1.تكليف به حُسن معاشرت: تكليف به حُسن معاشرت يكى از تكاليف مشترك زن و شوهر است كه ماده 1103 قانون مدنى آن را مورد اشاره قرار داده است: «زن و شوهر مكلف به حسن معاشرت با يكديگرند». ضمانت اجراى آن چنين است كه در صورت تخلّف زن از آن، ناشزه محسوب میشود و حق نفقه او ساقط میشود و در صورتى كه تعدّى از طرف مرد باشد در مرحله اول از سوى دادگاه ملزم به حسن معاشرت میشود و در مرحله بعد طبق ماده 1130 مدنى در صورتى كه ادامه زندگى زناشويى غيرقابل تحمل باشد زن حق درخواست طلاق خواهد داشت. به عبارت ديگر اگر به خاطر سوء معاشرت همسر و بد اخلاقى او، زن در ادامه زندگى با او، با عسر و حرج مواجه شود، میتواند به دادگاه مراجعه كند و در خواست طلاق كند. به طور ویژه در مورد مرد در رابطه با رفتار با خانم خود قرآن در (سوره نساء آيه 19) ميفرمايد: «و عاشروهن بالمعروف؛ به نيكي با آنان معاشرت و زندگي كنيد» نيكي به همسر داراي شاخصهاي ثابت و متغير است شاخصهاي ثابت عبارت است از: تأمين مسكن و تهيه پوشاك و خوراك در حد شأن شخصي و خانوادگي همسر. اما شاخصهاي متغير به تناسب شرايط زندگي طرفين متفاوت است و هر فردي در طول زندگي با همسر خود و با توجه به شرايط زندگي و روحيات طرف مقابل بهتر مي تواند موارد تعادل را شناسايي و اعمال كند، مثلا پيامبر بزرگوار اسلام مي فرمايند: خدمت و كمك مرد به زن در امور خانه ، نشانه صداقت و علاقه اوست.
2.معاضدت: ماده 1104 مدنى: «زوجين بايد در تشييد مبانى خانواده و تربيت اولاد خود با يكديگر معاضدت نمايند».
معاضدت زوجين مفهومیعرفى است و با توجه به عرف و عادت و مقتضيات زمان و مكان تعيين میشود مثلا ممكن است بنا به مقتضيات زمان و مكان خريد لوازم و نيازمندىهاى خانه به عهده مرد و اداره امور داخلى منزل به عهده زن باشد. الزام به ايفای وظيفه يا عدم استحقاق نفقه ضمانت اجراى قانونى آن است.
3.مهریه زن: مهريه از وظایف مرد در مقابل همسر است مهريه، به هر ميزاني كه زن تعيين مهريه نموده باشد و ازدواج بر اساس آن صورت گرفته باشد شوهر موظف است مهريه را به تمامی آن را ادا كند. حتي اگر ميزان مهريه مساوي همه اموال مرد يا حتي چند برابر اموال مرد باشد، شوهر موظف به اداي مهريه است. طبق قانون شرع زن به مجرد عقد مالك مهر میشود و میتواند آن را از شوهر مطالبه كند و براى احقاق حق خود به طرق قانونى مانند رجوع به دادگاه و صدور اجراييه متوسل گردد. به علاوه طبق ماده 1085 قانون مدنى زن میتواند تا مهر به او تسليم نشده از ايفاء وظايفى كه در مقابل شوهر دارد امتناع كند مشروط به اين كه مهر او حال باشد و اين امتناع از تمکین، حق نفقه را از او ساقط نخواهد بود و مرد باید نفقه وی را در این ایام بپردازد.
4.نفقه زن: همچنین نفقه از وظایف مرد در قبال زن خود است. مرد موظف است نفقه و نيازمنديهاي مادي همسر خود را در حد شئون او برآورده كند. حتي اگر مرد فقير باشد و زن ثروتمند باشد مرد وظيفه دارد همه نيازمنديهاي مادي او را بر آورده نمايد. طبق ماده 1106 قانون مدنى: «در عقد دائم نفقه زن بر عهده شوهر است». و ماده 1107 قانون مدنی: «نفقه عبارتست از مسکن و البسه و غذا و اثات البیت (لوازم خانه) که به طور متعارف با وضعیت زن متناسب باشد و خادم (خدمتکار) در صورت عادت زن به داشتن خادم یا احتیاج او به واسطه مرض یا نقصان عضو.» عدم مراعات حق نفقه زن اعم از خوراك، پوشاك، مسكن مناسب و لوازم زندگى، تناسب با شأن باعث میشود كه طبق 1111 قانون مدنى دادگاه، شوهر را به پرداخت نفقه محكوم كند و طبق مواد 1112 و 1129 قانون مدنى در صورتى كه اجراى حكم دادگاه و الزام شوهر به دادن نفقه به علت سرسختى او و عدم دسترسى به اموالش به علت عجز شوهر از انفاق ممكن نباشد زن حق طلاق خواهد داشت. علاوه بر آن ماده 642 قاون مجازات اسلامیضمنات اجراى كيفرى نيز براى ترك انفاق در نظر گرفته است كه طبق آن براى ترك انفاق مجازات حبس از سه ماه و يك روز تا پنج ماه مقرر شده است.
