عجیبترین بازاری که تا به حال دیدهاید، چه بوده؟ جوابی که به ذهن هر فردی میرسد، با توجه به تجربههایش متفاوت است. اما میدانستید که بازارهای مخصوصی هم برای خرید و فروش عادتهای خرید، وضعیت مالی، موقعیت مکانی، روابط اجتماعی و حتی تصمیمهای روزمره میلیونها نفر وجود دارد؟ بازاری به نام دلالی داده!
بازار دلالی داده در سال ۲۰۲۴ ارزشی حدود ۲۷۰ میلیارد دلار داشته و پیشبینی میشود این عدد تا سال ۲۰۳۲ از ۴۷۰ میلیارد دلار عبور کند. در این صنعت بزرگ و پراکنده، بیش از ۵هزار شرکت در سراسر جهان، اطلاعات شخصی صدها میلیون نفر را گردآوری، تحلیل و معامله میکنند.
این اعداد ما را به یک پرسش مهم میرسانند: چرا اطلاعات شخصی ما اینقدر ارزش اقتصادی بالایی دارند؟ و چه افرادی مشتری این اطلاعات هستند؟
دلالان داده چه افرادی هستند؟
دلالان داده (Data Brokers) شرکتها یا افرادی هستند که:
- اطلاعات شخصی افراد را از منابع مختلف جمعآوری میکنند،
- آنها را پردازش و تحلیل میکنند،
- سپس به اشخاص یا شرکتهای دیگر میفروشند یا در اختیارشان قرار میدهند.
این فعالیتها در بسیاری از موارد بدون اطلاع مستقیم افراد یا بدون آنکه آنها درک روشنی از نحوه جمعآوری، ترکیب و استفاده از اطلاعاتشان داشته باشند، انجام میشود.
دلالان داده اطلاعات موردنیاز خود را از منابع گوناگونی به دست میآورند؛ از جمله سوابق عمومی، فعالیتهای آنلاین مانند وبگردی، کوکیها و شبکههای اجتماعی، برنامههای خرید و باشگاههای مشتریان، اپلیکیشنهای موبایل، دادههای موقعیت مکانی، گزارشهای اعتباری و سایر اطلاعات.
پس از جمعآوری، این اطلاعات با یکدیگر ترکیب و تحلیل میشوند تا پروفایلهای جامعی از افراد شکل بگیرد. این پروفایلها سپس در اختیار مشتریان مختلفی قرار میگیرند که سادهترین و معمولترین آنها شرکتهای نمایشدهنده تبلیغات هستند. ولی هر فردی امکان خرید این اطلاعات را دارد.
مثلا در سال ۲۰۲۳، گروهی از پژوهشگران دانشگاه دوک در تحقیقی جامع، دسترسی به اطلاعات نظامیان آمریکایی را بررسی کردند. آنها توانستند از دلالان داده، اطلاعات حساسی درباره نظامیان در حال خدمت، کهنهسربازان و خانوادههایشان خریداری کنند؛ حتی اطلاعاتی مثل وضعیت سلامتی و باورهای مذهبی.
یکی از دلالان داده حتی به پژوهشگران پیشنهاد کرد تا برای خرید اطلاعات پرسنل نظامی، بهجای پرداخت با کارت اعتباری، از حواله بانکی استفاده کنند. اینگونه لازم نبود که حتی فرایند احراز هویت مشتری را هم انجام دهند.
دلالان داده چه اطلاعاتی از شما جمعآوری میکنند؟
تقریباً هر رفتار، ترجیح یا ویژگی شخصی که بتوان آن را ثبت و اندازهگیری کرد، میتواند به دادهای ارزشمند برای دلالان داده تبدیل شود. این شرکتها با ترکیب اطلاعات بهدستآمده از منابع مختلف، تصویری نسبتاً دقیق از زندگی، علایق و عادتهای افراد ایجاد میکنند.
