به گفته متخصصان، محل، نوع و الگوی درد میتواند سرنخهای مهمی برای تشخیص اولیه ارائه دهد؛ اما علائم بهتنهایی همیشه برای تشخیص قطعی کافی نیستند و گاهی انجام آزمایش ادرار، آزمایش خون یا تصویربرداری ضروری است. درد هنگام ادرار، احساس ناراحتی در پایین شکم یا تغییر در ظاهر ادرار میتواند نگرانکننده باشد. دو علت شایع این علائم، سنگ کلیه و عفونت مجاری ادراری (UTI) هستند. اگرچه این دو بیماری گاهی علائم مشابهی ایجاد میکنند، مشکلات زمینهای آنها متفاوت است و به درمانهای متفاوتی نیاز دارند. سنگ کلیه در اثر تشکیل مواد جامد و کریستالی از مواد معدنی موجود در ادرار ایجاد میشود. در مقابل، عفونت ادراری معمولاً زمانی رخ میدهد که باکتریها وارد بخشی از دستگاه ادراری شوند و در آنجا تکثیر پیدا کنند.
سنگ کلیه و عفونت ادراری دقیقاً چه تفاوتی دارند؟
سنگ کلیه یک توده سخت و کریستالی است که معمولاً در اثر افزایش غلظت برخی مواد معدنی و نمکها در ادرار در یک یا هر دو کلیه تشکیل میشود. سنگهای کوچک ممکن است بدون ایجاد علامت دفع شوند، اما سنگی که در مسیر دستگاه ادراری گیر کند میتواند باعث درد شدید، خون در ادرار یا انسداد جریان ادرار شود. عفونت مجاری ادراری اصطلاحی کلی برای عفونت در بخشهای مختلف دستگاه ادراری است. شایعترین نوع آن، عفونت مثانه یا سیستیت است. اگر عفونت از مثانه به سمت کلیهها گسترش پیدا کند، میتواند باعث پیلونفریت یا عفونت کلیه شود که وضعیت جدیتری است و نیاز به درمان سریع دارد. به گفته دکتر شاشانک ام. اس (Dr Shashank M S)، مشاور اورولوژی و پیوند کلیه در بیمارستان Aster CMI بنگلورو، شناخت تفاوتهای این دو بیماری میتواند به افراد کمک کند تا زمان مناسب برای دریافت مراقبت پزشکی را بهتر تشخیص دهند.
درد در کدام قسمت رخ میدهد؟
محل درد یکی از مفیدترین سرنخهاست، اما بهتنهایی نمیتواند علت را قطعی مشخص کند.
سنگ کلیه
سنگ کلیه معمولاً باعث درد شدید در پشت، پهلو، پایین شکم یا کشاله ران میشود. این درد ممکن است با حرکت سنگ در طول حالب از یک ناحیه به ناحیه دیگر منتقل شود. در بسیاری از افراد، درد به صورت موجی میآید و شدت آن تغییر میکند. برای مثال، ممکن است درد ابتدا در پهلو یا پشت احساس شود و با پایین آمدن سنگ در حالب، به سمت پایین شکم یا کشاله ران انتشار پیدا کند.
عفونت ادراری
در عفونت مثانه، ناراحتی بیشتر در پایین شکم یا ناحیه لگن احساس میشود و معمولاً با سوزش، تکرر یا فوریت ادرار همراه است. اما اگر عفونت به کلیهها برسد، ممکن است درد در پشت، پهلو یا کشاله ران ایجاد شود؛ بنابراین در این مرحله، محل درد میتواند با درد ناشی از سنگ کلیه همپوشانی داشته باشد.
نکته: محل درد بهتنهایی نمیتواند سنگ کلیه را از عفونت ادراری تشخیص دهد.
جنس و کیفیت درد چگونه است؟
نوع درد نیز میتواند سرنخ مهمی باشد.
سنگ کلیه
درد سنگ کلیه ممکن است شدید و موجی باشد؛ یعنی دورههایی از درد شدید ایجاد شود و سپس برای مدتی کاهش پیدا کند. این نوع درد را درد کولیکی یا قولنجی مینامند. درد ممکن است:
- ناگهانی شروع شود؛
- شدت زیادی داشته باشد؛
- در پشت یا پهلو احساس شود؛
- به پایین شکم یا کشاله ران انتشار پیدا کند؛
- همراه با تهوع و استفراغ باشد.
عفونت مثانه
عفونت مثانه معمولاً به شکل درد شدید و موجی بروز نمیکند. علائم معمولتر شامل سوزش هنگام ادرار، احساس فشار یا ناراحتی در پایین شکم و نیاز مکرر یا فوری به ادرار کردن است.
