احساس ضربان نامنظم یا شدید قلب در قفسه سینه، یکی از ناخوشایندترین احساسات است. اگرچه تپش قلب شایع است و معمولاً خطری ندارد، اما در برخی موارد میتواند نشانهای از یک مشکل زمینهای در ریتم قلب باشد. برخی داروها برای درمان آریتمیهای مشکلساز، مانند ضربان خیلی سریع، خیلی کند یا نامنظم، تجویز میشوند؛ در حالی که برخی دیگر ممکن است بهعنوان عارضه جانبی بر ریتم قلب تأثیر بگذارند. در ادامه آنچه باید درباره داروهای مؤثر بر ریتم قلب و زمان هشدار به پزشک بدانید آمده است.
ریتم قلب چگونه کار میکند؟
چهار حفره قلب با زمانبندی دقیق کار میکنند تا خون را در سراسر قلب و بدن به گردش درآورند. قلب دارای سیستم هدایت الکتریکی اختصاصی است که سرعت و ریتم ضربان را کنترل میکند. سیگنال از دهلیز راست و در گره سینوسی-دهلیزی (SA) آغاز میشود؛ جایی که سلولهای تخصصیافته عضله قلب، یعنی سلولهای ضربانساز، سیگنالهای الکتریکی تولید میکنند و این سیگنالها بین دهلیزها، حفرههای بالایی، و بطنها، حفرههای پایینی، جابهجا میشوند. نوار قلب (ECG/EKG) میتواند این سیگنالها را ثبت کرده و به تشخیص مشکلات هدایت الکتریکی کمک کند.
الکترولیتهای بدن، بهویژه پتاسیم، کلسیم، سدیم و منیزیم، نقش حیاتی در کنترل انقباض عضله قلب و تنظیم ریتم آن دارند. تغییر در سطح این مواد میتواند بر فعالیت الکتریکی قلب اثر بگذارد. در نهایت، اختلال در سیستم هدایت الکتریکی قلب، چه بر اثر داروها و چه عوامل دیگر، میتواند ضربان قلب را تغییر دهد و باعث تپش قلب، درد قفسه سینه، تنگی نفس، سرگیجه یا خستگی شدید شود و در موارد نادر به آریتمیهای خطرناک منجر شود.
داروها چگونه بر ریتم قلب تأثیر میگذارند؟
داروها، چه برای مشکلات قلبی تجویز شده باشند و چه برای بیماریهای دیگر، به روشهای مشخصی بر ریتم قلب تأثیر میگذارند:
تأثیر مستقیم بر سیگنالهای الکتریکی
برخی داروهای قلبی از طریق مسدود کردن یا تغییر فعالیت کانالهای یونی، سیگنالهای الکتریکی و عملکرد گره سینوسی دهلیزی را تغییر میدهند. هدف اصلی آنها معمولاً کند کردن ضربان قلب یا تنظیم ریتم نامنظم است. داروهایی مانند پاسرون (آمیودارون هیدروکلراید) و تامبوکور (فلکائینید) از این دستهاند. دکتر سریهاری نایدو، استاد طب و متخصص قلب: «این داروها ممکن است با مسدود کردن یا تسهیل کانالهای یونی، ضربان قلب یا سیگنالدهی الکتریکی را تغییر دهند. اگر دارویی بر این فرایندها یا مواد معدنی مؤثر بر آنها تأثیر بگذارد، میتواند ریتم قلب را تحت تأثیر قرار دهد.»
طولانی کردن فاصله QT
دکتر نایدو توضیح میدهد: «در هدایت الکتریکی، ابتدا یک ضربان در بخش بالایی، یعنی دهلیزها، سپس بخش پایینی، یعنی بطنها، ایجاد میشود و بعد قلب وارد مرحله بازگشت الکتریکی میشود. برخی داروها میتوانند این فواصل را تغییر دهند.» فاصله QT در نوار قلب نشاندهنده مجموع زمان دپلاریزاسیون و ریپلاریزاسیون بطنهاست. طولانیشدن بیش از حد QT میتواند خطر آریتمی بطنی خطرناکی به نام Torsades de Pointes را افزایش دهد. برخی داروهای ضدافسردگی مانند الاویل (آمیتریپتیلین) و برخی آنتیبیوتیکها مانند آولوکس (موکسیفلوکساسین) میتوانند باعث طولانیشدن QT شوند. در افراد پرخطر، بررسی QT و عوامل خطر پیش از مصرف این داروها اهمیت دارد.
