهای که بارها و بارها آن را در ذهنمان تجربه میکنیم.
اما چگونه این کارگردان خلاق و فاجعهساز را دوباره به مسیر عادی زندگی برگردانیم؟
عدم قطعیت؛ سوخت اضطراب و فاجعهسازی
زندگی زیر سایه تهدیدهای مداوم و آیندهای نامعلوم، فرساینده است. اما چرا بعضی افراد با این شرایط بهتر کنار میآیند و بعضی دیگر در گرداب اضطراب و بدترین سناریوها گرفتار میشوند؟
بخشی از این تفاوت به مفهومی به نام «تحمل نکردن عدم قطعیت» برمیگردد. همه ما ظرفیت یکسانی برای تحمل ابهام نداریم. برای بعضی افراد، ندانستن و شرایط مبهم پیشرو، بخشی طبیعی از زندگی محسوب میشود. اما برای برخی دیگر، همین ابهام به منبعی بزرگ از اضطراب تبدیل میشود و گاهی ذهن را به سمت فاجعهسازی سوق میدهد.
در واقع «فاجعهسازی یا Catastrophizing» یکی از واکنشهای رایج ما در مواجهه با شرایط مبهم و ناامن است. تلهای ذهنی که در آن، ذهن نگران ما یک اتفاق یا خبر نگرانکننده را با سرعتی باورنکردنی به بدترین و سیاهترین نتیجه ممکن گره میزند.
فاجعهسازی معمولاً حاصل ترکیب همزمان دو خطای شناختی است؛ خطاهایی که آنقدر سریع پشت سر هم رخ میدهند که انگار یک فکر واحدند:
- بزرگنمایی فاجعه: در این خطای ذهنی، هم احتمال وقوع رخداد بد و هم شدت آسیب آن، بسیار فراتر از واقعیت تصور میشود.
- دستکمگرفتن خود: در این مرحله، فرد باور میکند که اگر بدترین سناریو اتفاق بیفتد، او کاملاً درمانده خواهد بود و هیچ ابزار یا توانی برای کنار آمدن با آن ندارد.
شکلگیری زنجیره ترس
مثلا بیایید ببینیم ذهن ما هنگام شنیدن خبرهای تنشهای نظامی چگونه واکنش نشان میدهد. این روند معمولاً با یک سؤال شروع میشود و بهسرعت به زنجیرهای از بدترین احتمالات میرسد: اگر تنشها دوباره افزایش پیدا کند، چه میشود؟ اگر حملات گستردهتر شوند، چه؟ اگر شرایط از کنترل خارج شود، چه؟
نکته جالب ماجرا این است که در لحظه، هر حلقه از این زنجیره، ادامه ظاهرا منطقی حلقه قبلی به نظر میرسد. به همین دلیل، فاجعهانگاری گاهی بیش از آنکه شبیه یک ترس ساده باشد، به یک استدلال منطقی شباهت پیدا میکند.
اما واقعیت این است که ما بهجای تکیه بر شواهد و واقعیتهای موجود، صرفا مجموعهای از فرضهای ترسناک را روی هم میچینیم. ذهن در این شرایط، صدها احتمال دیگر را نادیده میگیرد و تنها روی مسیری متمرکز میشود که به بدترین نتیجه ممکن ختم میشود.
حتی اگر شدیدترین سناریوی جنگ هم رخ دهد، به این معنا نیست که تمام فجایعی که ذهن ما پیشبینی کرده، لزوماً و پشت سر هم اتفاق خواهند افتاد. انسانها در مواجهه با بحران، توانایی قابلتوجهی برای سازگاری، تصمیمگیری و پیدا کردن راههای تازه برای ادامه زندگی دارند؛ تواناییهایی که ذهن فاجعهساز ما معمولاً آنها را نادیده میگیرد.
چگونه بین نگرانی منطقی و فاجعهسازی منطقی تفاوت قائل شویم؟
نگرانی در شرایط جنگی، واکنشی طبیعی است. وقتی خطر واقعی وجود دارد، نگران امنیت خود و خانوادهمان میشویم، اخبار را دنبال میکنیم و برای شرایط احتمالی آماده میشویم. این نگرانی به رفتارهای مفیدی مانند ذخیره اقلام ضروری، شناخت مکانهای امن یا برنامهریزی برای ارتباط با اعضای خانواده منجر میشود.
