هر بار که موقعیت مکانی تلفن همراهمان ثبت میشود، لزوماً کسی به دنبال پیدا کردن ما نیست. گاهی این داده فقط برای این جمعآوری میشود که تبلیغ مناسبتری به ما نشان داده شود. اما اگر همین داده از دنیای تبلیغات خارج شود، چه اتفاقی میافتد؟ اگر به جای پیشنهاد یک رستوران یا فروشگاه، از آن برای پیدا کردن یک انسان استفاده شود، چه؟
آنچه برای صنعت تبلیغات یک «داده ارزشمند» است، در میدان نبرد به اطلاعات هدفگیری تبدیل میشود. این نگرانی حالا آنقدر جدی شده که ارتش آمریکا نیز برای محدود کردن آن دست به اقدام زده است.
بر اساس نامههایی که ۴ سپتامبر سناتور آمریکایی، ران وایدن، منتشر کرد و همچنین اظهارات مقامات آمریکایی به رویترز، ارتش آمریکا اعلام کرده است که شناسههای تبلیغاتی را در طیف گستردهای از تلفنهای همراه و رایانههای مورد استفاده نیروهایش غیرفعال کرده است. این تصمیم پس از گزارشهایی اتخاذ شد که نشان میداد دادههای مکانی موجود در بازار تجاری میتوانند برای شناسایی و حتی هدف قرار دادن نیروهای آمریکایی در خاورمیانه مورد استفاده قرار گیرند.
نیروی هوایی آمریکا در نامهای به وایدن اعلام کرد که شناسههای تبلیغاتی را حدود دو ماه پیش در رایانهها و تلفنهای همراه خود غیرفعال کرده است. فرماندهی عملیات ویژه ایالات متحده نیز در نامهای جداگانه گفت که این شناسهها را «اخیراً» در دستگاههای مجهز به ویندوز غیرفعال کرده است. نیروی زمینی ارتش آمریکا نیز به رویترز اعلام کرد که شناسههای تبلیغاتی مرتبط با دستگاههای تلفن همراه را از اوایل سال جاری غیرفعال کرده است.
حال این سوال مطرح میشود که چه زمانی یک «شناسه تبلیغاتی» دیگر فقط یک ابزار تبلیغاتی نیست، بلکه به سرنخی برای پیدا کردن اهداف نظامی تبدیل میشود؟
شناسه تبلیغاتی چیست؟
هر دستگاهی (تلفن همراه، لپتاپ و تبلت) در دنیای دیجیتال یک «ردپا» دارد؛ رد پایی که کمک میکند تا سیستمها آن را از میان میلیونها دستگاه دیگر تشخیص دهند. شناسه تبلیغاتی یکی از همین کدهاست.
این شناسه برای آن ساخته شده که شرکتهای تبلیغاتی بتوانند یک کاربر یا دستگاه را در تعاملات مختلف تشخیص دهند؛ مثلاً بفهمند چه تبلیغی را دیده، روی چه چیزی کلیک کرده یا در چه زمانی با آن تعامل داشته است. خودِ این کد لزوماً نام و مشخصات واقعی فرد را نشان نمیدهد اما به مجموعهای از اطلاعات درباره او یا دستگاهش متصل میشود.
کاربرد اصلی این شناسهها، شناخت رفتار و علایق کاربران و ارائه تبلیغات هدفمندتر است. کوکیها، شناسههای دستگاه و شناسههایی مانند IDFA اپل از نمونههای شناسههای مصرفکننده هستند. برای مثال، وقتی یک کاربر با یک دستگاه در نقاط مختلف از اینترنت فعالیت میکند، این شناسه به شرکتهای تبلیغاتی کمک کند تا تشخیص دهند که این فعالیتها متعلق به یک دستگاه یا کاربر واحد است. اگر این اطلاعات با دادههای دیگر، مانند اطلاعات مکانی، ترکیب شود، تصویر بسیار دقیقتری از رفتار و جابهجایی آن دستگاه شکل میگیرد.
شناسه تبلیغاتی؛ سلاحی قدرتمند و پیچیده
بیشتر اپلیکیشنهای رایگانِ دارای تبلیغات، از طریق قطعات کوچک کدی که توسط شبکههای تبلیغاتی ارائه میشوند و با نام «کیتهای توسعه نرمافزار تبلیغاتی» یا SDK شناخته میشوند، کسب درآمد میکنند.