عفونت کلیه
پیلونفریت میتواند باعث درد یا حساسیت در پشت یا پهلو شود و معمولاً با علائم عمومی مانند تب، لرز، تهوع، استفراغ و احساس ناخوشی همراه است.
ادرار کردن چه احساسی دارد؟
نحوه ادرار کردن میتواند یکی از تفاوتهای مهم میان عفونت مثانه و سنگ کلیه باشد.
عفونت ادراری
سوزش یا درد هنگام ادرار از علائم شایع عفونت مثانه است. فرد ممکن است احساس کند مرتب نیاز به رفتن به دستشویی دارد، حتی زمانی که مقدار کمی ادرار برای دفع وجود دارد. فوریت ادرار نیز ممکن است وجود داشته باشد.
سنگ کلیه
سنگ کلیه نیز میتواند باعث درد هنگام ادرار شود، بهخصوص اگر سنگ در قسمت پایینتر دستگاه ادراری قرار گرفته باشد. همچنین ممکن است احساس نیاز مکرر به ادرار کردن ایجاد کند. بنابراین، سوزش یا درد هنگام ادرار بهتنهایی به معنی وجود عفونت نیست. با این حال، سوزش، تکرر و فوریت ادرار بیشتر با عفونت دستگاه ادراری تحتانی، بهویژه عفونت مثانه، ارتباط دارند.
ادرار چه ظاهر یا بویی دارد؟
تغییرات ادرار میتواند سرنخ دیگری باشد، اما هیچکدام از این تغییرات بهتنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمیکنند.
عفونت ادراری
عفونت مثانه ممکن است باعث شود ادرار:
- کدر شود؛
- بوی شدید یا ناخوشایند پیدا کند؛
- در برخی موارد حاوی خون باشد.
با این حال، بوی بد یا تغییر ظاهر ادرار بهتنهایی به معنی عفونت نیست و عوامل دیگری نیز میتوانند روی بو و رنگ ادرار تأثیر بگذارند.
سنگ کلیه
سنگ کلیه میتواند باعث خون در ادرار یا هماچوری شود. خون ممکن است آنقدر کم باشد که فقط در آزمایش مشخص شود، یا به اندازهای باشد که ادرار را صورتی، قرمز یا قهوهای کند.
نکته: خون در ادرار فقط مختص سنگ کلیه نیست و میتواند در اثر عفونت و سایر مشکلات دستگاه ادراری نیز ایجاد شود.
آیا تب و لرز وجود دارد؟
وجود تب و لرز یکی از مهمترین سرنخها در افتراق سنگ کلیه از عفونت است.
عفونت مثانه
عفونت محدود به مثانه لزوماً باعث تب بالا نمیشود. اما اگر عفونت به کلیهها گسترش پیدا کند، احتمال بروز تب، لرز، درد پشت یا پهلو، تهوع و استفراغ افزایش مییابد.
عفونت کلیه
علائم شایع پیلونفریت شامل:
- تب و لرز
- درد پشت یا پهلو
- ادرار دردناک یا مکرر
- تهوع یا استفراغ
- ادرار کدر، تیره، خونی یا بدبو
است.
سنگ کلیه بهتنهایی
سنگ کلیه بهخودیخود معمولاً باعث تب نمیشود. بنابراین، تب و لرز در فردی که علائم سنگ کلیه دارد، علامت هشدار مهمی است. اگر سنگ باعث انسداد مسیر ادرار شده باشد و همزمان عفونت وجود داشته باشد، وضعیت میتواند جدی شود. در چنین شرایطی ممکن است علاوه بر درمان عفونت، رفع انسداد نیز ضروری باشد.
آیا تهوع و استفراغ رخ میدهد؟
تهوع و استفراغ میتواند هم در سنگ کلیه و هم در عفونت کلیه رخ دهد؛ بنابراین این علامت بهتنهایی نمیتواند این دو بیماری را از یکدیگر تفکیک کند.
سنگ کلیه
تهوع و استفراغ میتواند همراه با درد شدید ناشی از سنگ کلیه ایجاد شود.
عفونت کلیه
پیلونفریت نیز میتواند باعث تهوع و استفراغ شود، بهویژه زمانی که با تب، لرز و احساس ناخوشی عمومی همراه باشد. بنابراین، ترکیب علائم اهمیت بیشتری دارد:
تهوع + درد شدید پهلو یا پشت + خون در ادرار = بیشتر میتواند با سنگ کلیه سازگار باشد.
تب + لرز + درد پشت یا پهلو + تهوع یا استفراغ = بیشتر به نفع عفونت کلیه است.