تغییر در سطح الکترولیتها
در حالی که برخی داروها مستقیماً بر کانالهای یونی قلب اثر میگذارند، برخی دیگر از طریق کلیهها سطح الکترولیتها را تغییر میدهند. دکتر بلر سوتر، متخصص قلب: «هر دارویی که بر الکترولیتها تأثیر بگذارد، مانند داروهای ادرارآور (دیورتیکها) نظیر فوروزماید یا هیدروکلروتیازید، میتواند باعث بینظمی در ضربان یا ریتم قلب شود.»
تغییر سرعت ضربان قلب، سریعتر یا کندتر
سیستم عصبی از طریق گره سینوسی به قلب سیگنال میدهد تا سرعت ضربان را کم یا زیاد کند. سیستم عصبی سمپاتیک ضربان را افزایش میدهد و سیستم پاراسمپاتیک به کاهش آن در حالت استراحت کمک میکند. وقتی ضربان قلب بسیار سریعتر (تاکیکاردی) یا کندتر (برادیکاردی) از حد معمول باشد، برخی داروها میتوانند آن را اصلاح کنند. بتابلوکرها مانند توپرول (متوپرولول) ضربان را کند میکنند، در حالی که داروهای محرک مانند آدرال (ترکیبات نمکهای آمفتامین) میتوانند ضربان و فشار خون را افزایش دهند.
داروهایی که میتوانند بر ریتم قلب تأثیر بگذارند
مجموعهای از داروهای مختلف میتوانند ریتم قلب را تغییر دهند. مصرف همزمان چند دارو میتواند خطر تداخلات و عوارض مرتبط با ریتم قلب را افزایش دهد.
داروهای ضدآریتمی قلب: برای درمان برخی آریتمیها و بیماریهای قلبی تجویز میشوند:
- آدنواکارد (آدنوزین) : کندکننده هدایت الکتریکی
- بتابلوکرها: مانند آتنولول یا توپرول (متوپرولول)
- مسدودکنندههای کانال کلسیم: مانند کاردیزم (دیلتیازیم)
- مسدودکنندههای کانال پتاسیم: مانند پاسرون (آمیودارون)
- مسدودکنندههای کانال سدیم: مانند تامبوکور (فلکائینید)
آنتیبیوتیکها: برخی از این داروها میتوانند فاصله QT را طولانی کنند:
- آولوکس (موکسیفلوکساسین)
- بیاکسین (کلاریترومایسین)
- سیپرو (سیپروفلوکساسین)
- اریتروسین (اریترومایسین)
- لواقین (لووفلوکساسین)
- زیتورماکس (آزیترومایسین)
محرکها: داروهای درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) میتوانند ضربان و فشار خون را افزایش دهند و ارزیابی آنها بر اساس سابقه قلبی، علائم و عوامل خطر فرد انجام میشود:
- آدرال (ترکیبات نمکهای آمفتامین)
- کنسرتو (متیلفنیدات)
- فوکالین (دکسمتیلفنیدات)
- ریتالین (متیلفنیدات)
- وایوانس (لیزدگزامفتامین)
داروهای ضدافسردگی: برخی از آنها، بهویژه در شرایط خاص یا مصرف همزمان با سایر داروها، میتوانند فاصله QT را طولانی کنند یا خطر آریتمی را افزایش دهند:
- سلکسا (سیتالوپرام)
- افکسور (ونلافاکسین)
- الاویل (آمیتریپتیلین)
- لکساپرو (اسسیتالوپرام)
- نورپرامین (دسیپرامین)
داروهای ضداحتقان: ماده سودوافدرین موجود در این داروها میتواند فشار خون و ضربان قلب را افزایش دهد. در برخی فرآوردههای ترکیبی، حرف «D» روی جعبه میتواند نشاندهنده وجود سودوافدرین باشد:
- آلگرا-دی (فکسوفنادین همراه سودوافدرین)
- کلاریتین-دی (لوراتادین همراه سودوافدرین)
- سودافد (سودوافدرین)
- زایرتک-دی (سیتیریزین همراه سودوافدرین)
داروهای ادرارآور: با افزایش دفع آب و املاح از کلیهها میتوانند سطح الکترولیتها را تغییر دهند:
- آلداکتون (اسپیرونولاکتون)
- اسیدریکس (هیدروکلروتیازید)
- لازیکس (فوروزماید)
داروهای ضدتهوع:
- کامپازین (پروکلرپرازین) : میتواند فاصله QT را طولانی کند
- کایتریل (گرانیسترون) و آنزمت (دولاسترون) : میتوانند بر هدایت الکتریکی قلب اثر بگذارند
- زوفران (اوندانسترون) : میتواند فاصله QT را طولانی کند
برخی مکملها:
- آکونیت (Aconite): مصرف نادرست آن میتواند باعث آریتمی شود.
