سلامت قلب تنها به تناسب اندام وابسته نیست. هر ساله پزشکان بیماری‌های قلبی را در افرادی تشخیص می‌دهند که به نظر متناسب، فعال و سالم می‌آیند. این موضوع اغلب مایه‌ غافلگیری است؛ چرا که بیماری قلبی معمولاً با چاقی، مصرف سیگار و سبک زندگی ناسالم مرتبط دانسته می‌شود.

به گفته متخصصان برخی از این عوامل قابل کنترل هستند، در حالی که برخی دیگر این‌طور نیستند. درک این دلایل می‌تواند به افراد کمک کند تا بهتر از قلب خود مراقبت کنند و به اهمیت چکاپ‌های دوره‌ای و منظم پی ببرند.

ژنتیک می‌تواند خطر را افزایش دهد

یکی از بزرگ‌ترین دلایلی که باعث می‌شود افراد متناسب به بیماری قلبی مبتلا شوند، ژنتیک است. برخی از افراد ژن‌هایی را به ارث می‌برند که خطر ابتلا را در آن‌ها افزایش می‌دهد؛ فارغ از اینکه سبک زندگی آن‌ها چقدر سالم باشد.

به عنوان مثال، هیپرکلسترولمی خانوادگی (نوعی اختلال ارثی چربی خون) باعث ایجاد سطوح بسیار بالای کلسترول از سنین پایین می‌شود. این وضعیت موجب می‌گردد که رسوبات چربی بسیار زودتر از حد معمول در داخل شریان‌ها (سرخرگ‌ها) انباشته شوند. یک فرد ممکن است به طور منظم ورزش کند و تغذیه مناسبی داشته باشد، اما همچنان به دلیل سابقه خانوادگی، در معرض خطر بالاتری برای حمله قلبی قرار بگیرد.

سن نیز اهمیت دارد

افزایش سن عامل دیگری است که هیچ‌کس نمی‌تواند از آن فرار کند. با افزایش سن، قلب و عروق خونی به طور طبیعی انعطاف‌پذیری خود را از دست می‌دهند. به مرور زمان، شریان‌ها ممکن است سخت و سفت شوند (تصلب شرایین) و این امر شرایط را برای ایجاد انسداد هموارتر می‌کند.

ورزش منظم کمک می‌کند تا قلب برای مدت طولانی‌تری قوی بماند، اما نمی‌تواند به طور کامل از اثرات پیری جلوگیری کند. به همین دلیل است که با افزایش سن، بیماری‌های قلبی حتی در میان افرادی که فعال می‌مانند، شایع‌تر می‌شود.

مشکلات پزشکی پنهان

برخی از افراد متناسب و ورزشکار دچار مشکلات سلامتی هستند که هیچ نشانه واضحی ندارند. فشار خون بالا، کلسترول بالا و دیابت همگی می‌توانند بدون ایجاد علائم هشداردهنده مشهود، به قلب آسیب برسانند. فشار خون بالا قلب را مجبور می‌کند تا سخت‌تر کار کند و به تدریج به عروق خونی آسیب می‌زند. کلسترول بالا می‌تواند منجر به تجمع پلاک در داخل شریان‌ها شود، در حالی که دیابت خطر آسیب به عروق خونی و اعصاب را افزایش می‌دهد.

سندرم چاقی با وزن طبیعی و رفتارهای تغذیه‌ای نامناسب

بزرگسالانی که به طور مداوم کم می‌خوابند یا دچار اختلالاتی مانند وقفه تنفسی در خواب (آپنه خواب) هستند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماری‌های قلبی قرار دارندیکی از فاکتورهای کلیدی در برخی افراد لاغر، پدیده «چاقی با وزن طبیعی» است. این افراد با وجود داشتن شاخص توده بدنی (BMI) نرمال، درصد توده عضلانی پایینی داشته و تجمع چربی احشایی بالایی دارند. این نوع تجمع چربی پیرامون ارگان‌های داخلی، به دلیل ترشح سیتوکین‌های التهابی و اسیدهای چرب آزاد، از نظر متابولیکی فعال بوده و خطر ابتلا به مقاومت به انسولین و بیماری‌های قلبی‌عروقی را به شدت افزایش می‌دهد.