البته این الگوها قطعی نیستند و تشخیص نهایی به ارزیابی پزشکی و در صورت نیاز آزمایشها بستگی دارد.
آیا دفع ادرار با سختی همراه است؟
سنگ کلیه
اگر سنگ در حالب یا بخش دیگری از مسیر ادرار گیر کند، ممکن است جریان ادرار را تا حدی یا بهطور کامل مختل کند. در این حالت ممکن است درد شدید، کاهش مقدار ادرار یا حتی ناتوانی در دفع ادرار ایجاد شود.
عفونت ادراری
عفونت مثانه معمولاً باعث تکرر و فوریت ادرار میشود، نه انسداد کامل مسیر ادرار. بنابراین، اگر فرد با وجود احساس نیاز شدید، قادر به دفع ادرار نیست، نباید این علامت را صرفاً به عفونت نسبت داد و باید علتهای دیگری مانند انسداد نیز بررسی شوند. عدم توانایی در دفع ادرار، بهویژه اگر با درد شدید یا علائم دیگری مانند تب و لرز همراه باشد، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
آیا تنها از روی علائم میتوان تفاوت را تشخیص داد؟
همیشه خیر. سنگ کلیه و عفونت ادراری میتوانند علائم مشترکی داشته باشند. برای مثال، هر دو ممکن است باعث درد هنگام ادرار، خون در ادرار یا تغییرات ادرار شوند. به همین دلیل پزشک ممکن است برای تشخیص دقیق، از ترکیبی از شرح حال، معاینه، آزمایشهای ادرار و خون و در صورت نیاز تصویربرداری استفاده کند.
آزمایشها و بررسیهای احتمالی عبارتاند از:
آزمایش ادرار:
میتواند وجود خون، گلبولهای سفید، باکتری و برخی مواد مرتبط با تشکیل سنگ را بررسی کند. وجود گلبولهای سفید یا باکتری میتواند احتمال عفونت را مطرح کند.
کشت ادرار:
اگر پزشک به عفونت مشکوک باشد، کشت ادرار میتواند به شناسایی باکتری عامل عفونت و انتخاب درمان مناسب کمک کند.
آزمایش خون:
میتواند برای بررسی وضعیت عمومی، نشانههای عفونت و عملکرد کلیهها مورد استفاده قرار گیرد.
تصویربرداری:
سونوگرافی یا سیتیاسکن میتواند در صورت شک به سنگ یا انسداد به تشخیص کمک کند. سیتیاسکن میتواند اندازه و محل سنگ و همچنین وجود انسداد را نشان دهد.
چه زمانی سنگ کلیه یک وضعیت اورژانسی محسوب میشود؟
سنگ کلیه همیشه نیاز به اقدام اورژانسی ندارد. بعضی سنگهای کوچک ممکن است بهطور طبیعی دفع شوند و بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است درمان دارویی و پیگیری را توصیه کند. درمان به اندازه، محل و نوع سنگ و همچنین وجود انسداد، عفونت و شدت علائم بستگی دارد.
اما در صورت بروز علائم زیر، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد:
- تب و لرز یا احساس بیماری شدید؛ بهخصوص اگر احتمال انسداد ادراری وجود داشته باشد.
- درد شدید، کنترلنشده یا رو به بدتر شدن.
- استفراغ مکرر که مانع نوشیدن مایعات یا مصرف دارو میشود.
- عدم توانایی در دفع ادرار یا کاهش قابلتوجه حجم ادرار.
- علائم عفونت همراه با علائم سنگ یا انسداد.
وجود عفونت همراه با انسداد ادراری اهمیت ویژهای دارد، زیرا ممکن است برای کنترل عفونت علاوه بر آنتیبیوتیک، نیاز به رفع انسداد وجود داشته باشد.
این بیماریها چگونه درمان میشوند؟
درمان به علت اصلی و شرایط فرد بستگی دارد.
عفونتهای ساده ادراری
عفونتهای باکتریایی مثانه معمولاً با آنتیبیوتیک مناسب درمان میشوند. انتخاب دارو به شرایط فرد و نوع عفونت و در برخی موارد به نتیجه آزمایش و کشت ادرار بستگی دارد. اگر عفونت به کلیه رسیده باشد، درمان ممکن است به آنتیبیوتیک خوراکی نیاز داشته باشد و در موارد شدیدتر، آنتیبیوتیک وریدی و مراقبت بیمارستانی لازم شود.
