«بیماری» معمولاً به یک وضعیت غیرطبیعی در بدن یا ذهن اشاره میکند و «اختلال» بیشتر بر برهمخوردن عملکرد طبیعی تأکید دارد. با این حال، مرز میان این دو اصطلاح مطلق و ثابت نیست و نمیتوان گفت هر بیماری حتماً آسیب ساختاری دارد یا هر اختلالی حتماً بدون آسیب جسمی است. سازمان جهانی بهداشت نیز در طبقهبندی بینالمللی بیماریها، مجموعهای از بیماریها، اختلالات، آسیبها و دیگر وضعیتهای مرتبط با سلامت را در یک نظام طبقهبندی واحد قرار میدهد. هدف این نظام، ایجاد زبان مشترک برای ثبت، تشخیص، پژوهش و گزارش وضعیتهای سلامت است. بنابراین، برای درک تفاوت این واژهها، بهتر است به مفهوم و کاربرد آنها توجه کنیم، نه اینکه آنها را دو دسته کاملاً جدا از یکدیگر بدانیم.
بیماری چیست؟
واژه بیماری در پزشکی به یک وضعیت یا فرایند غیرطبیعی گفته میشود که در بدن یا ذهن ایجاد شده و میتواند با تغییر در عملکرد، ساختار یا فرایندهای طبیعی همراه باشد. یک بیماری ممکن است علت کاملاً شناختهشدهای داشته باشد؛ برای مثال، بعضی عفونتها بهوسیله میکروبهای مشخص ایجاد میشوند. در موارد دیگر، علت بیماری ممکن است پیچیده باشد یا هنوز بهطور کامل شناخته نشده باشد. بنابراین، شناختهشدن علت، شرط لازم برای اینکه یک وضعیت «بیماری» محسوب شود نیست. در بسیاری از بیماریها تغییرات قابل اندازهگیری در بدن وجود دارد؛ مانند تغییرات آزمایشگاهی، تغییرات بافتی یا یافتههای تصویربرداری. اما تشخیص همه بیماریها به مشاهده چنین تغییراتی وابسته نیست. پزشک ممکن است برای تشخیص یک بیماری از ترکیبی از موارد زیر استفاده کند:
- شرح حال و سابقه پزشکی
- علائم و نشانهها
- معاینه
- آزمایشهای آزمایشگاهی
- تصویربرداری
- بررسیهای تخصصی
- و در برخی موارد نمونهبرداری یا بررسی بافت
در نتیجه، بیماری یک مفهوم بالینی است و روش تشخیص آن به نوع بیماری بستگی دارد.
چند نمونه از بیماریها
دیابت نوع ۱
در دیابت نوع ۱، سیستم ایمنی به سلولهای بتای پانکراس که مسئول تولید انسولین هستند حمله میکند. در نتیجه، بدن با کمبود شدید انسولین مواجه میشود. در اینجا یک سازوکار زیستی مشخص برای بیماری شناخته شده است، اما تشخیص همچنان بر اساس مجموعهای از اطلاعات بالینی و آزمایشگاهی انجام میشود.
ذاتالریه
ذاتالریه نوعی التهاب عفونی یا غیرعفونی در بافت ریه است. برخی موارد آن به وسیله باکتریها و برخی دیگر به وسیله ویروسها یا عوامل دیگر ایجاد میشوند. بنابراین حتی یک عنوان بیماری میتواند علتهای متفاوتی داشته باشد.
آرتروز
آرتروز یک بیماری مفصلی است که با تغییرات ساختاری و عملکردی در مفصل همراه میشود و میتواند باعث درد، خشکی و محدودیت حرکت شود.
