داروهای GLP-۱ چه هستند و چه کاربردی دارند؟
داروهای آگونیست گیرنده پپتید شبهگلوکاگون-۱ (GLP-۱) گروهی از داروها هستند که عملکرد هورمون طبیعی GLP-۱ را در بدن تقلید میکنند. این هورمون پس از غذا خوردن در دستگاه گوارش ترشح میشود و در تنظیم قند خون و اشتها نقش دارد. این داروها با تأثیر بر ترشح انسولین، تنظیم قند خون و افزایش احساس سیری، در درمان دیابت نوع ۲ و مدیریت چاقی کاربرد دارند. از داروهای شناختهشده این گروه میتوان به سماگلوتاید (با نامهای تجاری اوزمپیک و ویگووی)، لیراگلوتاید و دولاگلوتاید اشاره کرد. تیرزپاتاید، که در داروهایی مانند مونجارو و زپباند استفاده میشود، دارویی با عملکرد دوگانه است و همزمان بر گیرندههای GIP و GLP-۱ اثر میگذارد. با گسترش استفاده از این داروها، بررسی عوارض احتمالی و پایش ایمنی آنها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
عارضه چشمی مورد توجه چیست؟
عارضهای که در هشدارهای جدید مطرح شده، «نوروپاتی ایسکمیک قدامی غیرشریانی عصب بینایی» یا NAION نام دارد. این بیماری نوعی اختلال در خونرسانی به بخش جلویی عصب بینایی است. عصب بینایی پیامهای تصویری را از چشم به مغز منتقل میکند. کاهش جریان خون در این عصب میتواند به آسیب بافت عصبی و اختلال در انتقال پیامهای بینایی منجر شود. در نتیجه، فرد ممکن است کاهش ناگهانی و بدون درد بینایی را تجربه کند. NAION معمولاً یک چشم را درگیر میکند و در بسیاری از موارد، آسیب بینایی میتواند ماندگار باشد. این بیماری بیشتر در افراد بالای ۵۰ سال دیده میشود، اما محدود به این گروه سنی نیست.
ارتباط داروهای GLP-۱ با کاهش بینایی از کجا آغاز شد؟
توجه پژوهشگران به این ارتباط پس از انتشار مطالعهای در سال ۲۰۲۴ در مجله JAMA Ophthalmology جلب شد. در این پژوهش، پرونده پزشکی ۱۶ هزار و ۸۲۷ بیمار بررسی شد. محققان مشاهده کردند که در میان افرادی که سماگلوتاید برای آنها تجویز شده بود، موارد NAION بیشتری نسبت به گروه مقایسه گزارش شده است. البته نویسندگان مطالعه تأکید کردند که این یافته بهتنهایی رابطه علتومعلولی را اثبات نمیکند و برای نتیجهگیری قطعی به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
در سال ۲۰۲۵ نیز مطالعهای چندمرکزی با استفاده از دادههای بیش از ۳۷ میلیون بزرگسال مبتلا به دیابت نوع ۲، ارتباط میان مصرف سماگلوتاید و افزایش نسبی موارد NAION را بررسی کرد. نتایج این مطالعه از افزایش اندک خطر نسبی حکایت داشت؛ با این حال، پژوهشگران تأکید کردند که برای تعیین سازوکار احتمالی و اثبات رابطه علتومعلولی، مطالعات بیشتری لازم است.
شواهد علمی درباره این ارتباط چه میگویند؟
نتایج پژوهشها در این زمینه کاملاً یکسان نیستند. برخی مطالعات مشاهدهای از افزایش احتمال بروز NAION در مصرفکنندگان سماگلوتاید خبر دادهاند؛ در مقابل، برخی تحلیلهای تجمیعی نتوانستهاند افزایش خطر معناداری را تأیید کنند. یکی از محدودیتهای مهم این پژوهشها آن است که بسیاری از افراد مصرفکننده این داروها به دیابت نوع ۲، فشار خون بالا یا سایر بیماریهای زمینهای مبتلا هستند؛ عواملی که خود میتوانند خطر آسیب عصب بینایی را افزایش دهند. بنابراین، جدا کردن اثر احتمالی دارو از تأثیر بیماریهای زمینهای همیشه آسان نیست. به همین دلیل، در حال حاضر نمیتوان گفت که تمام موارد NAION در مصرفکنندگان این داروها ناشی از مصرف داروست. آنچه شواهد نشان میدهند، وجود یک احتمال ایمنی مهم است که نیاز به پایش و بررسی بیشتر دارد.