سنگ کلیه
درمان سنگ کلیه به اندازه، محل و نوع سنگ، شدت علائم و وجود انسداد یا عفونت بستگی دارد. برخی سنگهای کوچک ممکن است خودبهخود دفع شوند. در مقابل، سنگهای بزرگتر یا سنگهایی که باعث انسداد یا درد شدید شدهاند، ممکن است به روشهای تخصصی برای شکستن یا خارج کردن سنگ نیاز داشته باشند. از روشهای درمانی مورد استفاده میتوان به سنگشکنی با امواج شوک (SWL)، یورتروسکوپی و در برخی موارد نفرولیتوتومی از راه پوست (PCNL) اشاره کرد. انتخاب روش به اندازه و محل سنگ و شرایط بیمار بستگی دارد.
نکته مهم: آنتیبیوتیکها سنگ کلیه را درمان نمیکنند. از طرف دیگر، اگر عفونت در کنار سنگی که باعث انسداد شده وجود داشته باشد، درمان عفونت ممکن است بهتنهایی کافی نباشد و رفع انسداد نیز لازم شود.
آیا نوشیدن آب همیشه کمک میکند؟
مصرف مایعات کافی در حالت معمول یکی از مهمترین راههای کمک به پیشگیری از بسیاری از انواع سنگ کلیه است و میتواند به رقیقتر شدن ادرار کمک کند. با این حال، نوشیدن مقدار بسیار زیاد آب برای عبور دادن یک سنگِ مسدودکننده توصیه عمومی و بیقیدوشرطی نیست. اگر فرد دچار انسداد، استفراغ یا کمآبی باشد، میزان مناسب مایعات باید با توجه به شرایط او و نظر پزشک تعیین شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم ادراری دارید، بهخصوص اگر جدید، شدید یا رو به بدتر شدن هستند، بهتر است برای مشخص شدن علت آنها به پزشک مراجعه کنید. در صورت همراه بودن علائم ادراری با هر یک از موارد زیر، ارزیابی پزشکی فوری اهمیت دارد:
- تب بالا یا لرز
- درد شدید یا رو به بدتر شدن
- استفراغ مکرر
- دشواری شدید یا ناتوانی در دفع ادرار
- مشاهده خون در ادرار
- ضعف شدید یا احساس ناخوشی قابلتوجه
- درد پهلو یا پشت همراه با تب و لرز
این علائم میتوانند با عفونت کلیه، انسداد مجاری ادراری یا سایر مشکلات جدی دستگاه ادراری مرتبط باشند. در موارد نادر، عفونت کلیه میتواند به سپسیس منجر شود. گیجی، تنفس یا ضربان قلب سریع، تنگی نفس یا احساس بیماری شدید از علائم هشدار هستند و نیاز به مراقبت فوری دارند.
آیا سنگ کلیه میتواند باعث عفونت شود؟
بله، ارتباط میان سنگ کلیه و عفونت میتواند دوطرفه باشد. سنگی که باعث انسداد جریان طبیعی ادرار شود، میتواند خطر عفونت یا عوارض ناشی از آن را افزایش دهد. از طرف دیگر، برخی عفونتهای دستگاه ادراری میتوانند در تشکیل نوع خاصی از سنگها، یعنی سنگهای استروویت، نقش داشته باشند. به همین دلیل، وجود همزمان علائم سنگ و عفونت موضوعی است که نباید نادیده گرفته شود.
سخن پایانی
درد ناگهانی و شدید در پهلو یا پشت که ممکن است به سمت پایین شکم یا کشاله ران حرکت کند، بهویژه اگر با تهوع، استفراغ یا خون در ادرار همراه باشد، بیشتر میتواند با سنگ کلیه سازگار باشد. از سوی دیگر، سوزش هنگام ادرار، تکرر یا فوریت ادرار و ناراحتی پایین شکم از علائم شایع عفونت مثانه هستند. اگر تب، لرز، تهوع، استفراغ یا درد پشت و پهلو نیز اضافه شود، احتمال درگیری کلیه و پیلونفریت مطرح میشود و باید سریعتر بررسی شود. با این حال، هیچ علامت منفردی نمیتواند با اطمینان سنگ کلیه را از عفونت ادراری تشخیص دهد. حتی ممکن است یک فرد همزمان دچار سنگ و عفونت باشد. تشخیص دقیق معمولاً بر اساس ترکیبی از علائم، معاینه، آزمایش ادرار و در صورت نیاز آزمایش خون یا تصویربرداری انجام میشود. بنابراین، اگر علائم شدید، تب و لرز، استفراغ مکرر، خون در ادرار یا مشکل در دفع ادرار دارید، بهتر است منتظر برطرف شدن خودبهخودی علائم نمانید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.
پیام شما به ما