سازمان جهانی بهداشت (WHO) برآورد می‌کند که هر سال حدود یک میلیارد نفر در جهان به آنفلوانزای فصلی مبتلا می‌شوند و حدود ۳ تا ۵ میلیون نفر دچار بیماری شدید می‌شوند. همچنین سالانه حدود ۲۹۰ تا ۶۵۰ هزار مرگ ناشی از بیماری‌های تنفسی مرتبط با آنفلوانزا در جهان رخ می‌دهد. این عدد شامل تمام مرگ‌هایی که ممکن است به‌طور غیرمستقیم با عوارض قلبی یا سایر عوارض آنفلوانزا مرتبط باشند، نمی‌شود.
بنابراین پاسخ به این سؤال که «آیا آنفلوانزا می‌تواند کشنده باشد؟» روشن است: بله، اما مرگ ناشی از آنفلوانزا معمول نیست و بیشتر در موارد شدید، عوارض جدی یا افراد دارای عوامل خطر رخ می‌دهد.
آنفلوانزا چیست و چرا با سرماخوردگی فرق دارد؟
آنفلوانزا یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی است که توسط ویروس‌های آنفلوانزا ایجاد می‌شود. علائم آن معمولاً نسبت به سرماخوردگی ناگهانی‌تر شروع می‌شوند و می‌توانند شامل تب، لرز، سرفه، گلودرد، سردرد، درد عضلات و مفاصل و خستگی شدید باشند. البته همه مبتلایان تب ندارند؛ به‌خصوص افراد مسن یا افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند ممکن است بدون تب واضح نیز دچار آنفلوانزا شوند.
بیشتر افراد طی چند روز تا کمتر از دو هفته بهبود پیدا می‌کنند، اگرچه سرفه و احساس خستگی ممکن است بیشتر از دو هفته ادامه داشته باشد. اما در برخی افراد، عفونت می‌تواند شدید شود و به بستری شدن یا حتی مرگ منجر شود.
آنفلوانزا چگونه می‌تواند خطرناک شود؟
مرگ یا بستری شدن ناشی از آنفلوانزا معمولاً به یک مسیر واحد محدود نمی‌شود. این ویروس می‌تواند مستقیماً دستگاه تنفسی را درگیر کند یا زمینه را برای بروز عوارض دیگر فراهم کند.
۱. ذات‌الریه؛ یکی از مهم‌ترین عوارض
یکی از مهم‌ترین عوارض جدی آنفلوانزا، پنومونی یا ذات‌الریه است. پنومونی ممکن است در اثر خود ویروس آنفلوانزا ایجاد شود یا در بعضی موارد، پس از آسیب ناشی از عفونت ویروسی، یک عفونت باکتریایی ثانویه نیز ایجاد شود. در چنین شرایطی ممکن است فرد دچار:
- تنگی نفس
- سرفه شدید
- درد یا فشار قفسه سینه
- ضعف شدید
- تب یا بازگشت تب
- کاهش سطح هوشیاری
شود.
یکی از الگوهای مهمی که خانواده‌ها باید بشناسند، بهبود موقت و سپس بدتر شدن دوباره بیماری است. برای مثال، فرد چند روز احساس بهتری پیدا می‌کند اما سپس تب و سرفه دوباره برمی‌گردد و شدیدتر می‌شود. این وضعیت می‌تواند نشانه یک عارضه ثانویه باشد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.
۲. نارسایی تنفسی
در موارد شدید، التهاب و آسیب ریه می‌تواند تبادل اکسیژن را مختل کند. یعنی ریه دیگر نمی‌تواند به اندازه کافی اکسیژن وارد خون کند. در این وضعیت ممکن است فرد:
- به‌شدت نفس‌نفس بزند؛
- هنگام استراحت نیز دچار تنگی نفس باشد؛
- نتواند جملات کامل را بدون توقف برای نفس کشیدن بیان کند؛
- دچار کبودی لب‌ها یا صورت شود؛
- گیج یا بسیار خواب‌آلود شود.