این کدها هر بار که اپلیکیشنی را باز میکنید یا تبلیغی بارگذاری میشود، دادههایی را جمعآوری میکنند. این دادهها شامل موارد زیر هستند:
- شناسه تبلیغاتی تلفن شما
- آدرس IP شما
- اطلاعات موقعیت مکانی
- اپلیکیشنی که در حال استفاده از آن هستید
- زمان استفاده از آن
اپلیکیشنها این دادهها را معمولاً به سرورهای ارائهدهنده SDK ارسال میکنند، نه سرورهای توسعهدهنده اپلیکیشن. سپس این دادهها به دلالان داده فروخته میشوند. دلالانی که اطلاعات هزاران اپلیکیشن را با هم ترکیب کرده و تاریخچهای دقیق از موقعیت مکانی شما ایجاد میکنند.
مشکل اینجاست که این دادههای تبلیغاتی واقعا ناشناس نیستند. ممکن است تصور کنیم که اگر این دلالان یا خریداران اطلاعاتی که نام و شماره تلفن ما را ندارند، دیگر نمیتوانند ما را شناسایی کنند. اما در عمل، ماجرا به این سادگی نیست. حتی دادههایی مثل آدرس IP، موقعیت مکانی و شناسه تبلیغاتی سرنخهای زیادی درباره یک کاربر مشخص میکنند.
آدرس IP یکی از این سرنخهاست. این آدرس میتواند برای تخمین موقعیت مکانی آن، معمولاً در حد شهر یا منطقه، مورد استفاده قرار گیرد. البته IP بهتنهایی لزوماً هویت واقعی شما را مشخص نمیکند و میتوان با ابزارهایی آدرس IP قابل مشاهده را پنهان کرد.
حتی در اندروید و iOS، کاربر میتواند دسترسی یک برنامه به موقعیت مکانی را محدود یا مسدود کند. این دسترسی معمولاً شامل دریافت مستقیم اطلاعات موقعیت مکانی دستگاه، از جمله دادههای GPS، است. اما مسدود کردن GPS به این معنا نیست که هیچ سرنخ دیگری درباره محل حضور دستگاه وجود ندارد.
یک برنامه یا SDK تبلیغاتی، بسته به دسترسیهایی که دارد، میتواند از اطلاعات دیگری برای تخمین موقعیت مکانی استفاده کند. برای مثال:
- شبکههای وایفای اطراف دستگاه؛
- دکلهای مخابراتی و تغییرات اتصال دستگاه به آنها؛
- دادههای حرکتی و برخی الگوهای ثبتشده توسط حسگرهای تلفن؛
- و اطلاعات مرتبط با شناسه تبلیغاتی دستگاه.
بنابراین، موقعیت مکانی فقط نقطهای نیست که GPS روی نقشه نشان میدهد. مجموعهای از دادههای مختلف به یک سامانه کمک میکند تا با کنار هم گذاشتن سرنخها، محل حضور دستگاه را تخمین بزند.
پس اگر دستگاه تقریباً هر شب در یک مکان مشخص و در ساعات روز در مکانی دیگر دیده شود، میتوان حدس زد که این دو مکان محل سکونت و محل کار صاحب دستگاه هستند. رفتوآمدهای تکرارشونده به مکانهای دیگر نیز اطلاعات بیشتری درباره عادتها و فعالیتهای او آشکار میکند. سپس اگر یک فرد متخصص اینها را با سایر اطلاعاتی که به آنها دسترسی دارد (مانند حضور شما در رسانههای اجتماعی) ترکیب کند، هویت شما را از کارهای روزمرهتان استنباط میکند.
کاربرد شناسههای تبلیغاتی در شناسایی نیروهای نظامی
در آذر ۲۰۲۵، تحقیقات روزنامه فرانسوی «لوموند» نشان داد که چگونه دادههای مرتبط با تبلیغات در تلفنهای هوشمند میتوانند هویت و مسیرهای تردد روزانه نیروهای پلیس، ارتش و اطلاعاتی فرانسه (از جمله اعضای یگانهای ویژه) را فاش کنند.
نکته مهم این است که این افشاگری نتیجه هک یا یک اشتباه سهوی نبود. بلکه این اطلاعات بسیار حساس از مجموعه دادههای مصرفکننده که بهصورت عمومی در دسترس بوده و بهطور گسترده خرید و فروش میشوند، گردآوری شده بود. اپلیکیشنهای معمولی که دارای فناوری ردیابی تبلیغات بودند، موقعیت مکانی این افراد را جمعآوری کرده و به دلالان داده فروخته بودند.
