یک نوجوان مقابل دوربین تلفن همراه میایستد. قرار است فقط چند ثانیه فیلم بگیرد: یک چالش عجیب، یک حرکت خطرناک و بعد انتشار آن در اینستاگرام. دوستانش منتظرند که ببینند چه اتفاقی میافتد و دوربین، همهچیز را ثبت میکند. شاید چند دقیقه بعد، ویدئو صدها لایک و دهها کامنت بگیرد. اما اگر اشتباهی رخ دهد، چیزی که باقی میماند نه لایک است و نه نظر دیگران، بلکه یک آسیب جدی و گاهی جبرانناپذیر.
این فقط داستان یک چالش اینترنتی نیست. پشت بسیاری از ویدئوهای خطرناک نوجوانان، میل قدرتمندی به دیدهشدن، پذیرفتهشدن و تأیید گرفتن از دیگران وجود دارد. در دنیایی که محبوبیت با تعداد لایکها و بازدیدها سنجیده میشود، بعضی نوجوانان برای جلب توجه حاضر میشوند تا مرزهای بیشتری را پشت سر بگذارند. از انجام چالشهای عجیب گرفته تا انتشار محتوایی که سلامتی آنها را به خطر میاندازد.
اما چرا چند لایک بیشتر تا این اندازه مهم شود؟
از یک سرگرمی ساده تا یک رفتار خطرناک
چالشهای شبکههای اجتماعی معمولاً با یک ایده ساده شروع میشوند. فرد کاری را انجام میدهد، ویدئوی آن را منتشر میکند و دیگران را به تکرار آن دعوت میکند. بعضی از این چالشها کاملاً بیخطرند. اما برخی دیگر افراد را به انجام رفتارهایی سوق میدهند که خطر سوختگی، آسیبهای جسمی، مشکلات تنفسی، آسیب سر و ... را به همراه دارند.
مسئله زمانی جدیتر میشود که مخاطب اصلی این محتواها نوجوانان باشند.
نوجوان ممکن است یک ویدئو را بارها ببیند و تصور کند چون افراد زیادی آن را انجام دادهاند، پس احتمالاً خطر چندانی ندارد. از طرف دیگر، ویدئو معمولاً فقط چند ثانیه از یک اتفاق را نشان میدهد؛ نه لزوماً درد، آسیب، ترس یا پیامدهایی را که ممکن است بعد از پایان فیلم اتفاق بیفتد.
در نتیجه، آنچه روی صفحه دیده میشود، گاهی با واقعیت کامل ماجرا فاصله زیادی دارد. در ادامه، مهمترین عواملی را بررسی میکنیم که نوجوانان را به سمت رفتارهای پرخطر برای دیدهشدن سوق میدهند.
لایک فقط یک عدد نیست!
برای درک رفتار نوجوانان در اینستاگرام، باید به معنای لایک توجه کرد.
برای یک بزرگسال، گاهی تعداد لایکها صرفاً یک علامت کوچک از توجه است. اما برای یک نوجوان، تعداد لایکها به نوعی نشانه جایگاه اجتماعی تبدیل میشود: «چقدر دیده میشوم؟»، «دوستانم چقدر من را قبول دارند؟» و حتی «آیا از بقیه جذابتر و محبوبتر هستم؟»
نوجوانی دورهای است که تعلق داشتن به گروه همسالان اهمیت زیادی پیدا میکند. بنابراین نیاز به کسب تأیید دوستان انگیزه بسیار قدرتمندی ایجاد میکند.
نتایج پژوهشی در سال ۲۰۱۶، نشان داد که نوجوانان عکسهایی با لایک بالاتر را بیشتر لایک میکنند، حتی وقتی تصاویر مربوط به رفتارهای پرخطر مانند نوشیدن و سیگار کشیدن باشند. همچنین، مشاهده لایکهای زیاد فعالیت نواحی مغزی مرتبط با پاداش، شناخت اجتماعی، تقلید و توجه را افزایش میدهد. این یافتهها نشان میدهند که تأیید اجتماعی مجازی بر تصمیمها و رفتار نوجوانان اثر قابلتوجهی دارد.
