این روزها چشم جهان به خاورمیانه دوخته شده است. تحلیلگران و رسانهها با دقت تحولات کشورهای منطقه را رصد میکنند تا از آخرین اخبار و تغییرات معادلات سیاسی و امنیتی منطقه باخبر شوند. در همین حال، امضای توافق دفاعی نظامی مکه در روزهای اخیر به یکی از مهمترین خبرهای منطقه تبدیل شده است. توافقی که عربستان، ترکیه و پاکستان را به شرکای امنیتی و دفاعی یکدیگر تبدیل میکند.
در ادامه زوایای مختلف توافق مکه را بررسی میکنیم.
این سه کشور چه تهدیدهایی را پیش روی خود میبینند؟
قبل از بررسی این توافق، اول از همه باید به این موضوع بپردازیم که هر کدام از این کشورها چه دشمنهای فرضی دارند.
ابتدا با پاکستان شروع میکنیم. از اسفند ۱۴۰۴، پاکستان درگیریهای نامنظمی را در مرز افغانستان را تجربه کرده است. درگیریهایی که گاهی با حملات پاکستان به افغانستان آغاز میشود و گاهی با حملات افغانستان به پاکستان.
یکی دیگر از کشورهای مقابل پاکستان، هند است. در اردیبهشت ۱۴۰۴ هند چندین حمله موشکی به پاکستان انجام داد. پاکستان نیز در تلافی به نقاطی از هند حمله کرد. پس از ۳ روز بین دو کشور آتشبس برقرار شد. البته با گذشت بیش از ۱ سال از این حملات، فرمانده ارتش هندوستان در یک سخنرانی به این موضوع اشاره کرده که جنگ با پاکستان تمام نشده است، بلکه فعلا متوقف شده است.
ترکیه هم سالهاست که با گروههای مسلح کرد در داخل و خارج از کشورش درگیر است. ترکیه و یونان نیز دائما بر سر اختلاف در دریای اژه هم را تهدید میکنند. البته به تازگی تنشهای این کشور با رژیم اسرائیل نیز افزایش یافته است. تنشهایی که معلوم نیست در حد حرف باقی بماند یا خیر. همچنین مواضع غیررسمی ترکیه در سالهای اخیر نیز حکایت از این دارد که این کشور به دنبال گسترش نفوذ خود در مناطقی از سوریه و لبنان است.
ماجرای عربستان تا حدودی با این دو کشور متفاوت است. مهمترین تهدید فعلی برای عربستان، انصارالله یمن است. با اینحال یمنیها جنگ را شروع نکردهاند، بلکه اقداماتشان در پاسخ به حملهی عربستان به کشورشان است.
از ۱۱ سال پیش، عربستان به همراه بعضی کشورها (با حمایت آمریکا) به یمن حمله کرده است. حملاتی که منجر به ویرانی گسترده در یمن شده است. همچنین در این ۱۱ سال، عربستان به محاصرهی یمن برای جلوگیری از ورود کالاهای اساسی و کمکهای بشردوستانه ادامه داده است.
از ۲۹ تیر ۱۴۰۵ نیز حوثیها برای شکستن این محاصرهی ۱۱ ساله، اعلام کردند که کشتیهای مرتبط با عربستان در صورتی که بخواهند از بابالمندب عبور کنند، مورد هدف قرار میدهند. همچنین یمن برای تحت فشار قرار دادن عربستان به چندین نقطه از خاک این کشور حملات پهپادی انجام داده است. حملاتی که هنوز هم ادامه دارد.
البته عربستان میزبان چندین پایگاه آمریکایی مانند پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در خاک کشورش هم است. پایگاههایی که از آغاز جنگ رمضان توسط رزمندگان ایرانی مورد هدف قرار گرفتهاند.
روابط تاریخی سه کشور همپیمان توافق مکه
روابط هر سه این کشورها تا حدودی پیچیده است. مثلا قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار سعودی، در کنسولگری عربستان در استانبول در سال ۱۳۹۷، روابط ترکیه و عربستان را تحت تاثیر قرار داد. در نتیجهی این قتل، تا سالها شکاف عمیقی بین این دو کشور وجود داشت. اما از ۲۰۲۲ به بعد، ریاض و آنکارا اختلافات گذشته خود را کنار گذاشتند.
توافقنامه دفاعی بین آنکارا، ریاض و اسلام آباد مدتی است که در حال شکلگیری است. مذاکرات اندکی پس از وقایع طوفانالاقصی در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ (۱۵ مهر ۱۴۰۲) و آغاز نسلکشی متعاقب آن در غزه آغاز شد. بعد از حملات اسرائیل و آمریکا به ایران، مذاکرات بین این سه کشور سرعت بیشتری گرفت.
در ۲۸ اسفند ۱۴۰۴، وزرای امور خارجه ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی در ریاض در یک اجلاس اسلامی دیدار کردند. آنها دربارهی چگونگی انعقاد یک توافقنامه امنیتی مشترک بحث کردند. قبل از این دیدار نیز، در شهریور ۱۴۰۴، پاکستان و عربستان سعودی نیز یک توافقنامه دفاعی مشترک امضا کردند. این توافقنامه پس از حمله اسرائیل به دوحه، پایتخت قطر، در ۱۸ شهریور ۱۴۰۴ منعقد شد.
همچنین پاکستان دهههاست که به نیروهای سعودی آموزش و کمک فنی ارائه میدهد. در همین حین، ترکیه و پاکستان کشتیهای جنگی و هواپیماهای آموزشی را بین خود مبادله میکنند. در سال ۲۰۲۳، ریاض در قراردادی که آنکارا آن را بزرگترین قرارداد صادرات دفاعی خود نامید، با خرید پهپادهای ترکیه موافقت کرد.