این وضعیت یک اورژانس پزشکی است.
۳. عفونت‌های ثانویه و سپسیس
آنفلوانزا می‌تواند شرایط را برای بروز عفونت‌های ثانویه، از جمله عفونت‌های باکتریایی، فراهم کند. اگر یک عفونت شدید باعث اختلال گسترده در عملکرد بدن شود، ممکن است سپسیس ایجاد شود. سپسیس را نباید صرفاً «مسمومیت خون» دانست. این اصطلاح عامیانه می‌تواند گمراه‌کننده باشد. سپسیس در واقع یک اختلال جدی و تهدیدکننده حیات در پاسخ بدن به عفونت است که می‌تواند به آسیب اندام‌ها منجر شود. در نتیجه، اگر فرد مبتلا به آنفلوانزا دچار گیجی، ضعف شدید، اختلال تنفس، کاهش واضح ادرار یا افت وضعیت عمومی شود، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرد.
۴. قلب و عروق نیز ممکن است درگیر شوند
آنفلوانزا فقط بیماری ریه نیست. عفونت و التهاب ناشی از آن می‌تواند فشار بیشتری بر سیستم قلبی‌عروقی وارد کند و در بعضی افراد با عوارضی مانند التهاب عضله قلب (میوکاردیت) یا سایر مشکلات قلبی‌عروقی همراه شود. این موضوع به‌خصوص برای افرادی که از قبل بیماری قلبی دارند اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، درد یا فشار مداوم قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف شدید، سرگیجه یا غش در فرد مبتلا به آنفلوانزا نباید صرفاً به «بدن‌درد و ضعف ناشی از تب» نسبت داده شود. این علائم نیازمند ارزیابی فوری هستند.
۵. تشدید بیماری‌های زمینه‌ای
گاهی مشکل اصلی این نیست که ویروس مستقیماً یک عضو را از کار بیندازد؛ بلکه آنفلوانزا می‌تواند یک بیماری قبلی را تشدید کند. برای مثال، فردی که آسم دارد ممکن است با عفونت تنفسی دچار تشدید علائم شود. همین مسئله در افراد مبتلا به:
- بیماری قلبی
- بیماری مزمن ریه
- دیابت
- بیماری کلیوی
- بیماری کبدی
- برخی اختلالات عصبی
- ضعف سیستم ایمنی
اهمیت بیشتری دارد.
آیا افراد سالم هم ممکن است به آنفلوانزای شدید مبتلا شوند؟
بله. داشتن سلامت عمومی خوب خطر عوارض شدید را کاهش می‌دهد، اما آن را به صفر نمی‌رساند. CDC نیز تأکید می‌کند که هر فردی می‌تواند به آنفلوانزا مبتلا شود و عوارض جدی ممکن است برای افراد سالم نیز رخ دهد؛ با این حال، بعضی گروه‌ها به‌طور مشخص در معرض خطر بیشتری هستند. بنابراین نباید تصور کرد که «چون فرد جوان و سالم است، پس هر علامتی را می‌توان در خانه نادیده گرفت.»
چه کسانی بیشتر در معرض آنفلوانزای شدید هستند؟
گروه‌های پرخطر شامل موارد زیر هستند:
آنفلوانزا فقط بیماری ریه نیست. عفونت و التهاب ناشی از آن می‌تواند فشار بیشتری بر سیستم قلبی‌عروقی وارد کند و در بعضی افراد با عوارضی مانند التهاب عضله قلب (میوکاردیت) یا سایر مشکلات قلبی‌عروقی همراه شودسالمندان
افراد ۶۵ ساله و بالاتر در معرض خطر بیشتری برای عوارض شدید قرار دارند.
کودکان خردسال
کودکان زیر ۵ سال، به‌ویژه کودکان زیر ۲ سال، از گروه‌های پرخطر هستند.
زنان باردار
بارداری نیز خطر عوارض شدید آنفلوانزا را افزایش می‌دهد. این اهمیت تا حدود دو هفته پس از پایان بارداری نیز ادامه دارد.
افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای
از جمله:
- آسم و بیماری‌های مزمن ریه
- بیماری‌های قلبی
- دیابت
- بیماری‌های کلیه
- بیماری‌های کبد
- برخی بیماری‌های عصبی
- ضعف سیستم ایمنی
- برخی سرطان‌ها
همچنین افراد دارای BMI برابر یا بیشتر از ۴۰ در گروه‌های پرخطر قرار می‌گیرند.
آنفلوانزای نوع A خطرناک‌تر است یا نوع B؟
ویروس‌های آنفلوانزای A و B هر دو می‌توانند باعث آنفلوانزای فصلی در انسان شوند. ویروس‌های نوع A بر اساس زیرگونه‌های مختلف دسته‌بندی می‌شوند، در حالی که ویروس‌های نوع B بر اساس گروه‌های ژنتیکی یا دودمان‌های مختلف طبقه‌بندی می‌شوند. تفاوت مهم این است که تاکنون ویروس‌های نوع A عامل شناخته‌شده همه‌گیری‌های جهانی آنفلوانزا بوده‌اند، در حالی که ویروس‌های نوع B بیشتر در شیوع‌های فصلی نقش دارند. اما از نظر یک بیمار، نباید تصور کرد که «نوع B بی‌خطر است». هر دو نوع A و B می‌توانند بیماری شدید ایجاد کنند و شدت بیماری یک فرد را نمی‌توان صرفاً بر اساس نوع ویروس تعیین کرد؛ عواملی مانند سن، بیماری‌های زمینه‌ای، وضعیت سیستم ایمنی، سویه ویروس و شدت عفونت نیز اهمیت دارند.
مهم‌ترین علائم هشدار در بزرگسالان چیست؟
اگر فرد مبتلا به آنفلوانزا هر یک از علائم زیر را داشته باشد، باید فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام شود:
- تنگی نفس یا دشواری در تنفس
- درد یا فشار مداوم در قفسه سینه یا شکم
- گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
- بیدار نشدن یا سخت بیدار شدن
- تشنج
- کاهش شدید یا قطع ادرار
- ضعف شدید یا ناپایداری هنگام راه رفتن
- درد عضلانی شدید
- تشدید واضح بیماری‌های زمینه‌ای
- بهتر شدن تب یا سرفه و سپس بازگشت یا بدتر شدن دوباره آنها
این فهرست دقیقاً برای این مهم است که خانواده‌ها فقط به عدد تب نگاه نکنند. شدت اختلال تنفس، هوشیاری، آب‌رسانی بدن و وضعیت عمومی بیمار نیز اهمیت بسیار زیادی دارد.
علائم خطر در کودکان چیست؟
در کودکان باید به نشانه‌های زیر توجه ویژه داشت:
- تنفس سریع یا دشوار
- فرورفتگی قفسه سینه یا پوست بین دنده‌ها هنگام تنفس
- کبود یا آبی شدن لب‌ها یا صورت
- درد قفسه سینه
- درد شدید عضلانی؛ برای مثال کودک از راه رفتن خودداری کند
- کم‌آبی؛ مانند نداشتن ادرار برای حدود ۸ ساعت، خشکی دهان یا نداشتن اشک هنگام گریه
- بی‌حالی شدید یا عدم تعامل طبیعی با اطرافیان
- تشنج
- بدتر شدن بیماری زمینه‌ای
- بهتر شدن تب یا سرفه و سپس بازگشت یا تشدید آنها
در نوزادان زیر ۱۲ هفته، هرگونه تب نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
«بهبودی کاذب» را جدی بگیرید
یکی از نکات مهمی که خانواده‌ها باید به آن توجه کنند، الگویی است که در آن فرد ابتدا بهتر می‌شود و سپس دوباره وضعیتش رو به وخامت می‌رود. برای مثال:
روزهای اول: تب، سرفه و بدن‌درد
چند روز بعد: تب کمتر می‌شود و حال عمومی بهتر می‌شود
سپس: تب دوباره برمی‌گردد، سرفه شدیدتر می‌شود یا تنگی نفس ایجاد می‌شود
این الگو می‌تواند با بروز عارضه یا عفونت ثانویه همراه باشد و نباید به‌عنوان «طبیعی بودن روند بیماری» نادیده گرفته شود. CDC بازگشت یا بدتر شدن تب و سرفه پس از بهبود را از علائم هشدار می‌داند.
