در سال‌های اولیه آغاز تهاجم به یمن، تصاویر منتشرشده از این کشور تنها یک پیام را به جهان مخابره می‌کرد: ساختارهای فروپاشیده، کودکان دچار سوءتغذیه شدید، بیمارستان‌های خالی از دارو و ملتی که زیر سخت‌ترین محاصره هوایی، دریایی و زمینی تاریخ معاصر در حال فشار زیاد بودند.
هیچ تحلیلگر نظامی در آن روزها تصورش را هم نمی‌کرد کشوری که برای تامین گندم و سوخت اولیه خود محتاج کمک‌های بین‌المللی است، روزی به نقطه‌ای برسد که خطوط کشتیرانی جهان را در یکی از راهبردی‌ترین تنگه‌های استراتژیک زمین بازتعریف کند.

امروز اما معادلات کاملاً دگرگون شده. یمن نه تنها از دل قحطی و خاکستر جنگ سر برآورده، بلکه با تکیه بر صنایع دفاعی بومی و اراده‌ای ناشی از استقامت، به یک قدرت نوظهور در عرصه جنگ‌های ناهمگون تبدیل شده است.

در ادامه روایتی از چگونگی تبدیل یک بحران انسانی بی‌سابقه به یک جهش فناوری-نظامی خیره‌کننده را می‌خوانید.

نیروهای یمنی نخستین بازیگران نظامی در تاریخ بودند که توانستند از موشک‌های بالستیک نقطه‌زن برای هدف قرار دادن اهداف متحرک در دریا بهره ببرند.
خفقان در حصر: بستر بحران و تولد تفکر خودکفایی

برای درک ابعاد شگفت‌انگیز توسعه نظامی یمن، ابتدا باید ابعاد محاصره‌ای که بر این ملت تحمیل شد را مرور کرد. بر اساس گزارش‌های سازمان ملل متحد (دفتر هماهنگی امور انسان‌دوستانه - OCHA)، پروژه داده‌های مناقشات مسلحانه (ACLED)، جنگ یمن به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های انسانی جهان تبدیل شد که در آن بیش از ۲۱.۶ میلیون نفر (حدود ۷۰ درصد جمعیت) به کمک‌های فوری نیازمند شدند.

آمار بانک جهانی نشان می‌دهد که با بستن فرودگاه صنعا و فرآیندهای پیچیده توقیف و بازرسی کشتی‌ها در بندر «حدیده»، واردات کالاهای اساسی و سوخت به یمن تا بیش از ۶۰ درصد کاهش یافت. همچنین بر اساس داده‌های مؤسسه پژوهشی ACLED، کشته‌شدگان مستقیم و غیرمستقیم ناشی از جنگ، قحطی و بیماری‌های واگیردار (مانند شیوع تاریخی وبا) به صدها هزار نفر رسید.

در چنین بستری که دروازه‌های جهان بر روی یمن بسته شد، استراتژیست‌های دفاعی در صنعا و صعده به یک نتیجه حیاتی رسیدند: «هیچ کمکی از بیرون نخواهد رسید؛ یا باید تسلیم شد یا همه چیز را از صفر در داخل ساخت.» محاصره کامل، منطق بومی‌سازی را از یک «انتخاب» به یک «ضرورت زیستی» برای بقا تبدیل کرد.

از کارگاه‌های خرده‌پا تا صنایع زیرزمینی

براساس گزارش‌های شورای امنیت و مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS)، صنایع دفاعی انصارالله و ارتش یمن، کار خود را نه با کارخانه‌های پیشرفته صنعتی، بلکه با ابتکار عمل در کارگاه‌های کوچک و سوله های زیرزمینی آغاز کردند. این مسیر در سه مرحله اصلی شکل گرفت:

مرحله اول: احیا و تغییر کاربری انبارها

در گام نخست، ذخایر به جامانده از ارتش قدیم یمن شامل موشک‌های قدیمی سوخت مایع «اسکاد» و موشک‌های پدافندی «سام-۲» (SA-۲) بازسازی شدند. مهندسان یمنی توانستند با دستکاری در سیستم سوخت‌رسانی و سر جنگی، موشک‌های پدافندی هواپایه را تغییر کاربردی داده و موشک‌های زمین‌به‌زمین «قاهر-۱» و «قاهر-M۲» را تولید کنند.

مرحله دوم: ورود موشک‌های بالستیک دوربرد

مطابق اسناد پنل کارشناسان سازمان ملل، نیروهای یمنی به مرور توانستند موشک‌های سری «برکان» (Borkan-۲H & ۳) و در ادامه موشک «طوفان» را عملیاتی کنند. این موشک‌ها با برد بیش از ۱۲۰۰ تا ۱۸۰۰ کیلومتر، امکان هدف قرار دادن اهداف دوردست در عمق خاک متجاوزان را فراهم ساختند.

مرحله سوم: جهش پهپادی و موشک‌های هایپرسونیک

صنایع هوایی یمن با ساخت پهپادهای شناسایی آغاز به کار کرد و به سرعت به پهپادهای انتحاری و تهاجمی متکامل شد:

سری قاصف (Qasef-۱ & ۲K): پهپادهای تاکتیکی با بدنه کامپوزیتی سبک.