اما این نشانهها میگویند ذهن ما در حال بزرگنمایی خطر و فاجعهسازی است:
- اولین توضیحی که برای یک تیتر خبری به ذهنمان میرسد، معمولاً نگرانکنندهترین توضیح است.
- یک خبر کوچک، زنجیرهای طولانی از افکار «اگر «...» رخ دهد، چه میشود؟» را به راه میاندازد که متوقفکردن آن دشوار است.
- گاهی برای ساعتها، نتایج ناگوار را با جزئیات دقیق و زنده در ذهن خود مرور میکنیم.
- پیش از آنکه واقعاً اتفاقی بیفتد، هجوم فیزیکی ترس را احساس میکنیم؛ مانند تپش قلب، گرفتگی قفسه سینه یا حتی احساس آشوب در معده.
- تا زمانی که به قطعیت نرسیم، نمیتوانیم آرام بگیریم. مثلا، مدام اخبار را بررسی میکنیم تا مطمئن شویم حملهای رخ نداده است.
- از انجام کارهای روزمره، برنامهریزی برای آینده یا حتی برقراری ارتباط با دیگران طفره میرویم، چون میترسیم اتفاق بدی در انتظارمان باشد.
- حتی اطرافیانمان هم به ما میگویند که بیش از حد نگران هستیم.
- حتی پس از اینکه نتیجه واقعی یک اتفاق بسیار خفیفتر از تصورمان میشود، نگرانی بعدی درباره اتفاق بعدی آغاز میشود.
اگر این الگوها را در خودمان مشاهده کنیم، لزوماً به این معنا نیست که نگرانیهایمان بیاساس هستند؛ بلکه شاید ذهنمان در تلاش برای محافظت از ما، بیش از اندازه درگیر پیشبینی خطر شده است.
چطور جلوی فاجعهانگاری را بگیریم؟
پیش از آنکه به سراغ روشهای مدیریت فاجعهانگاری برویم، باید یک واقعیت مهم را بپذیریم: نمیتوانیم به زور اراده، ذهنمان را از فکر کردن به سناریوهای ترسناک منع کنیم. تلاش برای جنگیدن با افکار ناخواسته، دقیقا مثل تقلا کردن در یک باتلاق است؛ هرچه بیشتر دستوپا بزنید، بیشتر فرو میروید.
دنیل وگنر، پژوهشگر روانشناسی دانشگاه هاروارد، بیش از سه دهه پیش با طراحی یک آزمایش ساده اما درخشان، این تناقض عجیب را ثابت کرد. او از شرکتکنندگان خواست تا برای چند دقیقه به هر چیزی فکر کنند، بهجز یک «خرس سفید». نتیجه قابلپیشبینی بود: هرچه بیشتر تلاش میکردند به خرس سفید فکر نکنند، این تصویر بیشتر و با قدرت بیشتری به ذهنشان هجوم میآورد.
بنابراین، اگر هنگام شنیدن اخبار به خودتان بگویید «نباید به بدترین حالت فکر کنم»، در واقع دارید بنزین روی آتش فاجعهسازی ذهنی میریزید. کلید رهایی از این تله، سرکوب کردن افکار نیست، بلکه تغییر نحوه مواجهه ما با آنهاست.
فکر را شناسایی کنید و الگوی آن را نامگذاری کنید!
نمیتوانیم فکری را که متوجه ساختگی بودن آن نشدهایم، به چالش بکشیم. وقتی دچار اضطراب میشوید، مکث کنید و ببینید ذهنتان دقیقاً چه پیشبینیای میکند. مثلاً با شنیدن خبر افزایش تنشهای نظامی، ممکن است فوراً به این نتیجه برسید که «حتماً جنگ دوباره شروع میشود و همهچیز نابود خواهد شد.»
این فکر را بنویسید و الگوی آن را شناسایی کنید: «این فاجعهسازی است؛ دارم بدترین سناریوی ممکن را تصور میکنم.»
این تغییر کوچک کمک میکند تا بهجای تلقی افکارتان بهعنوان واقعیت قطعی، آنها را صرفا سناریوهای ساختهشده توسط ذهنتان بدانید.
امکان وقوع یک اتفاق با وقوع حتمی آن برابر نیست!
یکی از خطاهای ذهنی رایج این است که هر اتفاقی را که امکان وقوعش وجود دارد، محتمل بدانیم. پیشبینی قطعی آینده ممکن نیست و نباید خطرات واقعی را هم نادیده گرفت اما صرف امکان وقوع یک اتفاق، به معنای نزدیک، محتمل یا حتمیبودن آن نیست.