اختلال چیست؟
«اختلال» در پزشکی بیشتر برای توصیف برهمخوردن یا تغییر غیرطبیعی در عملکرد بدن یا ذهن به کار میرود. این واژه در حوزههای مختلف پزشکی استفاده میشود و کاربرد آن به روانپزشکی محدود نیست. برای مثال، در پزشکی از اصطلاحاتی مانند اختلالات عصبی، اختلالات خواب، اختلالات حرکتی و اختلالات عملکردی نیز استفاده میشود. نکته مهم این است که اختلال لزوماً به معنی ناشناخته بودن علت یا نبود تغییرات جسمی نیست. ممکن است یک اختلال با عوامل ژنتیکی، زیستی، عصبی، محیطی یا ترکیبی از آنها ارتباط داشته باشد. همچنین ممکن است در برخی اختلالات تغییرات زیستی وجود داشته باشد، اما یک آزمایش منفرد برای تشخیص آنها وجود نداشته باشد.
اختلالات روانی چگونه تعریف میشوند؟
در سلامت روان، واژه اختلال کاربرد بسیار مهمی دارد. اختلالات روانی به وضعیتهایی گفته میشود که با الگوهای مشخصی از تغییر در فکر، هیجان، رفتار یا عملکرد همراه هستند و میتوانند باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکرد فردی، خانوادگی، اجتماعی یا شغلی شوند. برای تشخیص این اختلالات، معمولاً یک آزمایش خون یا تصویربرداری واحد وجود ندارد. تشخیص بر اساس ارزیابی بالینی، شرح حال، علائم، مدت و شدت آنها و معیارهای تشخیصی استاندارد انجام میشود. سازمان جهانی بهداشت برای تشخیص اختلالات روانی، رفتاری و عصبیرشدی در طبقهبندی بینالمللی بیماریها، دستورالعملهای بالینی و معیارهای تشخیصی مشخصی ارائه کرده است. بنابراین، نبود یک آزمایش اختصاصی به معنای واقعی نبودن یک اختلال روانی نیست.
چند نمونه از اختلالات
اختلال افسردگی
اختلال افسردگی میتواند با تغییر پایدار در خلق، کاهش علاقه و لذت، تغییر در خواب یا اشتها، کاهش انرژی و مشکلات تمرکز همراه باشد. تشخیص آن بر اساس مجموعه علائم و ارزیابی بالینی انجام میشود و یک آزمایش خون اختصاصی برای تشخیص آن وجود ندارد.
اختلال دوقطبی
این اختلال با دورههایی از تغییرات قابل توجه در خلق، سطح انرژی و فعالیت همراه است. تشخیص آن نیز به بررسی دقیق الگوی علائم در طول زمان نیاز دارد.
اختلالات عملکردی
در برخی اختلالات عملکردی، فرد علائم واقعی و قابل توجهی دارد، اما بررسیهای معمول ممکن است آسیب ساختاری مشخصی را که بتواند همه علائم را توضیح دهد نشان ندهند. این موضوع به هیچ عنوان به معنی «خیالی بودن» علائم نیست.
آیا هر بیماری آسیب ساختاری دارد؟
خیر. یکی از برداشتهای نادرست این است که بیماری حتماً باید با آسیب قابل مشاهده در تصویربرداری یا نمونه بافتی همراه باشد. در واقع، بسیاری از بیماریها از طریق ترکیبی از علائم، معاینه و آزمایشها تشخیص داده میشوند و ممکن است تصویربرداری یا بررسی بافتی نقش اصلی در تشخیص آنها نداشته باشد. حتی در بیماریهایی که تغییرات ساختاری وجود دارد، ممکن است این تغییرات در مراحل اولیه یا با روشهای معمول قابل مشاهده نباشند. بنابراین ندیدن یک تغییر در تصویربرداری دلیل بر نبود بیماری و همچنین داشتن یک علامت بدون یافته تصویربرداری دلیل بر خیالی بودن علامت نیست.
آیا هر اختلالی بدون علت مشخص است؟
خیر. واژه «اختلال» درباره علت بیماری چیزی را بهتنهایی مشخص نمیکند. یک اختلال ممکن است:
- علت ژنتیکی داشته باشد؛
- با تغییرات عصبی یا زیستی ارتباط داشته باشد؛
- تحت تأثیر عوامل محیطی قرار گیرد؛
- چند علت همزمان داشته باشد؛
- یا علت دقیق آن هنوز بهطور کامل مشخص نشده باشد.
