کمبود آهن یکی از شایعترین مشکلات تغذیهای در زنان است و میتواند هم سلامت جسمی و هم سلامت روانی را تحت تأثیر قرار دهد. آهن مادهای ضروری برای تولید هموگلوبین است؛ هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز خون است که وظیفه انتقال اکسیژن به بافتهای بدن را بر عهده دارد. زمانی که بدن آهن کافی نداشته باشد، اکسیژنرسانی به سلولها کاهش پیدا میکند و فرد ممکن است علائمی مانند خستگی، ضعف، کاهش انرژی، مشکل در تمرکز، تحریکپذیری و حتی تنگی نفس را تجربه کند.
دلایل کمبود آهن
دریافت نکردن آهن کافی از طریق غذا
ناکافی بودن دریافت آهن از رژیم غذایی، شایعترین علت کمبود آهن و در نهایت کمخونی ناشی از فقر آهن است.
بدن برای تولید گلبول قرمز سالم و حفظ سطح طبیعی هموگلوبین به آهن نیاز دارد. اگر رژیم غذایی فرد نتواند آهن مورد نیاز بدن را تأمین کند، ذخایر آهن بهتدریج کاهش پیدا میکند و در نهایت علائم کمبود آهن ظاهر میشود.
علائم رایج کمبود آهن و کمخونی ناشی از آن شامل موارد زیر است:
- خستگی و ضعف مداوم
- رنگپریدگی پوست
- شکنندگی ناخنها
- ریزش مو
- تنگی نفس
- سردرد
- سرگیجه
- میل شدید به خوردن یخ یا مواد غیرخوراکی (پیکا)
بهترین راه برای افزایش سطح آهن، مصرف غذاهای سرشار از آهن است، از جمله:
- گوشت قرمز
- مرغ و ماکیان
- جگر
- ماهی و غذاهای دریایی
- تخممرغ
- سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج
- لوبیا و عدس
- مغزها و آجیل
- غلات غنیشده با آهن
همچنین مصرف ویتامین C همراه غذا میتواند جذب آهن را افزایش دهد. خوردن موادی مانند پرتقال، لیمو، کیوی، توتفرنگی و فلفل دلمهای در کنار منابع آهن بسیار مفید است.
در مقابل، برخی مواد غذایی و نوشیدنیها میتوانند جذب آهن را کاهش دهند، مانند:
- چای
- قهوه
- لبنیات
- مکملهای کلسیم
به همین دلیل بهتر است این مواد با فاصله از وعدههای غذایی غنی از آهن مصرف شوند.
گاهی پزشک برای جبران کمبود آهن، مکمل آهن تجویز میکند. با این حال مصرف خودسرانه مکمل آهن توصیه نمیشود، زیرا تجمع بیش از حد آهن در بدن میتواند خطرناک باشد.
خونریزی شدید قاعدگی
خونریزی شدید قاعدگی یا منوراژی یکی از مهمترین علل کمبود آهن در زنان در سنین باروری است. در قاعدگی طبیعی، بدن مقداری آهن از دست میدهد؛ اما در خونریزیهای شدید، میزان از دست رفتن خون و آهن بسیار بیشتر میشود و بدن فرصت کافی برای جبران آن را پیدا نمیکند.
خونریزی شدید معمولاً به حالتی گفته میشود که:
- بیش از ۷ روز طول بکشد
- فرد مجبور شود هر یک تا دو ساعت نوار بهداشتی یا تامپون خود را عوض کند
- لختههای خونی بزرگ دفع شود
- خونریزی باعث اختلال در فعالیتهای روزمره شود
دلایل احتمالی خونریزی شدید قاعدگی عبارتاند از:
- فیبروم رحم
- عدم تعادل هورمونی
- آندومتریوز
- بیماری التهابی لگن
- مشکلات تیروئید
- برخی اختلالات انعقاد خون
اگر رژیم غذایی نتواند کمبود آهن را جبران کند، پزشک ممکن است مکمل خوراکی یا آهن تزریقی وریدی تجویز کند.
بارداری و شیردهی
بارداری یکی از دورههایی است که نیاز بدن به آهن به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا میکند. بدن مادر برای رشد جنین، تشکیل جفت و افزایش حجم خون به آهن بیشتری نیاز دارد.
کمبود آهن در دوران بارداری میتواند باعث مشکلاتی مانند:
- خستگی شدید مادر
- افزایش خطر زایمان زودرس
- وزن کم نوزاد هنگام تولد
- اختلال در رشد مغزی و عصبی جنین
شود.
در دوران بارداری و پس از زایمان، حدود ۱۰۰۰ میلیگرم آهن برای حمایت از رشد جنین و جبران افزایش حجم خون مادر مورد نیاز است. علاوه بر این، خونریزی پس از زایمان و شیردهی نیز میتوانند ذخایر آهن بدن را کاهش دهند. به همین دلیل بسیاری از زنان باردار نیاز به مصرف مکمل آهن دارند؛ اما مقدار و نوع آن باید زیر نظر پزشک تعیین شود.
جذب ضعیف آهن به دلیل بیماریها
گاهی مشکل اصلی، کمبود دریافت آهن نیست؛ بلکه بدن نمیتواند آهن را بهخوبی جذب کند.