برای ارزیابی خطر، باید به شواهد معتبر، شرایط واقعی، موازنه نظامی، اهداف سیاسی و هزینههای احتمالی هر اقدام توجه کنیم؛ نه صرفاً به ترسناکبودن یک سناریو.
مثلا در جنگ فعلی، اگرچه آمریکا تسلیحات متنوعی دارد اما قدرت نظامی، توان موشکی و پهپادی ایران و پیامدهای احتمالی هرگونه حمله نیز بخشی از محاسبات نظامی و سیاسی هستند. نادیدهگرفتن این عوامل و تمرکز صرف بر تواناییهای طرف مقابل، تصویر ما از خطر را غیرواقعبینانه و بیش از حد هراسآور میکند.
البته قرار نیست همه ما به تحلیلگر نظامی و سیاسی تبدیل شویم یا بتوانیم احتمال دقیق وقوع رویدادهای آینده را محاسبه کنیم. در شرایطی که اطلاعات ناقص است و آینده قطعیت ندارد، گاهی پذیرفتن اینکه پاسخ روشنی نداریم، سالمتر از تلاش بیپایان برای رسیدن به اطمینان است.
بدترین سناریو را از محتملترین سناریو جدا کنیم!
ذهن مضطرب معمولاً بدترین نتیجه ممکن را بهعنوان نتیجهای که حتماً رخ خواهد داد، تصور میکند. اما بین بدترین سناریو و محتملترین سناریو تفاوت زیادی وجود دارد. وقتی با یک خبر نگرانکننده مواجه میشویم، باید سه حالت را در نظر بگیریم:
- بدترین حالت
- بهترین حالت
- سناریوهای محتمل: تعدادشان خیلی بیشتر از آنچیزی است که ما فکر میکنیم.
این کار کمک میکند تا ذهن احتمالهای دیگری را نیز ببیند که در سایه اضطراب نادیده گرفته شدهاند. در این حالت قرار نیست که خودمان را به خوشبینی بیپایه وادار کنیم! بلکه میخواهیم به ذهنمان یادآوری کنیم که بدترین اتفاق، تنها اتفاق ممکن نیست.
تواناییهای خودمان را دستکم نگیریم!
یکی از ویژگیهای فاجعهانگاری، دستکمگرفتن توانایی خود برای مواجهه با شرایط دشوار است. گاهی ذهن ما به این نتیجه میرسد که اگر جنگ تشدید شود، دیگر هیچ کاری از دست ما برنمیآید. اما حتی در بدترین حالت نیز برخی اقدامات در اختیار ما هستند (زمان کرونا را به خاطر بیاورید!). مثلا میتوانیم:
- برای شرایط اضطراری برنامهای مشخص داشته باشیم.
- مدارک و وسایل ضروری را در دسترس قرار دهیم.
- مسیرهای امن و محلهای مناسب پناهگیری را بشناسیم.
- راههای ارتباطی با اعضای خانواده را مشخص کنیم.
- برای نیازهای ضروری چند روز آینده برنامهریزی کنیم.
- از منابع معتبر، دستورالعملهای ایمنی را دنبال کنیم.
آمادگی منطقی میتواند به کاهش احساس درماندگی کمک کند. البته باید مراقب باشیم که این آمادگی به وسواس، خریدهای غیرضروری یا تلاش بیپایان برای آمادهشدن برای هر اتفاقی تبدیل نشود.
به خودمان فرصت بدهیم تا احساساتمان را قبول کنیم!
کاملا طبیعی است که در واکنش به شرایط جنگی، احساساتی عمیق و شدید داشته باشیم. اضطراب یکی از این احساسات است. اما گاهی اضطراب روی احساسات دیگری مانند اندوه، خشم، ترس، ناامیدی یا حتی احساس بیعدالتی سرپوش میگذارد.
شاید گشتوگذار بیپایان در فضای مجازی و نگرانیهای مداوم ما، واکنشی به اندوهی باشد که در درون احساس میکنیم. لازم نیست که با این احساسات طبیعی بجنگیم یا خودمان را بابت داشتن آنها سرزنش کنیم. احساس ترس، ناراحتی یا خشم در چنین شرایطی به معنای ضعف نیست.
در عین حال، بهتر است مراقب باشیم خشم و ترس، جهتدهنده تمام واکنشهای ما در دنیای واقعی نباشند. احساسات شدید بر قضاوت ما تأثیر میگذارند. علاوه بر این، گاهی این احساسات شدید باعث میشوند تصمیمهایی بگیریم که در شرایط آرامتر، آنها را منطقی نمیدانستیم.