بنابراین نمیتوان «اختلال» را مترادف «مشکل با علت ناشناخته» دانست.
بیماری و اختلال چه تفاوتی دارند؟
برای درک سادهتر میتوان گفت: بیماری بیشتر یک وضعیت یا فرایند غیرطبیعی سلامت را توصیف میکند. اختلال بیشتر بر برهمخوردن عملکرد طبیعی تأکید دارد. اما این دو تعریف در عمل همپوشانی دارند. ممکن است یک بیماری باعث ایجاد یک اختلال در عملکرد شود و یک اختلال نیز با یک بیماری زمینهای مرتبط باشد. به همین دلیل، در پزشکی نمیتوان فقط با شنیدن یکی از این دو واژه درباره علت، شدت یا قابلدرمانبودن یک مشکل قضاوت کرد.
سندرم چیست؟
«سندرم» واژه دیگری است که ممکن است در کنار بیماری و اختلال شنیده شود. سندرم به مجموعهای از علائم و نشانهها گفته میشود که معمولاً در کنار یکدیگر و به شکل یک الگوی بالینی مشخص دیده میشوند. سندرم لزوماً به معنی ناشناخته بودن علت نیست. برای مثال، سندرم داون یک وضعیت ژنتیکی مشخص است که با وجود یک نسخه اضافی از کروموزوم ۲۱ ارتباط دارد. بنابراین این تصور که «سندرم یعنی بیماریای که علتش هنوز پیدا نشده» تعریف دقیقی نیست. همچنین کشف علت یک سندرم لزوماً باعث نمیشود نام آن از «سندرم» به «بیماری» تغییر کند. این اصطلاحات بر اساس ویژگیهای وضعیت و نظام اصطلاحشناسی مورد استفاده به کار میروند.
علامت و نشانه چه تفاوتی دارند؟
برای درک زبان پزشکی، دو اصطلاح دیگر نیز مهم هستند: علامت و نشانه. علامت چیزی است که فرد آن را تجربه و گزارش میکند. برای مثال:
- اختلال برابر با مشکل خفیف و بیماری برابر با مشکل شدید نیست. شدت باید بر اساس خود وضعیت، علائم، میزان اختلال در عملکرد و سایر معیارهای بالینی ارزیابی شوددرد
- خستگی
- تهوع
- سرگیجه
- احساس تنگی نفس
نشانه یافتهای است که پزشک یا فرد متخصص میتواند آن را مشاهده، معاینه یا اندازهگیری کند. برای مثال:
- تب
- افزایش فشار خون
- تورم
- تغییرات آزمایشگاهی
- یک یافته مشخص در معاینه
یک بیماری یا اختلال ممکن است با مجموعهای از علائم و نشانهها همراه باشد.
وضعیت سلامت چیست؟
«وضعیت سلامت» یا «حالت پزشکی» مفهومی گستردهتر است. این اصطلاح میتواند برای اشاره به بیماریها، اختلالات، آسیبها و دیگر وضعیتهای مرتبط با سلامت استفاده شود. در نظامهای استاندارد طبقهبندی سلامت نیز همه موارد الزاماً در قالب یک «بیماری» ساده قرار نمیگیرند. سازمان جهانی بهداشت در نظام طبقهبندی خود، علاوه بر بیماریها، اختلالات و آسیبها، وضعیتها و عوامل مختلف مرتبط با سلامت را نیز پوشش میدهد.
چرا یک مشکل پزشکی ممکن است آزمایش اختصاصی نداشته باشد؟
بسیاری از مردم تصور میکنند هر بیماری باید یک آزمایش مشخص داشته باشد که نتیجه آن «مثبت» یا «منفی» شود. اما پزشکی همیشه اینگونه نیست. تشخیص ممکن است بر اساس ترکیبی از اطلاعات انجام شود: شرح حال + علائم + معاینه + آزمایشهای لازم + تصویربرداری یا بررسیهای تخصصی
برای بعضی بیماریها، یک آزمایش نقش اصلی را دارد؛ برای بعضی دیگر، تشخیص بیشتر بر پایه الگوی علائم و معاینه است. برای مثال، بسیاری از اختلالات روانی بر اساس ارزیابی بالینی تشخیص داده میشوند. در چنین مواردی، نبود یک آزمایش اختصاصی به این معنی نیست که تشخیص علمی نیست. طبقهبندی بینالمللی بیماریها نیز برای ثبت و تشخیص، مجموعه گستردهای از بیماریها و وضعیتهای سلامت را دربر میگیرد و صرفاً به مواردی که یک آزمایش قطعی دارند محدود نمیشود.