5.حق بیتوته: مرد، مجاز نیست همسرش را به گونهای رها کندن که معلوم نباشد آیا شوهر دارد یا ندارد. زن در این حالت «معلقه» میگویند و ضرورت دارد مرد به قدر لازم به همسرش سرکشی کند و شبهایی را نزد او بماند که به حالت معلقه درنیاید. این کار را اصطلاحا «حق بیتوته» مینامند. اگر مرد، یک همسر دائمی دارد، بیتوته حد معینی ندارد، ولی نمیتواند زن را به حالت معلقه رها کند و حداقل بیتوته بنابر مشهور، هر چهار شب، یک بار است. اما اگر مرد، بیش از یک همسر دائمی دارد؛ وقتی نزد یکی از آنها بیتوته کند، واجب است هر چهار شب، یک بار نزد دیگری نیز بیتوته کند.( تحریرالوسیله، ص304- 303، مسأله 1) همچنین از منظر حقوق شرعي، مرد حق ندارد بيش از چهار ماه از همسرش دوري كند. مرد موظف است حداقل هر 4 ماه یک بار با زن خود رابطه جنسی داشته باشد.
6.در مورد حقوق مادی زن در مقابل شوهر: زن هيچ گونه تكليف حقوقي نسبت به كار منزل ندارد و مي تواند در ازاي انجام كار منزل و حتي شيردادن فرزندانش از شوهر خود اجرت و مزد دريافت نمايد. در واقع وظیفه زن در مقابل شوهر، فقط تمکین و برآوردن نیاز جنسی مرد است که در همین راستا باید مطابق نظر او از خانه خارج شود. حتی اگر زن از ابتدا و در زمان خواستگاری درس میخوانده یا مشغول به کاری بوده، مطابق قانون، مرد نمیتواند بدون دلیل محکمه پسند، مانع وی شود. این دلیل محکمه پسند، دلیلی منطقی و عقلانی و مواردی چون امکان به خطر افتادن سلامت جسمی زن یا امکان فساد اخلاقی و جنسی است و به راحتی اثبات آن ممکن نیست. چون ازدواج يك قرار داد و تعهد است و تمكين جنسي جزو تعهدات اصلي زن است پس نشوز يعنى آن كه زن در مقابل تكاليف اختصاصىاش (تمكين)، بدون هيچ عذر موجّهى سرپيچى كند. امام خمینی (ره) در کتاب تحریرالوسیله که کتاب مربوط به فتاوا و احکام شرعی ایشان است، در این مورد آوردهاند: نشوز در زن (که عبارت است از خروج او از اطاعت شوهر در اموری که بر زن واجب است) به واسطه ترک کارهایی که انجام آنها بر زن واجب نیست تحقق نمییابد، پس اگر زن از انجام امور منزل و حوائج مرد که به امور جنسی بین آنها ارتباط ندارد، از قبیل جارو کردن یا خیاطی یا غذا پختن یا غیر اینها، حتى دادن آب (به دست شوهر) و پهن کردن رختخواب، خوددارى نماید، نشوز تحقق پیدا نمىکند. (ج 2، کتاب النکاح، القول فی النشوز) درموردكار كردن زن درمنزل گفتني است، زن اگر درآمد كار و شغل خود را خودش تبرعا (برای رضای خدا) خرج زندگى مشترك مىكند شوهر مديون و ضامن عوض آن نيست ولى اگر به شوهر قرض دهد سپس از طرف شوهر آن را خرج زندگى كند و يا به امر و درخواست شوهر آن را خرج زندگى مشترك كند، شوهر ضامن عوض آن است و بعد از طلاق موظف است كه آن رابپردازد. (به نقل از: سايت مقام معظم رهبري) به طوركلي اگر كارهاي زن درخانه شوهر تبرعا و مستحبي نبوده باشد، زن شريك دراموال به دست آمده است و شوهرش مكلف است كه حق و اجرت زن را پرداخت نمايد. اما اگرزن در خانه شوهر تبرعا كار نموده باشد به جز از مهريه، نفقه و ساير اموال اختصاصي حقي ندارد. (ر.ك:آيت الله فاضل لنكراني، جامع المسايل،ج1،قم، اميرالعلم،1380،ص 465) البته در قانون مدنی حال حاضر جمهوری اسلامی آمده که زن پس از طلاق، به ازای هر سال کار کردن در خانه شوهر، مبلغی به عنوان اجرت المثل دریافت میکند. یعنی به نیت زن و این که تبرعی بوده یا نه، مربوط نمیشود و در هر صورت اجرت المثل را دریافت میکند.