علاوه بر این، لاغر بودن لزوماً معادل با کیفیت مطلوب رژیم غذایی نیست. افرادی که به دلیل ویژگی‌های متابولیکی یا ژنتیکی دچار اضافه وزن نمی‌شوند، در صورت دریافت مزمن و بیش از حد اسیدهای چرب ترانس و قندهای افزوده، می‌توانند با ایجاد اختلال در چربی خون، افزایش التهاب و آسیب عملکرد عروق، روند تشکیل پلاک‌های آترواسکلروتیک را تسریع کنند، حتی اگر ظاهر اندام آن‌ها کاملاً متناسب باقی بماند.

خطرات بیش‌تمرینی و مصرف مکمل‌های ورزشی

تحرک و ورزش تا یک آستانه مشخص برای سیستم قلبی‌عروقی مفید است، اما افراط در آن نتیجه عکس دارد. در برخی ورزشکاران حرفه‌ای که سال‌ها تمرینات استقامتی بسیار سنگین و مداوم انجام می‌دهند، احتمال بروز تغییرات ساختاری در قلب، از جمله فیبروز (اسکار) محدود یا افزایش خطر برخی آریتمی‌ها مانند فیبریلاسیون دهلیزی گزارش شده است.

از سوی دیگر، استفاده خودسرانه از پودرهای پیش‌تمرین حاوی دوزهای بالای کافئین، چربی‌سوزهای غیرمجاز و مصرف خودسرانه استروئیدهای آنابولیک می‌تواند با افزایش حاد فشار خون، اختلال در پروفایل چربی خون، افزایش خطر ترومبوز یا لخته شدن خون و اسپاسم عروق کرونر، ریسک حوادث حاد قلبی را افزایش دهد.

پلی‌سیتمی و اختلالات انعقادی

برخی اختلالات هماتولوژیک و عوامل ژنتیکی، مستقل از وزن و شاخص توده بدنی (BMI) می‌توانند عملکرد سیستم قلبی‌عروقی را مختل کنند. افزایش هماتوکریت یا ابتلا به پلی‌سیتمی (افزایش غیرطبیعی تعداد گلبول‌های قرمز که در اصطلاح عامیانه غلظت خون نامیده می‌شود) و برخی اختلالات انعقادی می‌توانند با افزایش ویسکوزیته خون و تمایل بیشتر به تشکیل لخته، خطر حوادث قلبی‌عروقی را حتی در افراد لاغر و فعال افزایش دهند.

استرس و خواب بی‌کیفیت می‌توانند بر قلب تأثیر بگذارند

تناسب اندام تنها بخشی از سلامت خوب است؛ سلامت روان نیز به همان اندازه اهمیت دارد. استرس طولانی‌مدت می‌تواند فشار خون را افزایش دهد، سطح هورمون‌های استرس را بالا ببرد و به ایجاد التهاب در بدن دامن بزند.

خواب بی‌کیفیت نیز بر سلامت قلب تأثیر می‌گذارد. بر اساس مطالعه‌ای که در مجله کاردیولوژی پیشگیرانه منتشر شده است، بزرگسالانی که به طور مداوم کم می‌خوابند یا دچار اختلالاتی مانند وقفه تنفسی در خواب (آپنه خواب) هستند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به بیماری‌های قلبی قرار دارند. حتی فردی که هر روز ورزش می‌کند، اگر خواب باکیفیت و کافی نداشته باشد، ممکن است همچنان فشار مضاعفی بر قلب خود وارد کند.

التهاب و سایر شرایط پزشکی

التهاب مزمن عامل دیگری است که با بیماری‌های قلبی ارتباط دارد. التهاب می‌تواند به مرور زمان به عروق خونی آسیب برساند و تجمع پلاک‌های چربی را تشدید کند.

افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی مانند آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) یا لوپوس، اغلب با خطر بالاتر بیماری قلبی مواجه هستند؛ زیرا این بیماری‌ها التهاب را در سراسر بدن افزایش می‌دهند. برخی عفونت‌ها و بیماری‌های طولانی‌مدت نیز ممکن است فشار بیشتری بر قلب وارد کنند، حتی در افرادی که از نظر جسمانی کاملاً متناسب هستند.

عوامل محیطی نیز نقش دارند

هر خطری از درون بدن منشأ نمی‌گیرد. طبق مطالعه‌ای که در مجله علمی «Nature Medicine» منتشر شده است، آلودگی هوا، قرار گرفتن در معرض دود دست‌دوم سیگار و برخی خطرات محیط کار می‌توانند در طول سالیان متمادی به قلب و عروق خونی آسیب برسانند.