آیا داروی ضدویروس می‌تواند جلوی عوارض شدید را بگیرد؟
در بعضی افراد، بله. داروهای ضدویروس آنفلوانزا مانند اوسلتامیویر (با نام تجاری تامیفلو) برای درمان آنفلوانزا استفاده می‌شوند و با آنتی‌بیوتیک‌ها تفاوت دارند؛ آنتی‌بیوتیک‌ها برای عفونت‌های باکتریایی هستند و خود ویروس آنفلوانزا را درمان نمی‌کنند. داروهای ضدویروس بیشترین اثر را زمانی دارند که در یک تا دو روز اول شروع علائم آغاز شوند. این داروها می‌توانند مدت بیماری را کاهش دهند و به کاهش برخی عوارض کمک کنند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: ۴۸ ساعت یک «مهلت مطلق» نیست. در افراد مبتلا به بیماری شدید، بیماری پیچیده یا پیشرونده، افراد بستری و افراد دارای خطر بالای عوارض، شروع درمان ضدویروس حتی پس از ۴۸ ساعت نیز ممکن است مفید باشد. CDC توصیه می‌کند در این گروه‌ها درمان ضدویروسی در اسرع وقت آغاز شود و برای شروع درمان منتظر تأیید آزمایشگاهی نمانند. بنابراین اگر فردی پرخطر است و علائم آنفلوانزا پیدا کرده، بهتر است برای تصمیم‌گیری درباره درمان هرچه زودتر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرد.
آیا آنتی‌بیوتیک برای آنفلوانزا لازم است؟
خیر، نه به‌صورت معمول. آنفلوانزا یک بیماری ویروسی است و آنتی‌بیوتیک مستقیماً ویروس آنفلوانزا را از بین نمی‌برد. اگر پزشک تشخیص دهد که علاوه بر آنفلوانزا، عفونت باکتریایی مانند پنومونی باکتریایی ایجاد شده است، ممکن است آنتی‌بیوتیک تجویز شود. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک نه‌تنها لزوماً کمکی نمی‌کند، بلکه می‌تواند عوارض دارویی و مشکل مقاومت آنتی‌بیوتیکی ایجاد کند.
واکسن آنفلوانزا چقدر اهمیت دارد؟
واکسیناسیون یکی از مهم‌ترین راه‌های کاهش خطر ابتلا و به‌خصوص کاهش خطر بیماری شدید ناشی از آنفلوانزای فصلی است. اما باید از بیان‌های مطلق مانند «واکسن ۱۰۰ درصد جلوی بیماری را می‌گیرد» یا «حتماً بیش از ۵۰ درصد از مرگ جلوگیری می‌کند» خودداری کرد. اثر واکسن در هر فصل یکسان نیست و به عواملی مانند سویه‌های در گردش، میزان تطابق واکسن با ویروس‌های در گردش، سن فرد و وضعیت سلامت او بستگی دارد. WHO واکسیناسیون سالانه را بهترین راه برای کاهش خطر ابتلا و بیماری شدید ناشی از آنفلوانزای فصلی معرفی می‌کند. ترکیب واکسن نیز با توجه به تغییر مداوم ویروس‌های آنفلوانزا به‌طور دوره‌ای به‌روزرسانی می‌شود.
چه کارهایی خطر انتقال آنفلوانزا را کاهش می‌دهد؟
برای کاهش انتقال ویروس، اقدامات ساده اما مهمی وجود دارد:
- شستن مرتب دست‌ها با آب و صابون
- پوشاندن دهان و بینی هنگام سرفه و عطسه
- دوری از تماس نزدیک با افراد بیمار
- بهبود تهویه و ورود هوای تازه به محیط
- ماندن در خانه هنگام بیماری و کاهش تماس با دیگران
- رعایت بهداشت دست پس از تماس با ترشحات تنفسی یا دستمال‌های استفاده‌شده
بهبود کیفیت هوای محیط و تهویه مناسب نیز می‌تواند میزان مواجهه با ویروس‌های تنفسی را کاهش دهد.