مهمترین انواع اطلاعاتی که معمولاً جمعآوری میشوند عبارتاند از:
- اطلاعات هویتی و اطلاعات تماس: نام و نام خانوادگی، نامهای مستعار، تاریخ تولد، شماره تلفن، آدرس ایمیل، آدرس محل سکونت فعلی و قبلی، شناسههای هویتی و ...
- اطلاعات جمعیتشناختی: سن، جنسیت، قومیت، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، شغل و میزان درآمد.
- رفتار و فعالیتهای آنلاین: وبسایتهای بازدیدشده، سابقه جستوجو، تبلیغات مشاهدهشده یا کلیکشده، فعالیت در شبکههای اجتماعی، خریدهای اینترنتی و عضویت در خبرنامهها.
- اطلاعات موقعیت مکانی: دادههای GPS، وایفای، بلوتوث، اپلیکیشنهای موبایل و تصاویر دارای برچسب جغرافیایی.
- عادتها و ترجیحات خرید: کالاها و خدمات خریداریشده، برندهای موردعلاقه، عضویت در باشگاههای مشتریان، اشتراکها و الگوهای استفاده از کارتهای اعتباری.
- اطلاعات و سوابق مالی: امتیاز اعتباری، وامها، تسهیلات مسکن، مالکیت املاک و سوابق مالی عمومی مانند ورشکستگی یا توقیف اموال.
- اطلاعات مرتبط با سلامت: دادههای ثبتشده توسط ابزارهای پایش سلامت و تناسب اندام، جستوجوهای مرتبط با بیماریها، خریدهای دارویی و اطلاعات مربوط به وضعیتهای احتمالی سلامت.
- سبک زندگی و باورها: سرگرمیها، علایق شخصی، گرایشهای سیاسی، وابستگیهای مذهبی، ویژگیهای شخصیتی و عادتهای مصرف رسانهای.
- روابط اجتماعی و حرفهای: اعضای خانواده و افراد همخانه، خویشاوندان، دوستان، همکاران، ارتباطات حرفهای و سوابق شغلی.
نکته نگرانکننده این است که دلالان داده معمولاً به یک نوع اطلاعات بسنده نمیکنند. آنها دادههای پراکنده را از منابع مختلف کنار هم قرار میدهند تا تصویری جامعتر از هر فرد بسازند. تصویری که گاهی حتی اطلاعاتی را آشکار میکند که فرد هرگز مستقیماً در اختیار هیچ شرکتی قرار نداده است.
نکته مهم: برخی اپلیکیشنها و سرویسهای آنلاین، اطلاعات کاربران را با شرکتهای دلال داده به اشتراک میگذارند یا در اختیار آنها قرار میدهند. اقدامی که اغلب بیسروصدا و در میان بندهای پیچیده و کمتر خواندهشده شرایط استفاده از خدمات پنهان شده است.
از جمعآوری تا افشای اطلاعات شخصی
شرکتهای دلالی داده، اغلب اطلاعاتی را جمعآوری و از آنها کسب درآمد میکنند که به خودی خود مهم به نظر نمیرسند، مانند برنامههایی که استفاده میکنید یا فروشگاههایی که مرتباً به آنها سر میزنید.
اما این قطعات وقتی با هم ترکیب میشوند، تصویری شگفتآور و دقیق از زندگی شما، از جمله روالها، ترجیحات، وضعیت مالی و آسیبپذیریها ایجاد میکنند. در حالی که برخی از این دادهها مستقیماً به نام شما مرتبط نیستند، اغلب به شناسههای پایدار مانند آدرس IP شما یا شناسههای منحصربه فرد هر دستگاه دیجیتالی ختم میشوند. همین هم باعث میشود که شناسایی مجدد شما بدون نشان دادن چهرهتان آسان شود.
هنگامی که دادههای شخصی شما در معرض دید قرار گرفته و متمرکز شوند، میتوانند بارها و بارها مورد معامله قرار گیرند. و البته وقتی این دادهها خرید و فروش میشوند یا حتی نشت پیدا میکنند، کاربران معمولا از این موضوع اطلاع پیدا نمیکنند.