FDA چه هشداری صادر کرده است؟
سازمان غذا و داروی آمریکا در ۹ نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که اطلاعات مربوط به احتمال افزایش خطر NAION باید به بخش هشدارها و احتیاطهای برچسب دارویی تمام داروهای آگونیست گیرنده GLP-۱ اضافه شود. این تصمیم پس از بررسی دادههای کارآزماییهای بالینی، گزارشهای عوارض دارویی، مطالعات مشاهدهای و اطلاعات ایمنی پس از عرضه دارو اتخاذ شد.
در تحلیل ۱۲۶ کارآزمایی بالینی با مجموع ۱۳۴ هزار و ۲۵۳ شرکتکننده، ۱۵ مورد احتمالی NAION شناسایی شد؛ ۱۰ مورد در گروه دریافتکننده داروهای GLP-۱ و ۵ مورد در گروه مقایسه. میزان بروز این عارضه در گروه دریافتکننده داروهای GLP-۱ حدود ۶٫۴ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر-سال بود؛ این میزان در گروه مقایسه حدود ۳٫۸ مورد به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر-سال گزارش شد. «نفر-سال» معیاری برای محاسبه میزان بروز یک عارضه در طول زمان است. برای مثال، ۱۰۰ هزار نفر-سال میتواند معادل پیگیری ۱۰۰ هزار نفر به مدت یک سال باشد.
این اعداد نشان میدهند که عارضه همچنان نادر است و اختلاف مطلق مشاهدهشده کوچک است؛ با این حال، FDA با در نظر گرفتن مجموعه شواهد موجود، احتمال افزایش خطر را برای صدور هشدار ایمنی کافی دانسته است.
FDA همچنین یک مطالعه مبتنی بر دادههای واقعی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ انجام داد. در این بررسی، میزان بروز NAION در مصرفکنندگان داروهای GLP-۱ با افرادی که از دو گروه دارویی دیگر برای کنترل دیابت استفاده میکردند، مقایسه شد. نتایج نشان داد که در مقایسه با مهارکنندههای SGLT-۲، افزایش خطر در مصرفکنندگان GLP-۱ از نظر آماری معنادار نبود. اما در مقایسه با مهارکنندههای DPP-۴، افزایش خطر مشاهده شد. این تفاوت نشان میدهد که نتایج بررسیها به گروه مقایسه و ویژگیهای بیماران نیز وابسته است.
FDA اعلام کرده است مواردی از NAION در ارتباط با محصولات آگونیست گیرنده GLP-۱ موجود در بازار گزارش شدهاند. با این حال، بخش مهمی از شواهد پژوهشی اولیه درباره این ارتباط به سماگلوتاید مربوط بوده است.
آژانس دارویی اروپا چه موضعی دارد؟
اگر فردی در زمان مصرف داروهای GLP-۱ (که این روزها به آمپولهای لاغری معروفاند) دچار کاهش ناگهانی بینایی، تاری دید جدید یا اختلال در میدان بینایی شد، باید فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کند و موضوع مصرف دارو را به پزشک اطلاع دهدآژانس دارویی اروپا (EMA) نیز در ژوئن ۲۰۲۵ پس از بررسی اطلاعات ایمنی، اعلام کرد که NAION باید بهعنوان یک عارضه جانبی بسیار نادر در اطلاعات دارویی حاوی سماگلوتاید، از جمله اوزمپیک، ویگووی و ریبلسوس، درج شود.
بر اساس ارزیابی این نهاد، این عارضه ممکن است حداکثر در یک نفر از هر ۱۰ هزار مصرفکننده سماگلوتاید رخ دهد. EMA همچنین اعلام کرد که نتایج چند مطالعه بزرگ، افزایش تقریبی دوبرابری خطر NAION را در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ که سماگلوتاید مصرف میکنند، در مقایسه با افراد غیرمصرفکننده نشان دادهاند. این افزایش خطر بهطور میانگین معادل حدود یک مورد اضافی در هر ۱۰ هزار نفر-سال درمان برآورد شده است.