به بیان سادهتر، دیدهشدن و دریافت تأیید اجتماعی برای نوجوانان تجربهای خوشایند و تقویتکننده محسوب میشود.
پس وقتی یک نوجوان یک چالش خطرناک را میبیند، موضوع فقط «انجام دادن یک حرکت عجیب» نیست. ممکن است پشت آن، یک انگیزه اجتماعی قدرتمند وجود داشته باشد: اگر این کار را انجام بدهم، دیده میشوم.
فشار همسالان همیشه هم مستقیم نیست!
وقتی از فشار همسالان صحبت میکنیم، معمولاً تصور میکنیم که چند دوست به نوجوان میگویند: «این کار را انجام بده.»
اما فشار اجتماعی همیشه هم اینقدر آشکار نیست. گاهی کافی است نوجوان ببیند دیگران کاری را انجام میدهند و بابت آن لایک و کامنت میگیرند. او ممکن است که بدون اینکه کسی مستقیماً او را مجبور کرده باشد، احساس کند برای عقب نماندن از بقیه باید کاری مشابه انجام دهد.
این موضوع درباره رفتارهای پرخطر اهمیت بیشتری پیدا میکند. تحقیقات روانشناختی نشان دادهاند که حضور دوستان در برخی موقعیتها، حتی بدون فشار مستقیم، احتمال انتخابهای پرخطر را در نوجوانان افزایش میدهد. و اینستاگرام نیز این موضوع را تشدید میکند.
در اینستاگرام نوجوان دیگر فقط با چند دوست خود مقایسه نمیشود. او در هر لحظه صدها یا هزاران نفر از همسالانش را ببیند که در حال تولید محتوا، دریافت لایک و جلب توجه هستند. وقتی هم که تعداد نوجوانان تولیدکننده محتوا افزایش مییابد، دیگر محتواهای معمولی پاسخگو نیست.
یک عکس ساده شاید چند لایک بگیرد. اما یک حرکت عجیب، یک شوخی افراطی یا یک چالش خطرناک واکنش بسیار بیشتری ایجاد میکند. و نکته ترسناک اینجاست که بسیاری ترجیح میدهند که مورد سرزنش دیگران قرار گیرند تا اینکه اصلا به چشم نیایند.
اینجاست که یک چرخه شکل میگیرد: افزایش تعداد لایک و نظرات پاسخی برای نیاز به تأیید و دیدهشدن است. برای افزایش تعداد لایک و نظرات، نوجوان به سمت تولید محتوای جذابتر میرود. بنابراین برای جلب نظر مخاطبان، خطرپذیری محتوا نیز بیشتر میشود. چرا که محتوای عجیب، هیجانانگیز یا شوکهکننده شانس بیشتری برای جلب توجه دارد.
در این چرخه، مرز میان «جذاب بودن» و «خطرناک بودن» بهتدریج کمرنگ میشود. گاهی نوجوان برای رسیدن به بازدید و تأیید بیشتر، خطرهایی را میپذیرد که در شرایط عادی حاضر به انجام آنها نیست.
وقتی هیجان و فشار اجتماعی، بر ارزیابی خطر تاثیر میگذارد!
مشکل این نیست که نوجوانان معنای خطر را درک نمیکنند. بسیاری از آنها کاملاً میدانند که بعضی چالشها خطرناک هستند. اما دانستن اینکه یک کار خطرناک است، با برآورد دقیق احتمال و شدت پیامد آن یکی نیست. و البته هیجان و فشار اجتماعی گاهی ارزیابی خطر را در نوجوانان تغییر میدهد.
وقتی یک نوجوان بارها ویدئوهایی از انجام موفقیتآمیز یک چالش میبیند، احساس میکند: «برای دیگران اتفاقی نیفتاده، پس برای من هم اتفاقی نمیافتد.»
این در حالی است که شبکههای اجتماعی معمولاً نتیجه را به نمایش میگذارند، نه تمام فرآیند را. ما ویدئوی موفقیتآمیز را میبینیم. اما تعداد افرادی را که آسیب دیدهاند، منصرف شدهاند یا نتیجه بدی گرفتهاند، لزوماً نمیبینیم.