فراتر از خطرات حریم خصوصی و امنیتی، عدم شفافیت نیز به همان اندازه نگرانکننده است. مردم به ندرت میدانند چه چیزی در مورد آنها جمعآوری شده یا چگونه از آن استفاده میشود. همچنین تلاش برای حذف دادهها اغلب از نظر طراحی پیچیده است.
آیا دلالی داده قانونی است؟
کسبوکار جمعآوری، پردازش و فروش اطلاعات شخصی، بسته به قوانین هر کشور، متفاوت است.
مثلا در ایالات متحده قانون فدرال جامعی برای تنظیم فعالیت دلالان داده وجود ندارد. البته برخی ایالتها، از جمله کالیفرنیا، ورمونت، اورگان و تگزاس، دلالان داده را ملزم به ثبت فعالیتهای خود و فراهمکردن امکان انصراف کاربران از جمعآوری یا فروش اطلاعاتشان میکنند. در اتحادیه اروپا نیز مقررات GDPR شرکتها را ملزم میکند برای جمعآوری و بهاشتراکگذاری اطلاعات شخصی، مبنای قانونی مشخصی داشته باشند.
بااینحال، حتی این حمایتهای قانونی نیز همیشه در عمل مؤثر نیستند. تحقیقات اخیر درباره دلالان داده در آمریکا، از ضعفهای جدی در اجرای مقررات پرده برداشته است. بسیاری از شرکتها در ایالتهایی که موظف به ثبت فعالیتهای خود هستند، ثبتنام نمیکنند. برخی به درخواستهای قانونی حذف اطلاعات پاسخ نمیدهند یا برای انجام این کار، اطلاعات شخصی حساستری از کاربران مطالبه میکنند.
حتی شرکتهایی وجود دارند که عمداً صفحات مربوط به حذف اطلاعات کاربران را از نتایج جستوجوی گوگل پنهان میکنند تا افراد کمتری بتوانند آنها را پیدا کنند و درخواست حذف دادههایشان را ثبت کنند.
برای مثال، در فهرست دلالان داده کالیفرنیا، از میان ۴۹۹ شرکت ثبتشده، ۳۵ شرکت با افزودن کد «noindex» به صفحات انصراف یا حذف اطلاعات کاربران، مانع نمایش این صفحات در موتورهای جستوجویی مانند گوگل و بینگ شده بودند. پنج شرکت نیز اساساً هیچ صفحهای برای ثبت درخواست انصراف یا حذف اطلاعات کاربران نداشتند.
در ایران برای افراد و شرکتهای داخلی در صورتی که قوانین مربوط به حریم خصوصی و شیوه جمعآوری داده را زیرپا بگذارند، قوانین و مجازاتهایی پیشبینی شده است. اما مشکل اصلی، ارتباط میان دادههای کاربران ایرانی و شرکتهای خارجی است.
مرزهای جغرافیایی حریم خصوصی
اساسا بیشتر اطلاعاتی که مربوط به دلالی داده در فضای وب وجود دارد، مربوط به شرکتهای آمریکایی است که به صورت قانونی کار میکنند. قوانین آمریکا هم برای محافظت از کاربران آمریکایی در برابر این شرکتها تهیه شده است. ولی وضعیت کاربران خارجی اپلیکیشنها و همچنین شرکتهایی که به صورت غیرقانونی مشغول به کار هستند، چندان مشخص نیست.
مثلا همه ما اپلیکیشنهای بینالمللی زیادی روی تلفن همراههایمان نصب کردهایم. اپلیکیشنهایی که ممکن است اطلاعاتی مانند موقعیت مکانی، فهرست مخاطبان، الگوی استفاده، علایق، جستوجوها و حتی اطلاعات مربوط به دستگاه ما را جمعآوری کنند. اما در بسیاری از موارد، نه از سازوکار دقیق جمعآوری و پردازش این دادهها اطلاع داریم و نه میدانیم این اطلاعات در اختیار چه شرکتها یا اشخاصی قرار میگیرد.
