فرض کنید می‌خواهید یک وسیله را برای فروش آگهی کنید. از آن چند عکس می‌گیرید و بهترین تصویر را در یک سایت یا اپلیکیشن منتشر می‌کنید. در عکس هیچ نشانی از محل زندگی‌تان دیده نمی‌شود؛ بنابراین خیال‌تان راحت است که اطلاعاتی درباره خودتان فاش نکرده‌اید.
اما اطلاعات زیادی هستند که در تصویر دیده نمی‌شوند که می‌توان آن‌ها را از خود فایل استخراج کرد. یک عکس دیجیتال معمولا همراه خود اطلاعاتی درباره زمان ثبت، موقعیت مکانی، مدل دستگاه و برخی تنظیمات دوربین دارد. اطلاعاتی که در قالب «فراداده» در فایل ذخیره می‌شوند و ممکن است هنگام ارسال یا انتشار تصویر، ناخواسته در اختیار دیگران قرار گیرند.
در ادامه با هم بررسی می‌کنیم که یک عکس ساده چگونه می‌تواند اطلاعاتی را فاش کند که هرگز قصد انتشارشان را نداشته‌اید؛ از محل خانه و برنامه روزانه گرفته تا مشخصات دستگاه و سرنخ‌هایی که در کنار هم به شناسایی شما کمک می‌کنند.
فراداده تصاویر چیست؟
فراداده (Metadata) را می‌توان مثل برچسبی دانست که پشت یک بسته چسبیده است. وقتی بسته را باز می‌کنید، با محتویات داخلش رو به رو می‌شوید. اما برچسب معمولا اطلاعات دیگری درباره منشأ، زمان، مسیر یا مشخصات آن در اختیار می‌گذارد.
در یک عکس دیجیتال، معمولا بخشی از این اطلاعات در قالب EXIF ذخیره می‌شود؛ از جمله:
- زمان ثبت تصویر (تاریخ ایجاد و تاریخ ویرایش)
- مختصات مکانی در صورت فعال بودن دسترسی به موقعیت مکانی
- مدل دوربین یا تلفن همراه
- برخی تنظیمات تصویربرداری.
EXIF یکی از مهم‌ترین انواع فراداده در تصاویر است اما تمام اطلاعات جانبی یک فایل تصویری لزوماً در EXIF خلاصه نمی‌شود.
خطرات امنیتی فراداده تصاویر
فراداده تصاویر می‌توانند آدرس منزل شما را از طریق مختصات GPS، برنامه روزانه شما را از طریق مهرهای زمانی (Timestamp)، هویت دستگاه شما را از طریق شماره سریال و هویت شما را در پلتفرم‌های مختلف از طریق انگشت‌نگاری سخت‌افزاری افشا کنند.
و همه این خطرها صرفا هشدارهای تکراری و دیدگاه‌های بدبینانه نیستند. در جرایم سایبری بارها نشان داده شده است که این موارد باعث آسیب‌های واقعی شده است. در ادامه تعدادی از این خطرات را با هم بررسی می‌کنیم.
مختصات GPS: آدرس منزل شما در هر عکس
وقتی تلفن همراه شما عکس می‌گیرد، معمولا مختصات GPS مکان شما را به طور پیش‌فرض در فایل تصویر جاسازی می‌کند.
تصور کنید عکسی را روی میز آشپزخانه خانه‌تان گرفته‌اید. در خود تصویر شاید هیچ نشانی از محل زندگی‌تان دیده نشود اما فراداده آن می‌تواند مختصات خانه را در خود داشته باشد. حال اگر همین عکس را برای فروش یک کالا در یک سایت منتشر کنید یا برای فردی که به‌تازگی با او آشنا شده‌اید بفرستید، ناخواسته اطلاعاتی درباره محل زندگی خود را نیز همراه آن ارسال می‌کنید.
اما ماجرا به آدرس خانه ختم نمی‌شود. تصویری که برای یک همکار یا منبع خبری از یک محل حساس می‌فرستید، اطلاعاتی درباره موقعیت آن مکان را منتقل می‌کند که اصلاً قصد انتشارش را نداشته‌اید. برای روزنامه‌نگاران، و افرادی که با منابع محرمانه سروکار دارند، چنین اطلاعاتی اهمیت بسیار بیشتری پیدا می‌کند.
این خطر فقط یک احتمال نظری نیست. فراداده تصاویر در سناریوهای مختلف برای شناسایی محل زندگی یا کار افراد، ردیابی رفت‌وآمد و حتی تشخیص زمان خالی بودن یک خانه مورد استفاده قرار گرفته است. چنین مواردی در پرونده‌های سایبری در سطح بین‌المللی ثبت شده است:
- تعقیب و آزار: اطلاعات مکانی یک عکس می‌تواند محل خانه، محل کار یا مکان‌های پرتکرار فرد را آشکار کند؛ حتی اگر خود تصویر هیچ نشانی واضحی از آن مکان نداشته باشد.
- سرقت از منازل: ترکیب زمان ثبت عکس‌های سفر با اطلاعات مکانی می‌تواند به یک مهاجم نشان دهد که صاحب خانه چه زمانی خارج از منزل است.
