بسیاری از والدین بر این باورند که برای تربیت رفتارهای خوب در کودکان، باید دائماً به آنها تذکر داد، قوانین را یادآوری کرد یا از ابزارهای تشویق و تنبیه استفاده نمود. اما واقعیت این است که قویترین و پایدارترین ابزار تربیتی، «آموزش مشاهدهای» یا «الگوسازی رفتاری» است. کودکان بیش از آنکه به «گفتههای ما» عمل کنند، «رفتارهای ما» را بازآفرینی میکنند. ذهن کودک در سالهای اولیه رشد مانند اسفنجی حساس عمل میکند که ریزترین رفتارهای کلامی، لحن و واکنشهای والدین نسبت به یکدیگر را جذب کرده و در ساختار شخصیتی خود نهادینه میسازد.
یکی از زیباترین و در عین حال مغفولماندهترین روشهای تربیتی، تعریف و تمجید واقعی از همسر در حضور فرزندان است. وقتی مادری در مقابل بچهها از تلاش، مهربانی یا زحمات پدر صحبت میکند (یا بالعکس)، نه تنها پیوند عاطفی خانواده را تقویت میسازد، بلکه در حال تدریس یک واحد درسی بسیار مهم به نام «سواد عاطفی و قدرشناسی» است. این رفتار ساده و در عین حال عمیق، پیامدهای شگفتانگیزی در رشد روانی فرزندان دارد که در ادامه از منظر روانشناسی تربیت بررسی میشود.
یادگیری مشاهدهای
بر اساس نظریه یادگیری اجتماعی آلبرت بندورا، انسانها بیشتر رفتارهای پیچیده اجتماعی را از طریق مشاهده الگوهای مهم زندگی خود (بهویژه والدین) یاد میگیرند. وقتی کودک میبیند مادرش تمیزی خانه، هدیه خریدن یا زحمات شبانه پدر را میبیند و بابت آن ابراز خرسندی و تشکر میکند، یاد میگیرد که:
- زحمات دیگران «بدیهی» نیستند.
- رفتارهای خوب باید «دیده» و «بیان» شوند.
- بیان احساسات مثبت، حس خوبی در خانواده ایجاد میکند.
پرورش تفکر مثبت در کودک
در روانشناسی مثبتگرا، قدردانی یکی از مولفههای اصلی سلامت روان و شادکامی شناخته میشود. کودکانی که در محیطی پر از انتقاد و ایرادگیری رشد میکنند، ذهنشان برای یافتن کاستیها و اشتباهات دیگران سیمکشی میشود. اما زمانی که والد مثبتنگری را تمرین میکند، کودک یاد میگیرد که به جای تمرکز روی نبودها، موازی با سختیها، تلاشها و زیباییها را هم ببیند.
نتیجه این فرآیند، شکلگیری ناخودآگاهِ رفتاری اصیل در فرزند است؛ کودکی که بیآنکه تذکری شنیده باشد، خودجوش متوجه کارهای کوچک خانه و زحمات والدین میشود و تمیزی محیط یا آماده شدن غذا را با یک تشکر گرم پاسخ میدهد.
اگر میخواهید فرزندتان بدون تذکر و خودجوش بابت زحمات دیگران تشکر کند، کافی است نحوه حرف زدن درباره همسرتان را تغییر دهید. کودکان بیش از آنکه به نصیحتهای ما گوش دهند، قدرشناسی را از کلمات روزمره ما الگوبرداری میکنند
افزایش امنیت خاطر و صمیمیت در فضای خانه
وقتی کودکان میشنوند که والدینشان با احترام و محبت درباره یکدیگر صحبت میکنند، احساس امنیت روانی و ثبات عاطفی بسیار بالایی را تجربه میکنند. این فضای گرم و ایمن، اضطرابهای نهفته کودک را کاهش داده و به او اجازه میدهد تا با فراغ بال، رفتارهای اجتماعی مثبت مانند همدلی، احترام و مسئولیتپذیری را در خود پرورش دهد.
راهکارهای عملی و کاربردی برای والدین:
جزئینگر و واقعی تعریف کنید: به جای جملات کلی مثل «بابات خیلی خوبه»، روی رفتارهای مشخص دست بگذارید؛ مثلاً: «دیدی بابا چقدر خسته بود اما بازی با تو رو فراموش نکرد؟» یا «مامان امروز خیلی تلاش کرد تا این غذای خوشمزه رو بپزه.»
قدردانی کلامی را به زبان بیاورید: بابت کارهای کوچک و معمولی روزمره (مثل درست کردن یک وسیله، خرید خانه یا تمیز کردن آشپزخانه) تشکر کنید تا کودک بفهمد هر تلاشی ارزشمند است.
دایره انتقاد را محدود کنید: اگر با همسرتان اختلافی دارید، آن را در غیاب فرزندان حل کنید و اجازه ندهید تصویر والد دیگر با انتقادهای مداوم در ذهن کودک تخریب شود.
به بازخورد کودک توجه و آن را تقویت کنید: زمانی که فرزندتان از شما یا شخص دیگری تشکر کرد، این رفتار او را تشویق کنید: «چقدر عالی که متوجه زحمت بقیه شدی، این کارِت خیلی دلنشین بود.»
پیام شما به ما