7.حقوق مستحب زن: منظور از حقوق مستحبی، اموری است که رعایت آنها از سوی شوهر، سبب تقویت بنیاد خانواده میگردد و هم مرد از این طریق به پاداش الهی نایل میشود؛ گرچه مراعات آنها الزام آور نیست و زن نمیتواند هیچ یک را مطالبه کنند. برخی از آن حقوق عبارت است از:
8.توسعه رفاهی: برای مرد، زیبنده است نسبت به توسعه اقتصادی و فزونی درآمد خود، بر رفاه و آسایش خانواده خویش بیفزاید و به تعبیر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: همانا مؤمن، آداب الهی را دریافت میکند؛ هرگاه خدا به او توسعه دهد، او نیز به [دیگران] توسعه میدهد و هرگاه خدا از او بازدارد، او نیز چنین میکند.
امام رضا علیه السلام نیز میفرماید: شایسته است مرد، بر عیالش، توسعه دهد تا مرگ او را آرزو نکنند!
9.آمادگی و آراستگی: میان زن و شوهر، رابطه عاطفی و عشق و محبت الهی، برقرار است و هر یک از آنها موظفند در تحکیم و صیانت چنین رابطهای کوشا باشند؛ به همین دلیل مرد باید همواره به گونهای آراسته و خوش نما باشد که محبت همسرش را به خود معطوف دارد و اگر برعکس عمل شود، ارتباط عاطفی میان آنها ضعیف و در مواردی نیز خطرساز میشود. در روایات اسلامی، همان گونه که زن موظف شده تا خود را برای شوهر بیاراید، به مردان نیز چنین سفارشی شده است و بزرگان اسلام، چنین سنتی داشته اند:
«حسن بن جهنم» میگوید: امام رضا علیه السلام را دیدم که محاسنش را رنگین کرده بود، با تعجب پرسیدم فدایت شوم، شما نیز محاسنتان را خضاب کرده اید؟! فرمود: آری. آراستگی و آمادگی مرد از جمله کارهایی است که بر عفت و پاکدامنی زن میافزاید و اگر مردان خود را برای همسرانشان آماده نکنند، عفت زنان کاهش مییابد [و به دیگران توجه میکنند] و همان گونه که تو دوست نداری همسرت را بی تفاوت ببینی، او نیز چنین حالتی را از تو نمیپسندد، اصولا نظافت و خوشبویی و اصلاح سر و صورت از اخلاق پیامبران است.
10.محدودیت کاری: مرد باید در حد توان، از واگذاردن کار به خصوص کارهای سخت و طاقت فرسا به همسر خویش امتناع ورزد. شایسته ترین کارها برای زن، تربیت فرزند صالح و خوب شوهر داری کردن است. وقتی حضرت زهرا و علی علیهما السلام برای تقسیم کارهایشان با رسول اکرم (ص) مشورت کردند، آن حضرت، کارهای خارج از منزل را به امیرمؤمنان و کارهای داخلی منزل را به حضرت زهرا (ع) واگذار کرد. حضرت زهرا (ع) پس از این تقسیم بندی فرمود: کسی جز خدا نمیداند که من چقدر مسرور شدم از این که پیامبر(ص) مرا از کارهای خارج از منزل و درگیری با مردان معاف کرد!
براي آگاهي بيشتر میتوانید کتب آيين همسرداري، ابراهيم اميني، انتشارات سازمان تبليغات اسلامي؛ جوانان و انتخاب همسر، علي اكبر مظاهري، انتشارات پارسايان؛ اخلاق در خانواده، نوشته حسين مظاهري؛ بهشت خانواده، مصطفوي را میتوان مطالعه نمود.
احادیث در مورد وظایف متقابل زن و شوهر
الف) وظایف زن در مقابل همسر:
1.تمكين: پیامبر اکرم (ص) میفرمایند: «زن نمیتواند حق خدا را ادا کند مگر این که حق شوهرش را ادا کند.» (المحدث النوری، مستدرک الوسائل، مؤسسة آل البیت، قم، 1408 ه.ق. ج2، ص552.) مسئله تمکین بیشتر در مورد رابطه جنسی موضوعیت پیدا میکند و از وظایف حتمی زن در برابر شوهر است. در حديثی پيامبر اكرم (ص) به زنها فرمود: «نماز خود را طول ندهيد تا شوهرهاي خود را مانع (كاميابي) شويد. (كافي، ج 5، ص 508) و در روايت ديگري حضرت راجع به زني كه شوهرش با او كار دارد اما او آنقدر معطل مي كند تا شوهر به خواب رود فرمود: «اين زن همواره در لعنت ملايكه است تا شوهرش بيدار شود.» (كافي ج 5 ص 508) امام صادق (ع) مي فرمايند: «...