آژانس دارویی اروپا توصیه کرده است افرادی که هنگام مصرف سماگلوتاید دچار کاهش ناگهانی بینایی یا بدتر شدن سریع دید میشوند، بدون تأخیر با پزشک تماس بگیرند. در صورت تأیید NAION نیز درمان با سماگلوتاید باید متوقف شود. این ارزیابی مربوط به داروهای حاوی سماگلوتاید است و نباید آن را با هشدار گستردهتر FDA درباره تمام داروهای آگونیست گیرنده GLP-۱ یکسان دانست.
علائم هشداردهنده آسیب عصب بینایی چیست؟
NAION معمولاً با تغییرات ناگهانی و بدون درد در بینایی بروز میکند. علائم احتمالی عبارتاند از:
- کاهش ناگهانی بینایی در یک چشم
- تاری دید یا کاهش وضوح تصویر
- ایجاد نقاط کور یا بخشهایی از میدان بینایی که بهدرستی دیده نمیشوند
- کاهش وضوح دید مرکزی
- اختلال در تشخیص یا درک رنگها
- احساس تاریک شدن بخشی از میدان دید
گاهی فرد نخستین بار هنگام بیدار شدن از خواب متوجه تغییر بینایی میشود.
نکته مهم: بروز ناگهانی کاهش بینایی، حتی بدون درد، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی و چشمپزشکی است. نباید برای برطرف شدن خودبهخودی علائم منتظر ماند.
چه افرادی ممکن است بیشتر در معرض خطر باشند؟
NAION بهطور کلی با برخی بیماریها و عوامل خطر عروقی ارتباط دارد. از جمله:
- دیابت
- فشار خون بالا
- اختلالات تنفسی هنگام خواب، بهویژه آپنه خواب
- افزایش چربی خون
- بیماریهای کلیوی
- کمخونی
- مصرف دخانیات
افزایش سن نیز یکی از عوامل خطر مهم این بیماری است. وجود این عوامل به معنای ابتلای قطعی به NAION نیست، اما میتواند در ارزیابی خطر فرد اهمیت داشته باشد.
در صورت بروز علائم چه باید کرد؟
اگر فردی در زمان مصرف داروهای GLP-۱ (که این روزها به آمپولهای لاغری معروفاند) دچار کاهش ناگهانی بینایی، تاری دید جدید یا اختلال در میدان بینایی شد، باید فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کند و موضوع مصرف دارو را به پزشک اطلاع دهد.
در صورت تأیید تشخیص NAION، پزشک باید درباره ادامه یا قطع دارو تصمیم بگیرد. FDA توصیه میکند قطع دارو در این شرایط در نظر گرفته شود، مگر آنکه مزایای ادامه درمان بهوضوح بیشتر از خطرات آن باشد. آژانس دارویی اروپا نیز توصیه کرده است در صورت تأیید NAION، درمان با سماگلوتاید متوقف شود.
افرادی که این داروها را مصرف میکنند، نباید صرفاً به دلیل انتشار این هشدار، خودسرانه درمان را قطع یا دوز آن را تغییر دهند. تصمیمگیری باید با در نظر گرفتن وضعیت سلامت، علت تجویز دارو و مزایا و خطرات احتمالی آن انجام شود.
آیا باید نگران مصرف داروهای GLP-۱ بود؟
هشدارهای جدید به معنای خطر بالای نابینایی برای همه مصرفکنندگان این داروها نیست. NAION عارضهای نادر است و دادههای FDA نیز نشان میدهند که تعداد موارد شناساییشده در کارآزماییهای بررسیشده بسیار کم بوده و اختلاف مطلق میزان بروز در دو گروه کوچک است. از سوی دیگر، نباید احتمال این عارضه را نادیده گرفت؛ زیرا در برخی بیماران، آسیب بینایی میتواند ماندگار باشد. آگاهی از علائم هشدار، اطلاع دادن سابقه بیماریهای زمینهای به پزشک و پیگیری تغییرات ناگهانی بینایی، از اقدامات مهم برای مصرف ایمن داروهاست.
جمعبندی
شواهد موجود احتمال ارتباط میان داروهای آگونیست گیرنده GLP-۱، بهویژه سماگلوتاید، و افزایش خطر NAION را مطرح میکنند؛ اما اندازه دقیق این خطر و سازوکار احتمالی آن هنوز به بررسیهای بیشتری نیاز دارد. هشدار FDA و ارزیابی آژانس دارویی اروپا نشان میدهند که پایش عوارض نادر دارویی و توجه به علائم جدید، بخش مهمی از درمان ایمن است.



پیام شما به ما