- افشای هویت و آدرس: عکس‌های منتشرشده توسط روزنامه‌نگاران یا چهره‌های عمومی در صورت باقی‌ماندن اطلاعات مکانی، سرنخ‌هایی برای شناسایی محل زندگی یا کار آن‌ها فراهم می‌کند.
ترسیم نقشه‌ای از زندگی شما
فراداده عکس ممکن است که زمان ثبت تصویر را نیز در خود نگه می‌دارد. اطلاعاتی که وقتی در کنار مکان عکس قرار می‌گیرد، تصویری از برنامه و رفت‌وآمد روزانه شما را می‌سازد.
یک عکس از دویدن صبحگاهی، یک عکس از ناهار، تصویری از محل کار و عکسی که شب در خانه گرفته‌اید، هرکدام به‌تنهایی شاید اطلاعات چندانی نداشته باشند. اما کنار هم، الگویی از زندگی شما را آشکار می‌کنند: چه ساعتی از خانه خارج می‌شوید، کجا می‌روید، چه مکان‌هایی را مرتباً می‌بینید و چه زمانی به خانه برمی‌گردید.
حتی نوع مکان هم می‌تواند اطلاعات حساسی فاش کند. مجموعه‌ای از عکس‌ها گاهی نشان می‌دهند که چه زمانی به مطب پزشک، دفتر حقوقی، محل کار یا یک مکان خاص دیگر مراجعه کرده‌اید؛ اطلاعاتی که شاید هرگز قصد نداشته‌اید، عمومی شوند.
از سوی دیگر، همین اطلاعات درباره زمان نبودن شما در خانه نیز سرنخ‌هایی روشن می‌کند. تصور کنید که چند عکس از سفر خود را در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌کنید. زمان ثبت تصاویر و اطلاعات مکانی آن‌ها نشان می‌دهد که چند روز در شهری دیگر هستید. اگر این الگو با عکس‌های قبلی و اطلاعات عمومی دیگر ترکیب شود، زمان خالی بودن خانه شما نیز قابل حدس می‌شود.
در واقع یک عکس شاید فقط یک لحظه را ثبت کند؛ اما مجموعه‌ای از عکس‌ها داستانی روشن از زندگی شما را می‌سازند.
شماره‌سریال دستگاه؛ ردپایی میان حساب‌ها
در برخی دوربین‌ها و دستگاه‌های دیجیتال، شناسه‌ای منحصربه‌فرد در فراداده فایل تصویر ثبت می‌شود. اگر چنین شناسه‌ای در فایل باقی بماند و در تصاویر مختلف تکرار شود، به‌عنوان یک ردپای فنی برای مرتبط‌کردن تصاویر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
تصور کنید با یک دستگاه، هم برای حساب حرفه‌ای خود عکس می‌گیرید و هم برای یک حساب ناشناس. اگر تصاویر هر دو حساب حاوی شناسه یکسانی باشند، فردی که به این فراداده دسترسی دارد، احتمالا ارتباط میان آن حساب‌ها را تشخیص می‌دهد. به‌ویژه اگر این اطلاعات با داده‌های دیگری مانند زمان انتشار، سبک تصاویر یا اطلاعات عمومی حساب‌ها ترکیب شود.
این نوع شناسایی بخشی از فرایند اثر انگشت دستگاه به حساب می‌آید. روشی که در آن، به‌جای اتکا به کوکی‌ها یا اطلاعات شبکه، از ویژگی‌های فنی و قابل‌تشخیص یک دستگاه برای مرتبط‌کردن داده‌ها استفاده می‌شود.
مدل دستگاه؛ یک سرنخ دیگر برای شناسایی
حتی اگر شماره‌سریال در فراداده تصویر وجود نداشته باشد، اطلاعات مربوط به ساخت و مدل دستگاه ممکن است در EXIF باقی بماند. برای مثال، مشخص‌شدن اینکه یک عکس با «آیفون ۱۶ پرو» ثبت شده، به‌تنهایی هویت فرد را فاش نمی‌کند. اما وقتی در کنار زمان ثبت، موقعیت مکانی و اطلاعات دیگری درباره فعالیت صاحب حساب قرار می‌گیرد، دایره احتمالات را محدودتر می‌کند.
مثلا اگر مدل دستگاه، الگوی انتشار تصاویر، سبک نوشتاری و جزئیات عمومی یک حساب در کنار هم قرار بگیرند، هرکدام می‌توانند به‌عنوان یک سرنخ در فرایند شناسایی عمل کنند. گاهی خطر، نه در یک داده منفرد، بلکه در کنار هم قرار گرفتن چند داده ظاهراً بی‌اهمیت است.