خوشا به سعادت و خوشا به سعادت آن همسري باد که به شوهرش احترام گذارد و او را آزار نرساند و در تمام مواقع از شوهرش اطاعت کند.» (بحارالانوار، ج103، ص252، ح55) امام صادق عليه السلام فرمود: «زن وقتي (پنج كار را انجام دهد بهشتي است) نمازهاي پنجگانه را بجا آورد و ماه مبارك رمضان را روزه بگيرد و حج خانه خدا را (در صورت استطاعت) انجام دهد و از شوهرش نيز اطاعت كند، به حق حضرت علي عليه السلام نيز آگاه باشد، از هر دري از درهاي بهشت كه خواست وارد شود.» (وسايل، ج 14، ص 113) امام باقر عليه السلام فرمود: «زني نزد پيامبر اكرم (ص) آمده عرض كرد: يا رسول الله حق شوهر بر زن چيست؟ حضرت فرمود: او را اطاعت كند و نافرماني نكند، از خانه او چيزي صدقه ندهد و روزه مستحبي نگيرد مگر با اجازه شوهر، كه اگر بي اجاره خارج شود، ملايكه آسمان و زمين و ملايكه رحمت و غضب همه او را لعنت مي كنند تا برگردد. آن زن پرسيد: يا رسول الله چه كسي بيش از همه بر گردن مرد حق دارد ؟ حضرت فرمود: پدر، چه كسي بيش از همه بر زن حق دارد ؟ حضرت فرمود: شوهر.» (كافي ج 5 ص 506)
2.اجازه براي خروج از منزل: در روايت است كه يهود مدينه كه در همسايگي حضرت فاطمه عليه السلام بودند، مجلس عروسي داشتند، نزد پيامبر اكرم (ص) آمدند و از حضرت تقاضا كردند به خاطر حق همسايگي، اجازه دهد دخترش حضرت فاطمه عليه السلام به مجلس آنها آيد و مجلس آنها را رونق دهد، پيامبر اكرم (ص) فرمود: فاطمه همسر علي بن ابيطالب است، و در اختيار اوست، (بحارالانوار، ج 43، ص 30، ح 37) يعني زن هر چقدر هم با فضيلت باشد براي خروج از خانه بايد از شوهرش اجاره بگيرد.
3.خوش اخلاقی با شوهر: زن خوش اخلاق، در زندگی مشترک با همسر خود، زیبایی کلام و جذابیت بیان، زبان تشویق و ترغیب و تأیید و تکریم را سرمایۀ ارزشمند زندگی خویش میداند و هیچ فرصتی را برای «ابلاغ پیام» و «ابراز محبت» به شوهر از دست نمیدهد و لذا در تاریکی هم با همسر خویش با زبانی لین و آرام، شیرین و پرمعنا، گیرا و آرام بخش و به دور از اضطراب و تنش سخن میگوید. پيامبر اسلام (ص) مي فرمايند: «هر زني که شوهرش را با زبانش بيازارد، خداوند هيچ کار واجب و مستحبي را از او نمي پذيرد و هيچ کار نيکش را قبول نمي کند تا وقتي که شوهرش را راضي کند، اگر چه روزها روزه بگيرد و شبها به عبادت مشغول شود.» (بحارالانوار، ج103، ص244، ح15) زني نزد پيامبر اكرم (ص ) آمده بود كاري داشت حضرت فرمود ، مادران مشتاق و با محبت به فرزندان خود ، اگر نبود برخورد تند آنها به شوهرانشان به آنها گفته مي شد بي حساب وارد بهشت شويد.» (20 وسايل ج 14 ص 116 و 126)
4.رعایت حقوق و وضعیت مالی شوهر: پيغمبر اكرم صلی الله عليه و آله فرمود: «هر زني كه با شوهرشسازگار نباشد و او را بر چيزهائي كه فوق توانايی اوست وادار كند، اعمالش مورد قبول خدا واقع نمي شود و در قيامت مورد غضب پروردگار جهان قرارمي گيرد.» (بحار، ج 103، ص 244) رسول خدا صلی الله عليه و آله فرمود: «هر زني كه با شوهرش ناسازگاری كند و به آنچه از جانب خدا رسيده قناعت ننمايد و بر شوهرش سختگيری كند و بيش از حد توانايی خواهش كند، اعمالش قبول نمي شود و خدا بر او خشمناك خواهد بود.» (بحار ج 76 ص 367) امام صادق عليه السلام فرمود: «بهترين زنهای شما زنی است كه وقتی شوهرش چيزی آورد سپاسگزاری كند و اگر نياورد راضی باشد.» (بحار، ج 103، ص 239) حضرت صادق عليه السلام فرمود: «هر زنی كه به شوهرش بگويد: از تو خيری نديدم تمام اعمالش باطل و از درجه اعتبار ساقط ميگردد.» (شافی، ج 2، ص 139)
5.اظهار محبت به شوهر: حضرت رضا عليه السلام فرمود: «بعضی زنها برای شوهرشان بهترين غنيمت هستند: زناني كه به شوهرشان اظهار عشق و محبت كنند.» (مستدرك ج 2 ص 532)؛ پيغمبر اكرم صلی الله عليه و آله فرمود: «بهترين زنان شما، زنهايیهستند كه دارای عشق و محبت باشند.» (بحار ج 103 ص 235)
