دعوت کن، نه کنترل
دوستی عکسی در شبکه اجتماعی منتشر کرده است. شما نگرانید که تصویر، بعدها برایش دردسر درست کند. چه میکنید؟ برایش پیامی خصوصی میفرستید و نگرانیتان را میگویید؟ زیر پست، مقابل چشم همه سرزنشش میکنید؟ یا تصویر را برای چند نفر دیگر میفرستید تا دستهجمعی قانعش کنید؟
در هر سه حالت ممکن است نام کارتان را «خیرخواهی» بگذارید؛ اما نام زیبا، روش نادرست را زیبا نمیکند. دعوت به خوبی میخواهد راهی را نشان دهد؛ کنترل میخواهد فرمان زندگی دیگری را به دست بگیرد. این تفاوت، فقط به نیت گوینده مربوط نیست. باید دید چه چیزی گفته میشود، بر چه دانشی تکیه دارد، کجا و چگونه بیان میشود و چه اثری بر طرف مقابل و دیگران میگذارد.
خوبی را نمیشود با زور به کسی داد
قرآن وقتی از دعوت حرف میزند، اول روش را مشخص میکند: «به راه پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو دعوت کن و با آنان به شیوهای که نیکوتر است گفتوگو کن» (نحل، ۱۲۵). در این آیه واژههای «حکمت»، «موعظۀ حسنه» و «جدال احسن» آمده است، نه فشار و فرمان و تحقیر. همین قرآن به خود پیامبر صلیاللهعلیهوآله میفرماید: «تو فقط یادآوریکنندهای؛ تو بر آنان سلطهگر نیستی» (غاشیه، ۲۱ و ۲۲). وقتی پیامبر خدا «مُصَیطِر» یعنی ناظر و سلطهگر بر مردم نیست، معلوم نیست ما این مأموریت را از کجا برای خودمان تعریف کردهایم.
قاعدۀ بزرگتر هم در جای دیگری آمده است: «در دین هیچ اجباری نیست» (بقره، ۲۵۶). ایمانی که با اجبار به دست بیاید ایمان نیست، فقط ظاهری است که خودش را با فشار تطبیق داده. دعوت با دل آدمها سروکار دارد و کنترل با رفتار ظاهریشان. اولی آدم را تغییر میدهد و دومی در بهترین حالت فقط ریاکاری تولید میکند.
سه نوع رفتار در قبال دیگران
اگر بخواهیم دقیقتر حرف بزنیم، رفتار ما در برابر دیگران معمولاً یکی از این سه شکل را دارد.
۱. پیشنهاد خیرخواهانه: چیزی را که برای خودم خوب میدانم با تو در میان میگذارم، مثل یک کتاب یا یک عادت یا یک تجربه. تصمیم کاملاً با خودت است و اگر نپذیری، رابطۀ ما تغییری نمیکند. نرمترین و اثرگذارترین شکل دعوت همین است. امام صادق علیهالسلام فرمودهاند: «مردم را با غیر زبانتان دعوت کنید» (کافی، ج۲، ص۷۸)، یعنی با رفتار و صداقت و اخلاقتان. بهترین تبلیغ برای نماز، نمازگزاری است که در معامله دروغ نمیگوید.
۲. تذکر اخلاقی: این سطح جدیتر است. خطایی آشکار رخ داده و من حس مسئولیت میکنم. این همان امر به معروف و نهی از منکر است که قرآن آن را نشانۀ امتی زنده میداند (آلعمران، ۱۰۴). اما فقها برای واجبشدنش شرط گذاشتهاند. باید بدانم آن کار واقعاً منکر است، احتمال بدهم تذکرم اثر دارد، طرف مقابل بر کارش اصرار داشته باشد و تذکر به ضرر و فساد بیشتر منجر نشود (امام خمینی، تحریرالوسیله، ج۱، کتاب الامر بالمعروف، شرایط وجوب). یعنی اگر بدانم حرفم فقط لجبازی و دوری ایجاد میکند، تکلیفی ندارم و چهبسا گفتنش اشتباه هم باشد.
لحن هم بخشی از همین تکلیف است. امام حسن عسکری علیهالسلام فرمودهاند: «هر کس برادرش را پنهانی پند دهد او را آراسته و هر کس آشکارا پند دهد او را خوار کرده است» (تحفالعقول، ص۴۸۹). این حدیث را کنار آن کامنتهای عمومی و پرخاشگرانه بگذارید.
۳. مداخله: وقتی کار از گفتن به عمل میرسد، مثلاً به گرفتن گوشی کسی، برخورد فیزیکی یا افشاگری. در فقه شیعه مرحلۀ «یدی» یا عملی، بهویژه وقتی به آسیب یا تصرف برسد، کار هر شهروندی نیست. بسیاری از فقها آن را به اذن حاکم شرع و نهادهای مسئول مشروط کردهاند. دلیلش روشن است: اگر هر کسی خودش را مجری قانون بداند، جامعه به جای اخلاقمدار شدن، آشفته میشود.
هر پسند شخصی، حکم شرعی نیست
در باب تذکر اخلاقی و امر به معروف و نهی از منکر، یک لغزش رایج این است که هر آنچه را نمیپسندیم، بیدرنگ «منکر» بدانیم. تفاوت سلیقه در پوشش، سبک زندگی، تربیت فرزند یا رفتار اجتماعی، بهخودیخود مجوز مداخله نیست. حتی در جایی که مسئلهای شرعی مطرح است، نمیشود بدون شناخت موضوع و شرایط افراد حکم قطعی داد.
برای نمونه، در توضیحالمسائل جامع آیتالله سیستانی، مسئله ۳۶۸، برای واجبشدن امر به معروف و نهی از منکر شرایطی آمده است؛ از جمله شناخت معروف و منکر، احتمال تأثیر، در نظر گرفتن وضعیت فرد و نبود برخی ضررهای قابل توجه. همان متن، امر واجب را به واجبات و محرّمات مربوط میداند، نه همه ترجیحهای شخصی ما.
چطور بفهمیم خیرخواهیم یا کنترلگر؟
قبل از هر پیشنهاد، تذکر یا مداخله، این سه سؤال را از خودتان بپرسید:
- اگر نپذیرد، ناراحت میشوم یا عصبانی؟ ناراحتی نشانۀ دلسوزی است و عصبانیت معمولاً نشانۀ میل به کنترل.
- این حرف را پنهانی هم میزدم؟ اگر فقط وقتی تماشاچی هست دلم میخواهد بگویم، انگیزهام را جدی بررسی کنم.
- خودم به این حرف عمل میکنم؟ در ادبیات دینی آمده است که امر به معروف کار کسی است که خودش به آنچه میگوید عمل کند، در امر و نهی عادل باشد و در هر دو با مدارا رفتار کند (صدوق، الخصال، باب الثلاثه).
- دعوت به خوبی پیش از هر چیز به رابطه نیاز دارد. وقتی رابطه با تحقیر و تجسس و تحکم آسیب ببیند، دیگر کسی صدای ما را نمیشنود. بنابراین قبل از هر تذکر اخلاقی، همیشه از خود بپرسید «بعد از حرف ما، طرف مقابل به خوبی نزدیکتر شد یا از آن فراریتر؟» اگر دومی اتفاق افتاده، ما دعوت به خیر نکردهایم و فقط کنترل کردهایم، حتی اگر اسمش را امر به معروف گذاشته باشیم.



پیام شما به ما