روزنامهنگاران لوموند به سادگی این مجموعه دادهها را از دلالان داده خریداری کردند. سپس از آنها برای جست و جوی دستگاههایی استفاده کردند که شبها را در یک آدرس (احتمالاً خانه کاربر) میگذراندند و مرتباً در طول روز از مکانی (احتمالاً محل کار کاربر) بازدید میکردند.
اگر این محلهای کار، تأسیسات حساس شناختهشدهای مانند دفتر مرکزی سازمان اطلاعات، یک پایگاه نظامی یا یک سایت هستهای بودند، به راحتی میشد نقش مالک را در یک سازمان دولتی استنباط کرد. سپس آنها توانستند الگوهای حرکتی خود را با اطلاعات عمومی موجود، مانند فعالیت رسانههای اجتماعی، پروفایلهای لینکدین و سوابق املاک، تطبیق دهند تا هویت فرد را تعیین کنند. با استفاده از این تکنیک، لوموند حرکات روزانه افراد زیر را شناسایی و ردیابی کرد:
- افسران اطلاعاتی سرویسهای فرانسوی
- واحدهای ویژه پلیس و سرویسهای حفاظتی
- اعضای نیروهای مداخلهگر مانند GIGN
- پرسنل نظامی مستقر در پایگاههای کلیدی (از جمله تأسیسات بازدارندگی هستهای)
- مدیران صنایع دفاعی
- کارکنان زندان
- کارمندان نیروگاههای هستهای
تحقیقات لوموند نشان میدهد که خطرات ناشی از تبلیغات فراگیر و بیضابطه، صرفاً یک نگرانی نظری نیست. افرادی که در این تحقیقات شناسایی شدند، هیچگونه بیاحتیاطی خاصی مرتکب نشده بودند. آنها صرفاً از گوشیهای هوشمند معمولی با برنامههای عادی استفاده میکردند؛ درست مانند همه ما.
و البته تحقیقات روزنامه «لوموند» با یافتههای «موسسه تحلیلگران درگیریهای متحد» در سالهای ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ مطابقت داشت. گزارشی که توانسته بود موقعیت مکانی و جزئیات پرسنل پایگاههای نظامی و مراکز جاسوسی ایالات متحده در سراسر جهان شناسایی و مشخص کند. در این گزارش از دادههای عمومیِ مربوط به فعالیتهای ورزشی که سربازان در اپلیکیشن تناسباندام «استراوا» بارگذاری کرده بودند، استفاده شده بود.
در سال ۲۰۲۴ نیز نشریه «Wired» با همکاری دو سازمان خبری آلمانی و با استفاده از میلیاردها مختصات مکانی خریداریشده از یک واسطه داده، نقشهای دقیق از جابهجاییها در تأسیسات ایالات متحده در آلمان تهیه کرد. این مجموعه داده دقیقاً نشان میداد چه کسانی در یازده پایگاه نظامی و اطلاعاتی حضور داشتهاند و چه زمانی وارد یا خارج شدهاند.
و در پایان
پس مسئله فقط این نیست که با یک اپلیکیشن کجا رفتهایم یا چه زمانی از آن استفاده کردهایم. مسئله این است که تکههای کوچک و بهظاهر بیاهمیت داده، وقتی کنار هم قرار میگیرند، تصویری بسیار دقیق از زندگی یک انسان میسازنند.
دادهای که ابتدا برای نمایش یک تبلیغ جمعآوری شده، ممکن است در زنجیرهای دیگر به ابزاری برای شناسایی محل زندگی، محل کار، مسیرهای روزانه و حتی وابستگی شغلی یک فرد تبدیل شود. در این میان، سیستم لزوماً نمیداند صاحب این گوشی یک کاربر عادی است یا یک افسر اطلاعاتی، سرباز، پیمانکار دفاعی یا کارمند یک تأسیسات حساس.
تلفن همراه قرار نبوده سلاح باشد. اما دادهای که از آن تولید میشود، در دست بازیگران دیگر به اطلاعاتی با ارزش امنیتی تبدیل میشود. موضوعی که در زمان جنگ، توجه به آن بیش از پیش اهمیت پیدا میکند.
پیام شما به ما