6.استقبال از شوهر: رسول خدا صلی الله عليه و آله فرمود: «وظيفه زن اين است كه تا درب خانه به پيشواز شوهرش برود و به وی خوش آمد بگويد.» (مستدرك ج 3 ص 551) «مردي به پيامبر(ص) عرضه داشت : همسري دارم كه چون وارد خانه مي شوم به استقبالم مي آيد و هنگام بيرون رفتن بدرقه ام مي كند، و چون مرا غصه دار ببيند مي گويد: چرا ناراحتي؟ اگر به خاطر روزي است كه ديگري (خدا) عهده دار است و اگر به خاطر آخرت است، خدا غصه ات را زياد كند (تا بيشتر به فكر قيامت باشي و مرتكب حرام نشوي). پيامبر اكرم (ص) فرمود: همانا خداوند كارمندي دارد كه اين زن از كارمندان خداست براي او نيمي از اجر شهيد است.» (وسايل، ج 14، ص 12)
7.احترام به شوهر: امام صادق عليه السلام فرمود: «هر زنی كه از شوهرش احترام كند و آزارش نرساند خوشبخت و سعادتمند خواهد بود.» (بحار، ج 103، ص 253) حضرت صادق عليه السلام فرمود: «هر زني كه شوهرش را اذيت كند و اندوهگينش سازد، از رحمت خدا دور است و هر زني كه به شوهرش احترام بگذارد و آزارش نرساند و فرمانبردارش باشد، خوشبخت و رستگار است». (بحار، ج 103، ص 253)
8.خدمت به شوهر: امام باقر(ع) مي فرمايد: هر زني كه يك ليوان آب به شوهرش بدهد از يك سال روزه داري و شب زنده داري برايش برتر است. (وسايل الشيعه ج 14 ص 123) امام صادق (ع) مي فرمايند: «بهترين زنان شما (مسلمين) زني است که خوشبو و خوش دستپخت باشد.» (وسايل الشيعه، ج14، ص15)
9.جلب رضایت شوهر: رسول خدا (ص) فرمود: «هر زني كه بميرد در حالي كه شوهرش راضی باشد داخل بهشت مي شود.» (محجه البيضاء ج 2 ص 70) امام باقر (ع) مي فرمايند: «براي زن هيچ شفاعتي در پيشگاه پروردگارش به اندازه رضايت شوهرش ثمربخش و مفيدتر نيست.» (سفينه البحار، ج1، ص561) پيغمبر اسلام فرمود: «بعد از ايمان به خدا نعمتی بالاتر از همسر موافق و سازگار نيست.» (مستدرك ج 2 ص 532)
10.وفاداری به شوهر: پيغمبر اسلام صلی الله عليه و آله فرمود: «هر زن شوهرداري كه چشمش را از نگاه كردن به غيرشوهرش پر كند مورد غضب شديد پروردگار جهان واقع خواهد شد.» (بحار، جلد 104، ص 39) پيامبر اكرم (ص ) از خداوند عزوجل نقل مي كند كه فرمود: «وقتي بخواهم خير دنيا و آخرت را براي مسلماني گرد آورم (چهار چيز به او مي دهم اول) دلي متواضع و با پروا (دوم) زباني كه با ذكر گويد، (سوم) بدني كه بر بلا صبر و استقامت كند (چهارم) زن با ايماني كه چون به او نگاه كند، خوشحال و شاد شود، و در نبودن شوهر عفيف و در اموال شوهرش امين باشد.» (كافي، ج 5 ص 327)
11.بخشیدن عذر شوهر: رسول خدا صلی الله عليه و آله فرمود: «زن بد، عذر شوهرش را نمیپذيرد و خطاهايش را نمیبخشد.» (بحار، جلد 103، ص 235)
12.رازداری برای شوهر: پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود: «المجالس بالامانه؛ مجلسها امانت است.» (كافي، ج 4، ص 48) یعنی هر چه در خانه مي گذرد و يا گفته مي شود، مخصوصا مسايل زناشويي قابل بازگو كردن نيست، هر چند طرف شما پدر يا مادر و مانند اينها باشد.
13.صبر بر اخلاق بد شوهر: پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله فرمود : هر زني كه بر بداخلاقي شوهرش صبر كند مانند پاداش آسيه به او عطا مي كند.» ( بحار ج 100 ص 247) امیر المؤمنین علیه السلام میفرماید: «خداوند جهاد را هم بر مردان و هم بر زنان قرار داد. پس جهاد مرد این است که مال و جان خود را بذل کند تا در راه خدا کشته شود و جهاد زن این است که بر آنچه از اذيّت و آزار و غيرت شوهر خود مى بيند، صبر و شكيبايى كند.» ( وسائل الشيعة؛ ج 11؛ ص 14 و 15).