بنابراین رفتاری که در صفحه گوشی یک رفتار عادی و قابل تکرار به نظر میرسد، در واقع یک انتخاب پرریسک است که فقط بخش موفق آن به نمایش درآمده است.
وقتی لایک دیگران تبدیل به معیار ارزش خود میشود!
مسئله فقط گرفتن لایک نیست؛ مقایسه کردن تعداد لایکها هم فشار روحی اجتماعی ایجاد میکند. نوجوان میبیند پست دوستش صدها لایک گرفته، در حالی که پست خودش واکنش بسیار کمتری داشته است. این مقایسه احساس عقبماندن، نادیده گرفتهشدن یا کمارزش بودن ایجاد میکند.
در چنین شرایطی، وسوسه تولید محتوای متفاوت و هیجانانگیز بیشتر میشود. شاید نوجوان با خودش فکر کند: «این یکی معمولی بود، باید ریلزی بسازم که همه را شوکه کند.»
همین نقطه، آغازی برای پیوستن نوجوانان به چالشهای خطرناک است.
و در پایان
ما نمیتوانیم نوجوانها را از حضور در شبکههای اجتماعی منع کنیم. در واقعیت چنین کاری ممکن نیست، چون امروزه بخش بزرگی از آموزش درسی از طریق فضای مجازی انجام میشود. همچنین شما هم نمیتوانید لحظه لحظه زندگی مجازی نوجوان خود را پایش و بررسی کنید. پس شاید وقت آن رسیده که دنبال راههای دیگری باشید.
یکی از این راهها، گفتوگوی بدون قضاوت است. اگر نوجوان مطمئن باشد که نشان دادن یک ویدئوی خطرناک بلافاصله با دعوا، محرومیت از گوشی یا سرزنش همراه میشود، احتمالاً دفعه بعد چنین محتوایی را پنهان خواهد کرد. بهتر است به جای پرسیدن «چرا چنین کار احمقانهای را انجام دادی؟»، سؤالهایی مانند این پرسیده شود:
- این ویدئو را کجا دیدی؟
- فکر میکنی چرا اینقدر بازدید گرفته؟
- اگر دوستت از تو بخواهد این کار را انجام بدهی، چه جوابی میدهی؟
- فکر میکنی این ویدئو چه چیزهایی را به ما نشان نمیدهد؟
چنین گفتوگویی به نوجوان کمک میکند تا به جای اینکه فقط از یک چالش خاص دوری کند، مهارت تشخیص خطر را یاد بگیرد.
همچنین میتوان با نوجوان سناریوهای مختلف را تمرین کرد. مثلاً اگر دوستانش او را برای انجام یک چالش تحت فشار گذاشتند، چگونه «نه» بگوید یا از موقعیت خارج شود. جملاتی مانند «من انجامش نمیدم.»، «اگه میخوای فیلم بگیری، من نیستم.»، «این ارزش ریسک کردن نداره.» و «بیایید یه چیز دیگه بسازیم.» برای این مواقع کاربردی است.
و شاید مهمتر از همه، باید به او یادآوری کرد: هیچ تعداد لایک و بازدیدی ارزش آسیب دیدن ندارد. در مقالهای که در سال ۲۰۱۹ در پابمد منتشر شد، نتایج پژوهش روی ۲۴۴ نوجوان نشان داد که افزایش لایکها با استفاده مشکلساز بیشتر از اینستاگرام ارتباط دارد. اما عزتنفس بالا نقش محافظتی دارد و این تأثیر را کاهش میدهد. بنابراین، تقویت عزتنفس در کاهش استفاده مشکلساز نوجوانان از شبکههای اجتماعی تاثیر میگذارد.
در نهایت، هدف این نیست که نوجوان را از دنیای مجازی دور کنیم؛ بلکه باید به او کمک کنیم آنقدر اعتمادبهنفس و مهارت داشته باشد که در این دنیا، برای بیشتر دیدهشدن خودش را به خطر نیندازد.
پیام شما به ما