مصرف اخبار را مدیریت کنیم!
در شرایط جنگی، آگاهی از اخبار و اطلاعات ضروری اهمیت زیادی دارد اما دنبالکردن مداوم اخبار لزوماً ما را آگاهتر یا آمادهتر نمیکند. بهتر است به جای بررسی بیوقفه شبکههای اجتماعی، زمانهای مشخصی را برای پیگیری اخبار در نظر بگیریم و در این زمانها از منابع معتبر استفاده کنیم.
همچنین باید از بازنشر اخبار تأییدنشده، تصاویر قدیمی یا تحلیلهایی که صرفاً بر اساس حدس و گمان نوشته شدهاند، فاصله بگیریم. اگر هم متوجه شدیم دنبالکردن اخبار باعث افزایش اضطراب، اختلال در خواب یا ناتوانی در انجام کارهای روزمره شده است، شاید باید مدتی از فضای خبری فاصله بگیریم.
به زندگی عادی خودمان بازگردیم!
پایان قطعی جنگ میتواند روزها، هفتهها یا حتی ماهها طول بکشد. اگر تمام زندگی خود را به انتظار پایان بحران متوقف کنیم، بخش بزرگی از توانمان را از دست میدهیم. در شرایط جنگی هم روابطی که برایمان مهمند، مسئولیتهایی که در قبال دیگران داریم و کارهایی که به زندگیمان معنا میدهند، همچنان ارزشمند هستند.
برای بازگشت به زندگی عادی، توجه به این موارد مهم است:
- خواب منظم
- فعالیت بدنی
- تغذیه مناسب
- ارتباط با دوستان و خانواده
- انجام کارهای روزمره
- اختصاص زمانی به سرگرمیها و فعالیتهای مورد علاقه
با دیگران ارتباط برقرار کنیم!
در شرایط بحران، بهراحتی خودمان را متقاعد میکنیم که دیگران هم به اندازه ما گرفتار مشکلات هستند و نمیخواهند درباره نگرانیهای ما صحبت کنند.
اما ارتباط با دیگران یکی از مهمترین منابع حمایت روانی است. شاید دوست یا عضوی از خانواده که قصد تماس با او را داشتهایم، خودش نیز احساس استرس و پریشانی کند و به گفتوگو یا همراهی نیاز داشته باشد.
لازم نیست همه مشکلاتمان را بهتنهایی تحمل کنیم. صحبتکردن درباره احساسات، شنیدن تجربه دیگران و حتی صرفاً در کنار یکدیگر بودن، از شدت احساس تنهایی و درماندگی میکاهد.
نگرانیهایمان را به اقدامات واقعی تبدیل کنیم!
ما نمیتوانیم نتیجه جنگ یا تصمیمهای سیاسی و نظامی را کنترل کنیم اما میتوانیم بخشی از نگرانیها و همدلی خود را به اقدامات مثبت و واقعی تبدیل کنیم.
اگر نگران امنیت دیگران هستیم، میتوانیم:
در فعالیتهای داوطلبانه مشارکت داشته باشیم (مثلا دوره آموزش کمکهای اولیه).
از افراد نیازمند و آسیبدیده حمایت کنیم (حمایتهای مالی و معنوی)
و ...
گاهی انجام یک اقدام کوچک و مشخص، احساس درماندگی را کاهش میدهد. زیرا به ما یادآوری میکند که حتی در شرایط عدم قطعیت، همچنان میتوانیم بر بخشهایی از زندگی خود و اطرافیانمان تأثیر بگذاریم.
و در پایان
زندگی در شرایط جنگی، با عدم قطعیتهای زیادی همراه است. ما نمیتوانیم بدانیم هفته آینده چه اتفاقی خواهد افتاد، چه تصمیمهایی گرفته میشود یا وضعیت سیاسی و نظامی به کدام سمت میرود. اما ناتوانی در پیشبینی آینده، به معنای ناتوانی در زندگیکردن در زمان حال نیست.
ما میتوانیم خطرات واقعی را جدی بگیریم، برای شرایط اضطراری آماده باشیم، اخبار معتبر را دنبال کنیم و در عین حال اجازه ندهیم ذهنمان تمام زندگی را به مجموعهای از بدترین احتمالات تبدیل کند.



پیام شما به ما