14. آراستن خود برای شوهر: امام باقر عليه السلام فرمود : «براي زن سزاوار نيست كه (رسيدگي به) خود را رها كند، گرچه با انداختن يك گردنبند باشد.» (كافي ، ج 5، ص 509 و 508) پيامبر اكرم (ص) نيز به زني كه از حقوق شوهر پرسيده بود فرمود: «بر زن است كه با بهترين عطر خود را خوشبو كند و بهترين لباس خود را بپوشد و با بهترين زينت خويش، خود را زينت دهد و هر صبح و شب خود را بر شوهر عرضه كند.» (كافي، ج 5، ص 509 و 508) امير مومنان علي(ع) مي فرمايد: «جهاد زن آن است كه خود را بيارايد و زيبايي خويش را آشكار كند و براي شوهرش آراستگي نمايد.» (نهج البلاغه كلمات قصار شماره 136)
ب) وظایف مرد در مقابل همسر:
1.آراستگی ظاهر: امام کاظم (علیه السلام) فرمود: آراستگی مرد برای همسر خود موجب اجر و ثواب است. (مکارم الاخلاق، ج 1، ص 184) امام کاظم (علیه السلام) فرمود: آراستگی مرد موجب ازدیاد عفّت زن میگردد. (مکارم الاخلاق، ج 1، ص 218)
2.امام صادق (علیه السلام) به این مضمون فرمود: شوهر یک زن در رابطه با همسرش از سه چیز بی نیاز نیست:1: موافقت و سازگاری با او؛ با این کار موافقت او را کسب میکند و محبتش را جلب مینماید و او را دوستدار میسازد،2: خوش خلقی با او، 3:به دست آوردن دل او و این کار به وسیله دو امر حاصل میگردد: آراسته کردن خود در برابر دیدگان او، توسعه و گشایش و فراهم ساختن امکانات رفاهی بر او. (تحف العقول، ص 322)
3.بوسیدن همسر: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روزی به مردی فرمود: آیا امروز روزه هستی؟ آن مرد گفت: خیر. پیامبر (ص) به او فرمود: آیا امروز از مریضی عیادت نمودی؟ آن مرد گفت: خیر. پیامبر (ص) به او فرمود: آیا جنازهای را تشییع کردی؟ آن مرد گفت: خیر. پیامبر (ص) به او فرمود: آیا مسکینی را اطعام دادی؟ آن مرد گفت: خیر. آنگاه پیامبر اکرم (ص) به آن مرد فرمود: به نزد همسر خود برو و او را ببوس. این کار تو اجر و ثواب صدقه دادن را خواهد داشت. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 109)
4.شب را کنار همسر بودن: امام صادق (علیه السلام) فرمود: از جمله نشانههای سعادت مرد آن است که شب را در کنار همسر خود به صبح برساند. (الکافی، ج 5، ص 258) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هلاک میگردد مردی که در شهر خود باشد اما شب را در غیرمنزلی که همسر او در آن است، صبح کند و این کار از مردانگی به دور است. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 362)
5.کسب روزی حلال: امام صادق (علیه السلام) فرمود: شخصی که در راه کسب روزی حلال برای خانوادهاش سعی و تلاش میکند، مانند مجاهدی است که در راه خدا جهاد مینماید. (مستدرک الوسائل، ج 13، ص 55) امام صادق (علیه السلام) فرمود: شخصی که در راه پیدا کردن روزی حلال سعی و تلاش نموده و در این راه از کار کردن عار نداشته و از انجام آن خجالت نکشد، چنین شخصی سبکبار گشته و خاطرش آسوده شده و خانوادهاش در نیکی و خوشی قرار خواهند گرفت. (تحف العقول، ص 57)
6.گسترش دادن معشیت زندگی: امام رضا (علیه السلام) فرمود: بر یک مرد لازم است که برای خانواده خود توسعه و گشایش بوجود بیاورد تا آنها آرزوی مرگ او را نکنند. (من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 39) امام صادق (علیه السلام) در تفسیر آیه مبارکه: رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنیَا حَسَنَةً وَ فِی الاخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ؛ فرمود: حسنه آخرت عبارت میباشد از رضایتمندی خدای عزّوجلّ و بهشت و حسنه دنیا عبارت میباشد از گشایش در معیشت و روزی و خوش اخلاقی. (تفسیر العیّاشی، ج 1، ص 209) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: انفاق مرد به همسر و فرزندانش به منزله صدقه دادن در راه خداست. (عوالی اللئالی، ج 2، ص 229)
7.خوش اخلاقی با همسر: مردی به نزد امیرالمؤمنین (علیه السلام) آمده و از همسر خود شِکوه و شکایت نمود. در این هنگام امیرالمؤمنین (علیه السلام) خطابهای ایراد نموده و در آن فرمودند: با همسران خود در هر حال مدارا کنید و به نیکوئی با آنها سخن بگویید، شاید که رفتار آنها نیکو گردد. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 361) امام صادق (علیه السلام) فرمود: رحمت خدا بر مردی باد که با همسر خود خوشرفتاری میکند. (مکارم الاخلاق، ج 1، ص 469) امام صادق (علیه السلام) پیرامون حقوقی که زن بر شوهر خود دارد فرمود: او را نزند و صدایش را بر او بلند نکند. (مکارم الأخلاق، ج 1، ص 470) امام صادق (علیه السلام) فرمود: شوهر نباید به همسر خود ترشرویی کند. (الکافی، ج 5، ص 511)