توافق مکه چگونه شکل گرفت؟
روز جمعه، ۱۶ مرداد ۱۴۰۵ «توافقنامه بازدارندگی مشترک مکه» بین ۳ کشور پاکستان، عربستان و ترکیه امضا شد. این توافق یک روز پس از آن حاصل شد که شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، به همراه عاصم منیر، فرمانده قدرتمند، وارد عربستان سعودی شد و حج عمره را در مکه به جا آورد. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، نیز روز جمعه برای دیدار با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، به عربستان سعودی سفر کرد.
این توافق روز جمعه در شهر مکه توسط رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه، محمد بن سلمان، ولیعهد و نخست وزیر عربستان سعودی و شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان امضا شد. این شرکا به طور مشترک اعلام کردند که این پیمان با هدف ایجاد بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه به خاکشان انجام میشود.
طبق بیانیه مشترک، «این توافقنامه تصریح میکند که هرگونه حمله مسلحانه علیه هر یک از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی میشود.» در این بیانیه آمده است: «این توافقنامه همچنین زمینه را برای تقویت همه جنبههای همکاری دفاعی بین سه کشور فراهم میکند.»
البته این بیانیه جزئیاتی در مورد تعهداتی که هر یک از این سه کشور پذیرفتهاند، ارائه نکرده است. همچنین مشخص نیست که این توافق تا چه حد این سه کشور را به هرگونه اقدام نظامی خاص در دفاع از یکدیگر ملزم میکند.
مقامات سه کشور درباره توافق مکه چه میگویند؟
رائد کریملی، معاون وزیر دیپلماسی عمومی عربستان سعودی، گفت که این پیمان تهدیدی برای هیچ کشوری در منطقه نیست. او در X نوشت: «این توافق هیچ قصدی برای ایجاد یک محور نظامی یا یک بلوک فرقهای/مذهبی نشان نمیدهد.» او همچنین افزود: «[این توافق] به جاهطلبیهای هستهای یا مسابقه تسلیحاتی مرتبط نیست، بلکه به ایجاد قابلیتهای پایدار و خوداتکایی مربوط میشود.»
شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، این پیمان مشترک را «تلاشی تاریخی» خواند که «منافع سرزمینهای ما را تأمین میکند و امنیت و ثبات منطقه ما را افزایش میدهد.»
اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در پستی در X گفت که این توافق «بر اساس بازدارندگی جمعی» امضا شده است. همچنین او بیان کرد که آنکارا «موضع اصولی خود را برای حل مناقشات و بحرانها از طریق گفت و گو و دیپلماسی بر اساس احترام به قوانین بینالمللی» ادامه خواهد داد.
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه نیز به خبرگزاری آناتولی گفت: «هیچ تهدید مشترکی که ما آن را مکتوب کرده باشیم، وجود ندارد.» فیدان این پیمان را از نظر «فنی» مشابه بند دفاع جمعی ماده ۵ ناتو توصیف کرد که بر اساس آن حمله به یک عضو به عنوان حمله به همه تلقی میشود.
فیدان در پاسخ به سوالات دربارهی شیوهی واکنش هم گفت که کشوری که مورد حمله قرار میگیرد، باید درخواست کمک کند. همچنین باید مشخص کند که به چه نوع پشتیبانی نیاز دارد. سپس این درخواستها مورد بررسی قرار میگیرد.
چرا عربستان، ترکیه و پاکستان به دنبال بازدارندگی مشترک هستند؟
حال این سوال پیش میآید که پیمان مکه برای چه هدفی منعقد شده است. تحلیلگران درباره دلایل امضای چنین پیمانی، تحلیلهای مختلفی ارائه دادهاند. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را دارد. پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است و همچنین ارتشی قوی دارد. عربستان نیز سرمایهی لازم را فراهم میکند. پس این ۳ کشور حداقل روی کاغذ، شرکای مناسبی برای هم به شمار میآیند.
یکی از تحلیلها این است که عربستان از حمایت و پشتیبانی آمریکا ناامید شده است. در واقع، عربستان سعودی دهههاست که به واردات محصولات دفاعی، سلاح یا تجهیزات خود، به ویژه از ایالات متحده، وابسته است. با توجه به حوادث اخیر، شاید عربستان به این نتیجه رسیده است که باید بخش دفاعی خودش را توسعه دهد.
بعضی از کارشناسان نیز میگویند که این سه کشور نگران نفوذ اسرائیل و حملات فزاینده اخیر در منطقه بودهاند. از اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل حداقل به شش کشور در سراسر منطقه حمله کرده است. طبق برخی پیشبینیها، ترکیه و مصر اهداف بعدی اسرائیل محسوب میشوند. بعضی دیگر از کارشناسان نیز معتقدند که این پیمان با هدف مقابله با ایران امضا شده است.
با این حال مقامات این سه کشور بیانیههای مشابهی منتشر کرده و گفتهاند که این توافق ماهیت دفاعی دارد، هیچ کشور خاصی را هدف قرار نمیدهد و سایر کشورها هم میتوانند به آن بپیوندند.
حال این سوال پیش میآید که در صورت ادامه حملات یمنیها به عربستان، آیا ترکیه و پاکستان برای دفاع از این کشور نیرو اعزام میکنند؟ در صورتی که جنگ پاکستان و افغانستان شعلهور شود، چهطور؟ اگر اسرائیل به ترکیه حمله کند، آیا عربستان بر خلاف نظر آمریکا، از ترکیه دفاع میکند؟ پاسخ همهی این سوالات منفی به نظر میرسد. با اینحال باید منتظر بمانیم و ببینیم که در آینده چه اتفاقی میافتد.
پیام شما به ما