آیا تشخیص پزشکی همیشه قطعی و فوری است؟
خیر. گاهی پزشک از همان اولین مراجعه میتواند تشخیص مشخصی مطرح کند. اما در برخی شرایط، تشخیص نیاز به زمان و بررسی بیشتر دارد. ممکن است پزشک ابتدا چند احتمال را در نظر بگیرد و با بررسی علائم، انجام آزمایشها یا مشاهده روند بیماری، احتمالهای مختلف را محدود کند. به همین دلیل، عباراتی مانند:
- «تشخیص اولیه»
- «احتمال تشخیصی»
- «نیازمند بررسی بیشتر»
- «تشخیص افتراقی»
بخشی طبیعی از فرایند پزشکی هستند. این موضوع بهخصوص در علائمی که علتهای متعدد دارند اهمیت دارد.
تشخیص افتراقی چیست؟
گاهی یک علامت میتواند علتهای مختلفی داشته باشد. برای مثال، خستگی ممکن است در شرایط بسیار متفاوتی دیده شود؛ از کمخوابی و استرس گرفته تا کمخونی، مشکلات تیروئید یا بیماریهای دیگر. پزشک در چنین شرایطی چند احتمال را در نظر میگیرد و با استفاده از شرح حال، معاینه و آزمایشهای مناسب، احتمالهای مختلف را بررسی میکند. به این فرایند تشخیص افتراقی گفته میشود. بنابراین، وجود یک علامت بهتنهایی معمولاً برای تشخیص یک بیماری یا اختلال کافی نیست.
چرا نامگذاری پزشکی اهمیت دارد؟
اصطلاحات پزشکی فقط برای پیچیدهتر کردن زبان پزشکان نیستند. یک نام استاندارد به پزشکان، پژوهشگران، بیمارستانها و نظامهای سلامت کمک میکند درباره یک وضعیت مشخص با زبان مشترک صحبت کنند. طبقهبندی بینالمللی بیماریها نیز برای ثبت و مقایسه اطلاعات مربوط به بیماریها و سایر وضعیتهای سلامت در کشورهای مختلف استفاده میشود و در مراقبت بالینی، آمار سلامت، پژوهش و برنامهریزی نظام سلامت کاربرد دارد. نسخه یازدهم این طبقهبندی از اول ژانویه ۲۰۲۲ بهطور رسمی وارد مرحله اجرا شد و سازمان جهانی بهداشت در سالهای بعد نیز بهروزرسانیهای آن را منتشر کرده است.
آیا «اختلال» یعنی مشکل خفیفتر از «بیماری»؟
خیر. این یکی از برداشتهای رایج اما نادرست است. شدت یک وضعیت پزشکی از نام آن مشخص نمیشود. یک اختلال میتواند تأثیر بسیار جدی بر زندگی فرد داشته باشد و یک بیماری نیز ممکن است خفیف باشد. برای مثال، برخی اختلالات روانی میتوانند عملکرد تحصیلی، شغلی، خانوادگی و اجتماعی فرد را بهشدت تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین اختلال برابر با مشکل خفیف و بیماری برابر با مشکل شدید نیست. شدت باید بر اساس خود وضعیت، علائم، میزان اختلال در عملکرد و سایر معیارهای بالینی ارزیابی شود.
آیا «اختلال» یعنی مشکل روانی یا خیالی؟
خیر. این برداشت بهخصوص درباره اختلالات روانی و اختلالات عملکردی میتواند باعث ایجاد انگ و سوءبرداشت شود. اختلالات روانی تشخیصهای بالینی هستند و برای آنها معیارهای تشخیصی و دستورالعملهای حرفهای وجود دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز راهنمای اختصاصی برای تشخیص قابل اعتماد اختلالات روانی، رفتاری و عصبیرشدی منتشر کرده است.