جذب آهن عمدتاً در روده باریک انجام میشود و وجود اسید معده برای این فرایند ضروری است. برخی بیماریها میتوانند جذب آهن را مختل کنند و باعث کمبود آهن شوند، حتی اگر فرد رژیم غذایی مناسبی داشته باشد.
این بیماریها شامل موارد زیر هستند:
- بیماری سلیاک
- بیماری التهابی روده
- زخم معده
- گاستریت خودایمنی
- عفونت هلیکوباکتر پیلوری
- نارسایی قلبی
- جراحی معده یا روده
در این شرایط، درمان بیماری زمینهای نقش مهمی در بهبود سطح آهن بدن دارد.
برخی داروها
بعضی داروها میتوانند جذب آهن را کاهش دهند و در طولانیمدت باعث کمبود آهن شوند. از جمله این داروها:
- بارداری یکی از دورههایی است که نیاز بدن به آهن به شکل قابلتوجهی افزایش پیدا میکند. بدن مادر برای رشد جنین، تشکیل جفت و افزایش حجم خون به آهن بیشتری نیاز داردداروهای کاهشدهنده اسید معده مانند اومپرازول، پانتوپرازول، لانزوپرازول و فاموتیدین است که با کاهش اسید معده، جذب آهن را مختل میکنند.
همچنین برخی داروها با آهن ترکیب شده و مانع جذب آن میشوند، از جمله:
- برخی آنتیبیوتیکها مانند داکسیسایکلین، تتراسایکلین و سیپروفلوکساسین
- مکملهای کلسیم
- داروهای تیروئید
بهتر است مکمل آهن حداقل ۲ تا ۴ ساعت قبل یا بعد از مصرف این داروها استفاده شود.
اهدای مکرر خون
اهدای خون اگرچه اقدامی ارزشمند و انساندوستانه است، اما در برخی افراد، بهویژه زنان، میتواند ذخایر آهن بدن را کاهش دهد. افرادی که بهطور مکرر خون اهدا میکنند، ممکن است در معرض کمبود آهن قرار بگیرند؛ مخصوصاً اگر رژیم غذایی مناسبی نداشته باشند یا همزمان دچار خونریزی قاعدگی شدید باشند.
علائم رایج کمبود آهن
کمبود آهن میتواند علائم مختلفی ایجاد کند، از جمله:
- خستگی
- ضعف
- تحریکپذیری
- افسردگی
- کاهش تمرکز
- سردرد
- سرگیجه
- تنگی نفس
- سندرم پای بیقرار
- میل به خوردن یخ
- کاهش تحمل فعالیت بدنی
- تپش قلب
- ریزش مو
- رنگپریدگی پوست
در موارد شدید، کمبود آهن میتواند باعث تشدید مشکلات قلبی و کاهش کیفیت زندگی شود.
چگونه کمبود آهن تشخیص داده میشود؟
پزشکان معمولاً برای تشخیص کمبود آهن از آزمایشهای زیر استفاده میکنند:
- CBC یا شمارش کامل سلولهای خونی
- فریتین خون
- سطح آهن خون
- TIBC یا ظرفیت اتصال آهن
فریتین یکی از مهمترین آزمایشها برای بررسی ذخایر آهن بدن است.
چگونه کمبود آهن درمان و کنترل میشود؟
کمبود آهن معمولاً قابل درمان است و روش درمان به علت اصلی آن بستگی دارد.
اصلاح رژیم غذایی
مصرف غذاهای غنی از آهن مانند گوشت، ماهی، مرغ، حبوبات و سبزیجات برگ سبز میتواند به افزایش سطح آهن کمک کند.
مصرف مکمل آهن
در بسیاری از موارد، پزشک مکمل آهن تجویز میکند. بهتر است مکمل آهن با معده نسبتاً خالی و همراه ویتامین C مصرف شود تا جذب آن بیشتر شود.
مصرف مکمل آهن ممکن است عوارضی مانند یبوست، اسهال، تهوع، دلدرد و سوءهاضمه ایجاد کند.
درمان بیماری زمینهای
اگر علت کمبود آهن بیماریهایی مانند خونریزی شدید قاعدگی، مشکلات گوارشی یا اختلالات جذب باشد، درمان آنها برای جلوگیری از بازگشت کمبود آهن ضروری است.
آهن تزریقی
اگر مکمل خوراکی مؤثر نباشد یا فرد نتواند آن را تحمل کند، پزشک ممکن است آهن تزریقی وریدی تجویز کند.
جمعبندی
کمبود آهن یکی از شایعترین مشکلات سلامت در زنان است و میتواند از رژیم غذایی نامناسب، خونریزی شدید قاعدگی، بارداری، بیماریهای گوارشی، برخی داروها یا حتی اهدای مکرر خون ناشی شود. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب میتواند از بروز کمخونی و عوارض جدیتر جلوگیری کند.
تغذیه مناسب، پیگیری علائم، انجام آزمایشهای دورهای و مراجعه به پزشک در صورت خستگی مداوم یا علائم مشکوک، نقش مهمی در حفظ سلامت زنان دارد.
پیام شما به ما