سری صماد (Sammad ۱, ۲, ۳, ۴): پهپادهایی با برد ۱۸۰۰ کیلومتر که توانایی حمل کلاهک‌های انفجاری سنگین را دارند.

موشک‌های کروز و هایپرسونیک: رونمایی از موشک‌های کروز سری «قدس» (با موتورهای توربوجت مینیاتوری) و موشک‌های هدایت‌شونده پیشرفته مانند «فلسطین» که توانایی عبور از سامانه‌های پدافندی چندلایه‌ای را دارند.

یمن ثابت کرد که «استقامت» و «بومی‌سازی اتکا به توان داخلی» می‌تواند تمام محاسبات ابرقدرت‌های متکی بر بودجه‌های چندصد میلیاردی را برهم بزند.
فرمول شبکه تولید زیرزمینی و ابتکار بومی

براساس گزارش مؤسسه تحقیقاتی آرمس کنترل و آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا (DIA)، یکی از پرسش‌های اصلی تحلیلگران غربی این بود که چطور کشوری زیر محاصره شدید موفق به تولید انبوه تجهیزات پیشرفته می‌شود؟ مؤسسه تحلیلی CAR در گزارش‌های میدانی خود به سه عنصر کلیدی اشاره می‌کند:

مواد اولیه ساده و قطعات دارای کاربرد دوگانه (Dual-Use): یمنی‌ها به جای وابستگی به قطعات پیچیده نظامی، از موتورهای پیستونی غیرنظامی (مانند موتورهای هواپیمای مدلسازی تجاری)، فیبر کربن عادی و ماژول‌های GPS تجاری استفاده کردند.

کدنویسی و بومی‌سازی نرم‌افزاری: مهندسان یمنی بردها و سیستم‌های هدایت غیرنظامی را با کدنویسی‌های اختصاصی بازطراحی کرده و آن‌ها را در برابر جنگ الکترونیک و اخلال‌گرهای راداری مقاوم ساختند.

توزیع کارگاه‌ها در سراسر کشور: تولید تسلیحات به یک کارخانه متمرکز محدود نشد. ساخت قطعات مختلف در صدها کارگاه زیرزمینی کوچک و مجزا در تونل‌ها و دل کوه‌ها انجام شده و سپس در نقاط امن مونتاژ نهایی صورت می‌گرفت. این مدل باعث شد حتی با شدیدترین بمباران‌های هوایی، خط تولید تسلیحات متوقف نشود.

موازنه قدرت در دریای سرخ و حماسه جنگ ناهمگون

نتیجه این جهش فناوری، تغییر کامل موازنه قدرت در آب‌های بین‌المللی بود. یمن توانست توانمندی‌های خود را از یک ابزار دفاعی منطقه‌ای به یک متغیر تعیین‌کننده در جغرافیای سیاسی جهان ارتقا دهد:

اولین استفاده از موشک بالستیک ضدکشتی (ASBM) در تاریخ: بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های کنگره آمریکا (CRS)، نیروهای یمنی نخستین بازیگران نظامی در تاریخ بودند که توانستند از موشک‌های بالستیک نقطه‌زن برای هدف قرار دادن اهداف متحرک در دریا بهره ببرند.

ضربه‌پذیری اقتصاد غربی: تحلیل‌های مؤسسه چتم هاوس نشان می‌دهد که حملات یمن در حمایت از مردم غزه در باب‌المندب، باعث تغییر مسیر کشتی‌های تجاری، دور زدن قاره آفریقا، افزایش ۳۰۰ درصدی هزینه‌های بیمه دریانوردی و کاهش ۵۰ تا ۷۰ درصدی ترافیک کانال سوئز شد.

شکست منطق اقتصادی پدافند غرب: در این نبرد، یک پهپاد یا موشک یمنی با هزینه تولید تقریبی ۱۰,۰۰۰ تا ۲۰,۰۰۰ دلار، ناوبندها و ناوشکن‌های میلیاردی غرب را مجبور به شلیک موشک‌های رهگیر پاتریوت یا SM-۲ با قیمت ۲ تا ۴ میلیون دلار برای هر شلیک کرد؛ معادلاتی که فشار مالی و تسلیحاتی سنگینی را به ائتلاف غربی تحمیل کرد.

درس‌های استقامت یمن برای جهان

داستان تحول یمن از یک کشور بحران‌زده و محاصره‌شده به یک قدرت موشکی و پهپادی در دریای سرخ، فصل جدیدی را در کتاب‌های علوم نظامی و علوم سیاسی گشوده است.

یمن ثابت کرد که «استقامت» و «بومی‌سازی اتکا به توان داخلی» می‌تواند تمام محاسبات ابرقدرت‌های متکی بر بودجه‌های چندصد میلیاردی را برهم بزند. انحصار فناوری‌های راهبردی نظامی دیگر در اختیار چند کشور خاص نیست؛ ملتی که روزی در تأمین اولیه نان و داروی خود مانده بود، امروز معادلات امنیت انرژی و تجارت جهانی را رقم می‌زند. تجربه یمن نشان داد که در دنیای جدید، اراده ملت‌ها و خلاقیت ناشی از ضرورت، بر مدرن‌ترین ارسنال‌های نظامی جهان پیروز خواهد شد.