همچنین در برخی اختلالات عملکردی، علائم بیمار واقعی هستند و میتوانند باعث درد، خستگی، محدودیت فعالیت یا کاهش کیفیت زندگی شوند؛ حتی اگر آزمایشهای معمول آسیب ساختاری مشخصی را نشان ندهند.
آیا نوع نام بیماری یا اختلال روی درمان تأثیر دارد؟
نام تشخیص به پزشک کمک میکند وضعیت بیمار را در یک چارچوب مشخص قرار دهد، اما خود واژه «بیماری» یا «اختلال» تعیینکننده درمان نیست. درمان به عواملی مانند:
- علت یا عوامل مؤثر
- نوع وضعیت
- شدت علائم
- مدت بیماری
- سن و شرایط فرد
- بیماریهای همراه
- داروهای مصرفی
- و میزان تأثیر مشکل بر عملکرد فرد
بستگی دارد. گاهی هدف درمان، از بین بردن علت بیماری است. گاهی هدف کنترل علائم و جلوگیری از عوارض است. در برخی شرایط نیز ترکیبی از دارو، توانبخشی، رواندرمانی، تغییر سبک زندگی و سایر روشهای درمانی استفاده میشود. بنابراین نمیتوان یک قاعده کلی مانند «بیماری درمان میشود و اختلال فقط کنترل میشود» ارائه کرد.
چند تصور اشتباه رایج
«اگر بیماری در تصویربرداری دیده نشود، پس وجود ندارد.»
لزومی ندارد. بسیاری از تشخیصها بر اساس مجموعهای از اطلاعات بالینی انجام میشوند.
«اگر آزمایش خون طبیعی باشد، پس فرد مشکلی ندارد.»
آزمایش خون فقط بخشی از فرایند تشخیص است و طبیعی بودن آن همه بیماریها و اختلالات را رد نمیکند.
«اختلال یعنی علت بیماری مشخص نیست.»
نه لزوماً. یک اختلال میتواند علت یا عوامل زیستی و ژنتیکی شناختهشده داشته باشد.
«بیماری همیشه آسیب ساختاری دارد.»
نه. وجود یا نبود آسیب ساختاری به نوع وضعیت بستگی دارد.
«سندرم یعنی بیماری ناشناخته.»
خیر. سندرم به یک الگوی مشخص از علائم و نشانهها اشاره دارد و علت آن ممکن است مشخص یا نامشخص باشد.
«اختلالات روانی واقعی نیستند چون آزمایش اختصاصی ندارند.»
این نتیجهگیری درست نیست. تشخیص بسیاری از وضعیتهای پزشکی بر اساس ارزیابی بالینی انجام میشود و نبود یک آزمایش اختصاصی، بهتنهایی اعتبار تشخیص را از بین نمیبرد.
در نهایت، تفاوت این واژهها را چگونه به خاطر بسپاریم؟
اگر بخواهیم موضوع را خیلی ساده بیان کنیم:
بیماری: یک وضعیت یا فرایند غیرطبیعی در سلامت بدن یا ذهن.
اختلال: برهمخوردن یا تغییر غیرطبیعی در عملکرد بدن یا ذهن.
سندرم: مجموعهای از علائم و نشانهها که یک الگوی بالینی مشخص ایجاد میکنند.
علامت: چیزی که بیمار تجربه و گزارش میکند.
نشانه: چیزی که پزشک میتواند مشاهده یا اندازهگیری کند.
وضعیت سلامت: اصطلاحی گسترده برای انواع وضعیتهای مرتبط با سلامت.
اما این تعریفها مرزهای کاملاً جدا و غیرقابلعبوری ندارند. در پزشکی، این اصطلاحات در بسیاری از موارد با یکدیگر همپوشانی دارند و معنای دقیق آنها به زمینه و نظام طبقهبندی مورد استفاده بستگی دارد.
پیام شما به ما