- نارنج (Bitter orange): ممکن است با برخی داروها و مکملها تداخل داشته باشد.
- افدرا (Ephedra): بهدلیل خطرات قلبی در بسیاری از کشورها محدود یا ممنوع شده است.
- روغن ماهی: در برخی مطالعات، مصرف دوزهای بالاتر با افزایش احتمال فیبریلاسیون دهلیزی در شرایط خاص همراه بوده است.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
افزایش خطر آریتمی ناشی از دارو بیشتر به عواملی مانند بیماری کلیوی، بیماری قلبی زمینهای، اختلالات الکترولیتی و مصرف همزمان چند دارو مربوط است. مصرف همزمان داروهای متعدد میتواند خطر تداخلات و عوارض ریتم قلبی را افزایش دهد. همچنین افراد دارای اختلالات ژنتیکی آریتمی، مانند سندروم QT طولانی یا کوتاه، در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
علائمی که باید به آنها توجه کنید
احساس تپش قلب، مانند کوبش، پرپرزدن یا ضربان نامنظم، شایع است؛ اما تغییرات ناگهانی و غیرعادی نگرانکننده هستند. در صورت همراهی تپش قلب با علائم زیر، بلافاصله با پزشک یا اورژانس تماس بگیرید:
- درد یا فشار در قفسه سینه
- سرگیجه شدید
- غش یا از دست دادن هوشیاری
- تنگی نفس شدید
آیا در صورت تغییر ضربان قلب باید مصرف دارو را قطع کرد؟
خیر. اکثر این داروها برای بیماریهای مهمی مانند فشار خون، نارسایی قلبی یا عفونت تجویز شدهاند و قطع ناگهانی برخی از آنها میتواند خطرناک باشد. در صورت مشاهده تغییرات جدید در ضربان قلب، سریعاً موضوع را به پزشک معالج اطلاع دهید تا در صورت نیاز دارو بررسی یا تعویض شود.
پزشکان چگونه خطر را کاهش میدهند؟
- بررسی دقیق سابقه پزشکی، نوار قلبهای قبلی و اختلالات ژنتیکی
- بررسی تداخلات دارویی و هشدارهای پرونده الکترونیک بیمار
بیماران چگونه میتوانند از بروز مشکل جلوگیری کنند؟
- مصرف دقیق داروها طبق دستور پزشک
- اطلاعرسانی به پزشک درباره تمام داروها و مکملهای مصرفی
- جلوگیری از کمآبی بدن، بهویژه در صورت اسهال یا استفراغ و با رعایت محدودیت مایعات تجویزشده توسط پزشک
- پرهیز از دخانیات، مواد مخدر و مصرف بیرویه الکل
- در صورت ایجاد تپش قلب با مصرف کافئین یا نوشیدنیهای انرژیزا، مصرف آنها را محدود کنید.
جمعبندی
داروهای مؤثر بر ریتم قلب میتوانند نجاتبخش باشند، اما در عین حال پتانسیل ایجاد عوارض قلبی دارند. علائم جدید یا غیرعادی، بهویژه تپش قلب همراه با علائم هشدار، باید سریعاً پیگیری شوند.
پیام شما به ما