8.دوست داشتن همسر: امام صادق (علیه السلام) فرمود: دوست داشتن همسر از اخلاق انبیاء(علیهم السلام) بشمار میآید. (الکافی، ج 5، ص 320) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هرچه ایمان بندهای افزونتر گردد، دوستی او نسبت به زنان نیز بیشتر میشود. (دعائم الإسلام، ج 2، ص 192)
9.همراهی با خانواده: امام باقر (علیه السلام) به این مضمون فرمود: هنگامی که وارد منزل خود میشوی بگو: بسم الله، أشهد أن لا إله إلا الله. و أنّ محمداً رسول الله، اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد و به همسر و خانواده خود سلام کن و اگر آنها در منزل نبودند. بگو: بسم الله، السلام علینا و علی عباد الله الصالحین. اگر چنین کنی، شیطان از منزل تو دور میگردد و از آنجا فرار میکند. (مستدرک الوسائل، ج 8، ص 376) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: نشستن مرد در کنار خانوادهاش، در پیشگاه خدای متعال از اعتکاف کردن در مسجد من، بهتر است.( تنبیه الخواطر، ج 2، ص 121)
10.شستن پای عروس: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در حدیثی که پیرامون آداب شب عروسی فرمود: هرگاه عروس را به منزل خود آوردی، کفشهایش را از پایش درآور و او را در جایی بنشان. سپس پاهای او را بشوی. آنگاه آن آب را از درب خانه تا انتهای آن بپاش. اگر چنین کردی خدای متعال هفتاد هزار گونه فقر را از خانه تو دور میسازد و هفتاد هزار گونه از برکت را وارد خانهات میگرداند و خدای متعال با این کار هفتاد رحمت را بر سر عروس میگستراند و با این کار زوایای خانه تو متبرّک خواهد شد. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 358)
11.شوخ طبعی: امام صادق (علیه السلام) به این مضمون فرمود: هنگامی که مردی با همسر خود شوخی و بازی میکند، ملائکه حضور پیدا میکنند. (الکافی، ج 5، ص 49 و ص 554) در روایتی آمده است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) شوخی میکرد و مزاح مینمود و غیر از حقیقت سخنی نمیگفت و دلی را نمیآزرد و در این کار زیاده روی نمیکرد. (بحارالأنوار، ج 69، ص 235)
12.صبر بر بداخلاقی همسر: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: مردی که به خاطر رضای خدای متعال بر بد اخلاقی همسر خود صبر نماید، خدای متعال برای هر روز و شبی که صبر میکند ثوابی را که به حضرت ایوب (علیه السلام) کرامت فرموده به او عنایت میفرماید. (مکارم الأخلاق، ج 1، ص 462)
13.گذشت و چشم پوشی از خطا: إسحاق بن عمّار میگوید: به امام صادق (علیه السلام) گفتم: حقّ زن بر شوهر چیست که اگر مردی آنها را بجای بیاورد جزو نیکوکاران خواهد بود؟ امام صادق (علیه السلام) فرمود: او را سیر کند و او را بپوشاند و اگر خطایی از او سر زد او را ببخشد.( مکارم الأخلاق، ج 1، ص 467) امام صادق (علیه السلام) فرمود: پدرم (علیه السلام) همسری داشت که آن حضرت (علیه السلام) را آزار میداد. آن حضرت (علیه السلام) برای آن زن طلب آمرزش مینمود. (الکافی، ج 5، ص 511)
14.غیرت نسبت به همسر: امام صادق (علیه السلام) به این مضمون فرمود: عدّهای در جنگ با پیامبر (صلی الله علیه و آله) اسیر شدند. امر شد که آن گروه کشته شوند مگر یک نفر از آنها؛ آن شخص به پیامبر (صلی الله علیه و آله) گفت: از میان این اسیران جنگی چرا مرا به قتل نرساندند؟ پیامبر (صلی الله علیه و آله) به او فرمود: جبرئیل به نزد من آمده و از طرف خدای متعال به من خبر داد که تو دارای پنج خصلتی هستی که خدا و رسول او آنها را دوست دارد و به همین خاطر از قتل تو صرف نظر شد: بر همسرت غیرت فراوان داری، اهل جود و سخا و بخشندگی هستی، دارای اخلاق خوش هستی، راستگو هستی، دارای شجاعت هستی. وقتی آن مرد این مطلب را از پیامبر (صلی الله علیه و آله) شنید. مسلمان شد و به همراه پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جنگ شرکت نموده و پس از جنگ نمایانی که کرد، به شهادت رسید. (الأمالی، ص 345، الجلس 46)
15.گرامی داشتن و مدارا و مهربانی با همسر: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: بهترین شما کسانی هستند که نرمخو هستند. و همسران خود را گرامی میدارند. (دلائل الإمامه، ص 76) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: برادرم جبرئیل بارها مدارا نمودن با زنان را به من سفارش نمود تا آن که گمان بردم که جایز نبوده و سزاوار نیست که مردی به همسرش بگوید: اُف. (مستدرک الوسائل، ج 14، ص 252) حضرت ابراهیم خلیل (علیه السلام) از بداخلاقی همسر خود به نزد خدای عزّ و جلّ شِکوه و شکایت نمود. خدای متعال به او وحی فرمود: زن شبیه استخوان دنده است اگر بخواهی آن را راست کنی، شکسته خواهد شد و اگر آن را به حال خود واگذاری از او بهره مند خواهی شد. بر بداخلاقی همسرت صبر کن. (الکافی، ج 5، ص 513) امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: محبوبترین بندگان در پیشگاه خدای متعال کسانی هستند که با خانواده خود مهربان بوده و با آنها با شفقت رفتار مینمایند. (شرح نهج البلاغه لإبن أبی الحدید، ج 20، ص 340)