این عوامل محیطی ممکن است خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را حتی در افرادی که به طور منظم ورزش می‌کنند و وزن سالمی دارند، افزایش دهند. کاهش مواجهه با آلودگی‌ها تا حد امکان، می‌تواند به محافظت از سلامت طولانی‌مدت قلب کمک کند.

تناسب اندام همیشه به معنای سلامت کامل نیست

بسیاری از مردم تصور می‌کنند که داشتن یک بدن لاغر یا ظاهر ورزشکاری به این معنی است که فرد در سلامت کامل به سر می‌برد. با این حال، ظاهر متناسب بدن، لزوماً نشان‌دهنده سلامت قلب نیست. یک دونده ماراتن ممکن است همچنان کلسترول بالایی داشته باشد. یک فرد که به طور منظم به باشگاه می‌رود، ممکن است بدون اینکه بداند دچار فشار خون بالا باشد. به همین دلیل است که هرگز نباید تنها از روی ظاهر درباره سلامت قلب کسی قضاوت کرد.

چکاپ‌های روتین سلامت، از جمله آزمایش فشار خون، بررسی پروفایل لیپیدی (کلسترول) و قند خون، برای همه افراد با هر سطحی از تناسب اندام، همچنان ضروری و مهم است.

چگونه از قلب خود محافظت کنید؟

اگرچه همیشه نمی‌توان از بیماری‌های قلبی پیشگیری کرد، اما راه‌های زیادی برای کاهش خطر وجود دارد. در اینجا به برخی از مهم‌ترین اصول مراقبتی اشاره می‌شود:

تغذیه سالم و متعادل: مصرف یک رژیم غذایی متعادل، متنوع و غنی از میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و چربی‌های سالمی که از سلامت عروق پشتیبانی می‌کنند.

ورزش هوشمندانه: فعالیت بدنی منظم متناسب با شرایط فرد، همراه با رعایت اصول ریکاوری و پرهیز از بیش‌تمرینی.

سبک زندگی سالم: دوری از دخانیات و الکل، حفظ وزن و ترکیب بدنی سالم، و مدیریت استرس‌های محیطی و روانی.

غربالگری دوره‌ای: انجام چکاپ‌های منظم پزشکی و سنجش فاکتورهای خونی، به‌ویژه در افرادی که دارای سابقه خانوادگی بیماری‌های قلبی‌عروقی هستند.

کلام آخر

ورزشکار و متناسب بودن یکی از بهترین راهبردها برای کاهش خطر بیماری قلبی است، اما تضمینی مطلق برای سلامت مادام‌العمر قلب به شمار نمی‌رود. ژنتیک، سن، شرایط پزشکی پنهان، افزایش چربی احشایی، اختلالات هماتولوژیک، استرس، خواب بی‌کیفیت، التهاب و عوامل محیطی همگی می‌توانند در بروز بیماری‌های قلبی، حتی در افراد فعال و پویا، نقش داشته باشند.

پرسش‌های متداول

شایع‌ترین بیماری قلبی چیست؟

شایع‌ترین نوع، بیماری عروق کرونر قلب است؛ وضعیتی که در آن سرخرگ‌های خون‌رسان به قلب، به دلیل رسوب چربی باریک یا مسدود می‌شوند.

آیا لاغر بودن به این معنی است که رگ‌های ما رسوب چربی ندارند؟

خیر؛ برخی افراد به دلیل ژنتیک یا الگوی توزیع چربی در بدن، با وجود وزن طبیعی، چربی احشایی بالایی دارند. وجود چربی احشایی بالا و مصرف غذاهای حاوی چربی‌های ترانس و قندهای افزوده می‌تواند با افزایش التهاب و اختلال در چربی خون، خطر تشکیل پلاک در شریان‌ها را افزایش دهد، حتی اگر وزن ظاهری آن‌ها کاملاً در محدوده نرمال باشد.

چرا زنان کمتر در معرض حملات قلبی قرار دارند؟

زنان تا پیش از سنین یائسگی به دلیل اثرات محافظتی هورمون استروژن بر سیستم قلبی‌عروقی، به طور متوسط کمتر از مردان هم‌سن دچار بیماری عروق کرونر می‌شوند؛ اما پس از یائسگی و با کاهش این هورمون، این اختلاف به‌تدریج از بین می‌رود.