چه زمانی فرد مبتلا می‌تواند به فعالیت‌های عادی برگردد؟
صرف اینکه تب با داروی تب‌بر پایین آمده باشد، به معنی پایان دوره بیماری نیست. طبق توصیه CDC، فرد زمانی می‌تواند به فعالیت‌های معمول برگردد که حداقل ۲۴ ساعت هم علائم او در مجموع رو به بهبود باشند و هم بدون استفاده از داروی تب‌بر تب نداشته باشد. در محیط‌های شلوغ یا هنگام تماس با افراد آسیب‌پذیر، رعایت احتیاط‌های بیشتر می‌تواند به کاهش انتقال ویروس کمک کند.
چند تصور اشتباه درباره آنفلوانزا
«آنفلوانزا همان سرماخوردگی شدید است.»
خیر. هر دو بیماری تنفسی هستند، اما ویروس‌ها و الگوی بیماری متفاوت است. آنفلوانزا می‌تواند بیماری شدید و عوارض تهدیدکننده حیات ایجاد کند.
«اگر جوان باشم، آنفلوانزا خطرناک نیست.»
جوان بودن خطر را کاهش می‌دهد، اما خطر را صفر نمی‌کند.
«اگر تب پایین آمد، دیگر خطری وجود ندارد.»
لزومی ندارد. بازگشت تب یا سرفه پس از بهبود می‌تواند نشانه یک عارضه باشد.
«آنتی‌بیوتیک آنفلوانزا را درمان می‌کند.»
خیر. آنتی‌بیوتیک برای باکتری‌هاست، نه ویروس آنفلوانزا.
«اگر بیشتر از ۴۸ ساعت گذشته، داروی ضدویروس دیگر هیچ فایده‌ای ندارد.»
این هم درست نیست. در افراد پرخطر، بیماران با بیماری شدید یا افراد بستری، درمان ضدویروسی ممکن است حتی پس از ۴۸ ساعت نیز مفید باشد.
جمع‌بندی
آنفلوانزا برای بیشتر افراد یک بیماری خودمحدودشونده است، اما نباید آن را همیشه یک بیماری کاملاً بی‌خطر دانست. در سطح جهانی، WHO حدود یک میلیارد مورد آنفلوانزای فصلی، ۳ تا ۵ میلیون مورد بیماری شدید و ۲۹۰ تا ۶۵۰ هزار مرگ تنفسی مرتبط با آنفلوانزا در هر سال را برآورد می‌کند. بیشترین خطر متوجه سالمندان، کودکان خردسال، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای یا ضعف سیستم ایمنی است؛ با این حال، افراد سالم نیز ممکن است به بیماری شدید مبتلا شوند.
سه نکته را باید به خاطر سپرد:
اول: تنگی نفس، درد یا فشار قفسه سینه، گیجی، کاهش سطح هوشیاری، کم‌آبی شدید، تشنج یا ضعف شدید از علائم هشدار هستند و نباید منتظر ماند تا خودبه‌خود برطرف شوند.
دوم: بهتر شدن و سپس بازگشت یا تشدید تب و سرفه می‌تواند نشانه عارضه باشد.
سوم: در افراد پرخطر یا مبتلا به بیماری شدید، درمان ضدویروسی باید هرچه سریع‌تر بررسی شود و نباید صرفاً به دلیل گذشتن ۴۸ ساعت، مراجعه پزشکی به تأخیر بیفتد.
در نهایت، بهترین رویکرد این نیست که از آنفلوانزا بترسیم؛ بلکه باید خطر را بشناسیم، افراد پرخطر را زودتر شناسایی کنیم و علائم هشدار را جدی بگیریم.
پیام شما به ما