فراداده تصاویر و بحران‌های امنیتی
برای برخی افراد، افشای فراداده فقط یک مسئله مربوط به حریم خصوصی نیست؛ می‌تواند به یک خطر حرفه‌ای یا حتی امنیتی تبدیل شود. مثلا:
- روزنامه‌نگاران و فعالان رسانه‌ای: تصویری که از یک مکان حساس ثبت و منتشر می‌شود، ممکن است اطلاعات مکانی یا زمانی ناخواسته‌ای را درباره محل کار، محل اقامت یا حتی مکان ملاقات با منابع آشکار کند. در محیط‌های پرخطر یا زمان‌های بحرانی مانند جنگ، همین سرنخ‌های کوچک اهمیت زیادی خواهند داشت.
- وکلا و کارکنان حوزه سلامت: عکس‌گرفتن از اسناد، پرونده‌ها یا محیط‌های کاری گاهی اطلاعات مکانی را نیز همراه فایل ثبت می‌کند. اگر این اطلاعات باقی بماند، در کنار محتوای تصویر، سرنخ‌هایی درباره محل ارائه خدمات یا افراد مرتبط با آن فراهم می‌کند.
- افراد با شغل‌های حساس: انتشار اسناد، تصاویر یا شواهد می‌تواند زمانی خطرناک‌تر شود که فایل اصلی، اطلاعات فنی یا مکانی ناخواسته‌ای را نیز در خود نگه داشته باشد. در چنین شرایطی، ممکن است ارتباط میان یک فایل منتشرشده و دستگاه یا مکان واقعی تهیه‌کننده آن آسان‌تر شود.
- شرکت‌ها و سازمان‌ها: عکس‌هایی که در کارخانه‌ها، دفاتر، آزمایشگاه‌ها و ... گرفته می‌شوند، معمولا اطلاعاتی درباره محل تأسیسات یا پروژه‌های حساس را در فراداده خود حفظ می‌کنند. اگر این تصاویر عمومی شوند، همین اطلاعات به یک سرنخ برای شناسایی محل یا زیرساخت‌های سازمان تبدیل می‌شود.
وقتی سرنخ‌ها به هم می‌رسند!
خطر فراداده فقط به اطلاعاتی که یک عکس به‌تنهایی فاش می‌کند، محدود نمی‌شود. خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که چند سرنخ کوچک از منابع مختلف کنار هم قرار بگیرند.
تصور کنید که اطلاعات مکانی یک عکس با داده‌های عمومی یا پایگاه‌های اطلاعاتی دیگر تطبیق داده شود. زمان ثبت تصویر در کنار برنامه یک رویداد، حضور فرد در یک مکان را محتمل می‌کند. اطلاعات فنی دستگاه، اگر در چند فایل یا حساب تکرار شود، به تشخیص ارتباط میان آن‌ها کمک می‌کند. و در شرایط خاص، یک شناسه فنی منحصربه‌فرد ممکن است در کنار سوابق دیگری، ارتباط میان یک فایل و یک فرد یا دستگاه مشخص را آسان‌تر کند.
هرکدام از این داده‌ها به‌تنهایی شاید سرنخ ضعیفی باشند؛ اما وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویر بسیار دقیق‌تری از یک فرد می‌سازند: کجا بوده، چه زمانی آنجا بوده، از چه دستگاهی استفاده کرده و چه حساب‌ها یا فعالیت‌هایی به او ربط دارند.
چگونه فراداده تصاویر را حذف کنیم؟
برای حذف فراداده تصاویر، می‌توان از قابلیت‌های داخلی سیستم‌عامل (ویندوز، اندروید و مک)، نرم‌افزارهای ویرایش تصویر یا ابزارهای تخصصی مدیریت متادیتا استفاده کرد.
در بسیاری از برنامه‌ها هنگام Export یا ذخیره مجدد تصویر، گزینه‌ای برای حذف اطلاعاتی مانند موقعیت مکانی، مدل دوربین، تاریخ ثبت تصویر و سایر داده‌های EXIF وجود دارد. همچنین در گوشی‌های هوشمند، هنگام اشتراک‌گذاری تصویر در برخی برنامه‌ها می‌توان اطلاعات مکانی را پیش از ارسال حذف کرد.
برای اطمینان بیشتر، می‌توان پس از حذف فراداده، فایل خروجی را با یک ابزار بررسی آزمایش کرد تا مشخص شود که اطلاعات حساس واقعاً از آن حذف شده‌اند. بهتر است این کار پیش از انتشار عمومی تصاویر، به‌خصوص تصاویری که ممکن است اطلاعات مکانی یا مشخصات دستگاه را افشا کنند، انجام شود.
همچنین بعضی از شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها بخشی از فراداده را هنگام آپلود حذف می‌کنند. اما نباید بدون بررسی مشخص فرض کرد که همه اطلاعات حساس حذف شده‌اند.
بااین‌حال، حذف فراداده به معنی حذف تمام اطلاعات قابل‌استخراج درباره تصویر نیست. اگر نسخه اصلی یا نسخه‌های پشتیبان تصویر در جای دیگری باقی مانده باشد، ممکن است فراداده آن نسخه همچنان در دسترس باشد. بنابراین همواره حواستان باشد که از اطلاعات حساس عکس نگیرید یا اینکه از به‌اشتراک‌گذاری آن‌ها در شبکه‌های اجتماعی یا با افراد غیرضروری خودداری کنید.
پیام شما به ما