16.داشتن رابطه زناشویی: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: وقتی که مرد مؤمنی برای نزدیکی کردن با همسر مؤمنهاش به نزد او میرود دو ملک او را در بر میگیرند و مانند شخصی است که در راه خدا جهاد میکند و پس از آن که با همسر خود نزدیکی کرد، گناهان او ریخته میشود مانند ریختن برگ درختان در فصل پائیز و پس از آن که غسل جنابت نمود از گناهان پاک میگردد. (دعائم الإسلام، ج 2، ص 191) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) در مورد ثواب شخصی که غسل جنابت را انجام میدهد، فرمود: خدای متعال برای هر قطره از آب غسل قصری در بهشت برای او بنا میکند. (الاختصاص، ص 37) مردی به امام صادق (علیه السلام) گفت: چرا شخصی که مؤمن است زیاد با همسر خود نزدیکی میکند؟ امام صادق (علیه السلام) به این مضمون فرمود: زیرا شخص مؤمن توجه و نگاهش منحصر به همسر خود میباشد و امیال و شهوت خود را به این سو و آن سو معطوف نمیدارد. لذا وقتی که به همسر خود دسترسی پیدا میکند به او اکتفا مینماید و به همین خاطر است که او از انجام کار حرام بینیاز و مستغنی میگردد. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 365)
17.هدیه دادن: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هدیه دادن مرد به همسرش موجب زیادی عفّت او خواهد گشت. (غرر الحکم) امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: هدیه دادن موجب ایجاد محبّت میگردد. (من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 190) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: هدیه دادن موجب زیادی مودّت گشته و برادری و اخوّت را تجدید نموده و موجب از بین رفتن کینه میگردد. (عوالی اللئالی، ج 1، ص 294) پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: به همدیگر هدیه دهید، زیرا هدیه دادن موجب از بین رفتن کدورتها و دشمنیها میگردد. (الکافی، ج 5، ص 143)
18.کمک به همسر در امور خانه: حضرت أمیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بر ما وارد شدند در حالی که حضرت فاطمه (علیها السلام) کنار دیگ نشسته و من مشغول پاک کردن عدس بودم. حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به من فرمودند:ای أبا الحسن! گفتم: لبّیک یا رسول الله! حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: به سخنی که میگویم گوش فرا ده و سخنی که میگویم به دستور خداست؛ مردی که به همسرش در خانه کمک میکند، خدای متعال به عدد هر مویی که در بدن اوست ثواب عبادت یک سال به او کرامت میفرماید. سالی که روزهایش را روزه و شبهایش را به شب زنده داری مشغول بوده است و خدای متعال ثوابی را که به صابرین، مانند داود نبی و یعقوب و عیسی (علیهم السلام) عطا فرموده، به او میدهد.
یا علی! مردی که در خانه به خانوادهاش خدمت نماید و این کار را با طیب خاطر و بدون کراهت انجام میدهد، خدای متعال نام او را در زمره شهداء مینویسد و خدا در نامه عمل او برای هر روز و شباش ثواب هزار شهید مینویسد و برای هر قدمی که برمی دارد ثواب حجّ و عمرهای برای او نوشته میشود و خدای متعال به تعداد رگهای بدنش شهری در بهشت به او کرامت میفرماید.
یا علی! یک ساعت در خدمت خانواده بودن بهتر است از عبادت هزار سال و بهتر است از هزار حج و هزار عمره و بهتر است از هزار بنده آزاد کردن و بهتر است از هزار بار جهاد کردن و بهتر است از عیادت هزار مریض و بهتر است از هزار نماز جمعه و بهتر است از هزار تشییع جنازه و بهتر است از سیر کردن هزار گرسنه و بهتر است از پوشاندن هزار برهنه و بهتر است از تجهیز هزار اسبی که در راه خدا به کار برده میشود و بهتر است از صدقه دادن هزار دینار به فقیران و بهتر است از خواندن تورات و انجیل و زبور و فرقان و بهتر است از آزاد کردن هزار اسیر و بهتر است از اطعام هزار مسکین و چنین شخصی در دنیا جایگاه خود را در بهشت میبیند.
یا علی! مردی که با طیب خاطر و بدون تکبّر به خانوادهاش کمک میکند، بدون حساب وارد بهشت میشود.
یا علی! خدمت نمودن به خانواده، موجب آمرزش گناهان میگردد و غضب و خشم الهی را فروکش میکند و این کار به منزله مهریه حورالعین بوده و موجب ازدیاد حسنات میگردد.
یا علی! شخصی که به خانواده خود خدمت میکند، در زمره صدّیقین و شهداء میباشد و خدای متعال برای چنین شخصی خیر دنیا و آخرت را خواسته است. (جامع الاخبار، ص 276، فصل 59)
منبع : پرسمان/ حقوق زن
