شهروند در ادبیات دینی
در ادبیات دینی، معادل کلمۀ شهروند، واژه رعیت است که گاهی به جای آن از کلماتی مثل مردم، ملت، امت، تابع، مقیم، بومی و ... استفاده میشود.
شهروند، معادل شهرنشینی نیست و ممکن است کسی ساکن یک شهر باشد اما شهروند محسوب نشود. اصطلاح شهروند درباره کسی به کار میرود که علاوه بر سکونت در یک شهر یا کشور، در سازماندهی شهرو تدوین قوانین زندگی شهری نیز مشارکت دارد.
حقوق ۲۲ گانۀ شهروندی
به استناد منشور حقوق شهروندی ایران که در ۲۹ آذر سال ۱۳۹۵ به امضای رئیس جمهور رسید، هر شهروند ایرانی، فارغ از رنگ، نژاد، جنسیت، طبقۀ اجتماعی و مذهب، از ۲۲ حق قانونی برخوردار است.
حقوق پایه شهروندی در قرآن
پایۀ بسیاری از این حقوق بیست و دوگانۀ مصوب، کرامت ذاتی انسان، حق برخورداری از حیات و عدالت، آزادی و امنیت است که در قرآن کریم به رسمیت شناخته شده است. این حقوق، هدیۀ خداوند به انسانهاست و هیچ مقام و یا حکومتی حق ندارد آن را سلب کند.
مفهوم اخلاق شهروندی
از آنجا که به ازای هر حقی، تکلیفی وجود دارد، رعایا (شهروندان) نیز متناسب با حقوق خود، تکالیفی بر عهده دارند. به مجموع این حقوق و تکالیف، «اخلاق شهروندی» گفته میشود.
آموزههای قرآنی مرتبط با اخلاق شهروندی
در قرآن، دستورالعملهایی وجود دارد که ناظر به اخلاق شهروندی است.
یک. هنگام عصبانیت، بگذرید
طبق آیه ۳۷ سوره شوری، مسلمانانی که به مراتبی از ایمان رسیدهاند هنگامی عصبانیت، مقابله به مثل نمیکنند و دست به انتقامکشی نمیزنند. چنانکه میفرماید: وَ إِذَا مَا غَضِبُواْ هُمْ یَغْفِرُون؛ (اهل ایمان) هنگام عصبانیت، گذشت میکنند.
اگر بخواهیم متعهد به حقوق شهروندی باشیم باید بتوانیم خشم خود را مدیریت کنیم. خشم تنها در صورتی توجیه دارد که در برابر احقاق حقی باشد که از آن تعبیر به خشم مقدس میشود. غیر از این، حق نداریم پرخاشگری کنیم و سلامت و امنیت جامعه را به مخاطره بیندازیم.
اما در مواقعی که مقصر نیستیم و دیگری بی جهت یا به عمد، زمینه ناراحتی ما را فراهم کرده چه باید بکنیم؟
جواب این است که اگر از بخشش ما باعث تکرار و استمرار رفتار زشت طرف مقابل نمیشود بهترین تصمیم این است که بگذریم. در غیر این صورت باید بدون پرخاشگری و هر گونه اقدام خودسرانه، از مجاری قانونی حق خود را مطالبه کرد. رسیدگی به یتیمان، یک از مهمترین اصول اخلاق شهروندی است. در همۀ کشورها برای سرپرستی، تربیت و تأمین مایحتاج زندگی یتیمان مقرراتی وجود دارد. اما اهتمام اسلام به مسأله یتیمان بسیار فراتر از آنچه در کشورها به عنوان حقوق مدنی ایتام یاد میشود. قرآن، دستدرازی به اموال یتیمان را در حکم خوردن آتش میداند. (نساء:۱۰).
دو. با یکدیگر آشتی و سازش کنید
در سوره حجرات، خداوند در سه آیۀ پی در پی، (آیات ۸،۹،۱۰) به صلح و آشتی، فرمان داده است که یکی از اصول مهم اخلاق شهروندی است و نهایت اهتمام اسلام به این مسأله را نشان میدهد. طبق این آیات، بهتر است شهروندان مسلمانی که به درجاتی از ایمان رسیدهاند، در حکم برادر دینی هستند، و باید در اختلافات و درگیریها، به جای دعوا، از در آشتی و صلح درآیند.
سه. رعایت حقوق همسایگی
آیه ۳۶ سوره نساء، به صراحت دستور نیکی و احسان به همسایه را داده است، خواه نزدیک باشد خواه دور.
دومین آیه ای که در آن از همسایه و همسایهداری سخن به میان آمده، آیۀ هفتم سوره ماعون است: «و یمنعون الماعون»
ماعون همین چیزهای خردی است که معمولا همسایگان به عنوان قرض یا تملک از یکدیگر میگیرند. در روایتی نبوی میخوانیم: «هر کس از همسایهاش ماعون را منع کند و به عاریه ندهد، روز قیامت خداوند وی را از خیر محروم میکند و او را به خودش وا مینهد. پس چه حال بدی خواهد داشت» (تفسیر نورالثقلین، ذیل آیه).
چهار. دستدرازی به اموال یتیمان ممنوع
رسیدگی به یتیمان، یک از مهمترین اصول اخلاق شهروندی است. در همۀ کشورها برای سرپرستی، تربیت و تأمین مایحتاج زندگی یتیمان مقرراتی وجود دارد. اما اهتمام اسلام به مسأله یتیمان بسیار فراتر از آنچه در کشورها به عنوان حقوق مدنی ایتام یاد میشود. قرآن، دستدرازی به اموال یتیمان را در حکم خوردن آتش میداند. (نساء:۱۰).
طبق مقررات اسلامی، اگر سرپرستان خانوادهای در جنگ یا به طور عادی از دنیا رفتند، در صورتی که برای کودکان خردسال خود، اموالی به عنوان ارث گذاشته باشند، شخصی که از طرق حاکم شرع، به عنوان سرپرست او انتخاب میشود مخارج مربوط به تغذیه، پوشش، مسکن و پرورش او را از همان اموال تأمین میکند در غیر این صورت، تأمین هزینههای او بر عهدۀ خزانهدار دولت اسلامی است.
آیات مرتبط با اخلاق شهروندی فراتر از آن چیزی است که در این نوشتار آوردیم. آنچه گذشت صرفاً نمونههایی بود تا نشان داده شود قرآن فقط به اخلاق فردی، فرمان نمیدهد بلکه اهمیت اخلاق اجتماعی (که اخلاق شهروندی زیرمجموعه آن به شمار میرود) در قرآن، اگر بیشتر از اخلاق فردی نباشد، کمتر نیست.