این مسئله برای کاربران ایرانی پیچیدگی بیشتری دارد. در شرایطی که بسیاری از سرویسهای خارجی به دلیل تحریمها، دسترسی کاربران ایرانی را محدود کردهاند، امکان استفاده از سازوکارهای رسمی پشتیبانی، پیگیری شکایت، درخواست حذف دادهها یا برخورداری از برخی حقوق مرتبط با حریم خصوصی نیز محدودتر میشود.
حتی اگر یک شرکت خارجی سیاست مشخصی برای حفاظت از دادههای کاربران داشته باشد، معلوم نیست کاربران ایرانی در عمل بتوانند از همان حمایتها برخوردار شوند یا نه.
تعدادی از شرکتهای معروف دلالی داده
شرکتهایی نظیر Acxiom، Experian و Equifax از بزرگترین بازیگران محسوب میشوند. البته هزاران شرکت دلالی داده دیگر هم وجود دارد که اطلاعات چندانی از آنها وجود ندارد و فعالیت خود را به صورت مخفیانه ادامه میدهند.
شرکت Acxiom
شرکت Acxiom یکی از بزرگترین کارگزاران داده (دلالان اطلاعات) در جهان است که در ۳۶ کشور فعالیت میکند. این شرکت ماهانه ۱.۲ تریلیون رکورد داده را پردازش مینماید؛ بخش عمدهای از این دادهها مستقیماً از خود افراد جمعآوری شده است. این شرکت مدعی است که اطلاعات ۲.۶ میلیارد نفر را در اختیار دارد و برای هر فرد، پروفایلی شامل بیش از ۱۰,۰۰۰ ویژگی ایجاد کرده است.
شرکت Experian
شرکت Experian یک کارگزار جهانی داده و غول حوزه گزارشدهی اعتباری است که در ۳۲ کشور فعالیت دارد. این شرکت بیش از ۲۰۰ میلیون کاربر و ۱۵۰,۰۰۰ مشتری تجاری دارد. این شرکت دارای ۵,۰۰۰ نقطه داده (شاخص اطلاعاتی) و ۲,۴۰۰ دستهبندی مخاطبان است.
شرکت Equifax
شرکت Equifax یک قدرت جهانی در زمینه گزارشدهی اعتباری و یکی از کارگزاران اصلی داده است که در ۲۴ کشور فعالیت میکند. این شرکت با درآمد سالانه نزدیک به ۵ میلیارد دلار، اطلاعات بیش از ۸۰۰ میلیون فرد و ۸۸ میلیون کسبوکار را در سراسر جهان گردآوری کرده است.
و در پایان
برای کاهش دسترسی شرکتها به اطلاعات شخصیتان، بهترین راه این است که از ابتدا، دادههای کمتری در فضای مجازی به اشتراک بگذارید. پیش از تکمیل پرسشنامهها، شرکت در نظرسنجیها یا ثبتنام در قرعهکشیهای آنلاین، درباره ضرورت ارائه اطلاعات شخصیتان و نحوه استفاده از آنها بیشتر فکر کنید.
همچنین، اپلیکیشنهای نصبشده روی گوشی خود را مرور کنید و برنامههایی را که دیگر استفاده نمیکنید، حذف کنید. دسترسی اپلیکیشنها به موقعیت مکانی، فهرست مخاطبان، دوربین، میکروفون و سایر اطلاعات را بررسی کنید و مجوزهایی را که برای عملکرد ضروری آنها نیست، محدود یا مسدود کنید.
در کنار این اقدامات، استفاده از ایمیلهای جداگانه برای فعالیتهای مختلف، پرهیز از ورود به سایتها و اپلیکیشنهای متعدد با حساب کاربری شبکههای اجتماعی و ... به کاهش ردپای دیجیتال شما کمک میکند.
با آگاهی از آنچه به اشتراک میگذاریم و کنترل بیشتر بر دسترسیها، میتوانیم از تبدیلشدن اطلاعات شخصیمان به کالایی در بازار دادهها تا حد بیشتری جلوگیری کنیم.



پیام شما به ما