شیخ آزاداندیش؛ شیخ مفید شیخ مفید(ره)، از آن دست علمایی است كه آثارش بر شیوه علمى متین و بلكه بر روح، عقل و اندیشه و ویژگى هاى شخصى خود وى استوار است در یك دسته بندی كلی می توان گفت كه مردم دو دسته هستند؛ گروهى كه میل دارند تدین آنها بر مبنای هوای درونی شان باشد . از دیدگاه این گروه، دلیل و استدلال، چیزى نیست مگر وسیله چیرگى و ابزارى كه به آنان فرصت مى دهد كه به آن چه مى خواهند، نایل آیند و به مراد خویش برسند . اینان اگر به چنین دلیلى دست نیابند، در تحمیل آرا و نظریّات خویش و اجبار دیگران، از هرگونه خشونت و نیرنگ، و زورگویى و شدّت عمل دورى نكرده و در مورد كسانى كه با اینان اختلاف نظر دارند، هیچ گونه ملامت و مذمتى را مراعات نمى كنند! گروه دوم، عقیده دارند شیوه تحمیل رأى بر دیگران - خصوصاً در مسائل مربوط به اندیشه، ایمان و زندگى - شیوه وحشیانه، زشت و به دور از منطق، انصاف و انسانیّت است . به همین دلیل، این گروه با هر آن چه كه مى خواهند آن را به دیگران تقدیم دارند و تمام آن چه كه دیگران به اینان عرضه مى كنند، بر حسب دلایلى برخورد مى كنند كه آن را قانع كننده و در این باره درست و براى عذر آوردن در خوددارى از انجام كار، كافى مى دانند، و اگر نظر دیگر، از برهان و دلیل قوى و درستى برخوردار باشد، هیچ اشكالى نمى بینند كه تسلیم آن نظر شوند و از رأى خود دست بردارند . شیخ مفید(ره)، از آن دست علمایی است كه جزء گروه دوم شمرده می شود و لذا آثارش بر شیوه علمى متین و بلكه بر روح، عقل و اندیشه و ویژگى هاى شخصى خود وى استوار است، بنابراین جاى هیچ گونه تعجبى نیست كه اگر مى بینیم شیخ مفید(ره) مردى قوى، شجاع و صریح اللهجه اى است كه باكى ندارد كه چیزى او را در تنگنا قرار دهد و از طمأنینه و آرامش بیرون كند یا توازنش را برهم زند . شیخ مفید(ره) كه مى خواست در همه آرا و عقاید و نظریّات خویش از برهان و دلیل كمك بگیرد و با تمامى مسائلى كه با آن مواجه مى شود، بر این اساس برخورد كند، طبیعى بود كه در جهت مجهز ساختن خویش به انواع معارف اسلامى تلاش كند و علوم مختلف اسلامى را مورد غور و بررسى قرار دهد و آن ها را با فروع مختلف زیر و رو كند، تا آن جا كه گفته اند: او دایماً در حال مطالعه و تعلیم بود؛ از حافظترین مردمان به شمار مى رفت، و همچنین گفته شده، كتابى از كتاب هاى مخالفان را نگذاشت مگر این كه آن را حفظ كرد، به همین سبب قادر شد تا شبهات آنان را حل كند و پاسخ دهد .(1) شیخ در اثر همین كوشش های علمى، به دست آوردهاى گسترده اى نایل آمد كه به دقّت، ژرف نگرى و شمولیّت اندیشه وی اشعار داشت، وی را حساسیّت مسائل و قضایایى صیقل داده بود كه در زمینه آن حركت مى كرد؛ چیزى كه برخورد دیگران را با خود به همراه داشت و به گونه اى كه هیچ فرصتى را در ایراد و طعنه بر وى از دست نداده به دنبال آن نیز كوشیدند تا این نتیجه علمى را مورد نقد و انتقاد قرار دهند و در واكنش خود از اظهار كوچك ترین نقطه ضعفى كه بدان دست یافتند، به صورتى زشت فروگذار نكرده و تا توانستند از كاهى، كوهى ساختند . این خصوصیات و ویژگی های شیخ، به فرهنگ علمی این مرد بزرگ عمق فراوان بخشیده و موجب گسترش افق دید وی گردید، چرا كه متوجه شد، بطور طبیعى مى تواند اندیشه و تفكر دیگران و فرهنگ آنان را فراگیرد، بدون این كه دچار تنگنا شود یا احساس ضعف كند و یا اندك ترس یا تردیدى در خویش بیابد . «با اهل هر عقیده اى با جلالت و عظمت در دولت آل بویه مناظره مى كرد»(2) بنابراین هیچ جاى شگفتى نیست كه او را یك فقیه مدقّق، مورخ محقّق و كلامىِ سترگ مى یابیم . او در مناظره ماهر و ورزیده و اهل انصاف و داد و در كنار آن، دانشمندى رجالى، محدّث، مفسر و آگاه به علوم قرآن، اصول فقه و دیگر علوم اسلامى متداول عصر خود بود . در تمامى این علوم و معارف ورزیده و از چشمه سار صاف و زلال آن نوشیده بود و دانشمندى بود یگانه كه همه آفاق گسترده و فراخ دیدگاهش ژرف و عمیق و ملاحظاتش دقیق گردیده بود؛ حتى اگر بگوییم: وى چندین گام و مرحله از زمان خویش جلوتر بود، سخن به گزاف نگفته ایم .حتى بعضى درباره اش گفته اند: «در تمامى فنون علم: اصول، عقاید، اصول فقه، فقه، اخبار، رجال، تفسیر، نحو و شعر یگانه بود .»(3) و بعضى دیگر نیز شیخ را چنین توصیف كرده اند: « او رئیس كلام، فقه و جدل بود .(4) او در كلام، جدل و فقه ماهر و ورزیده بود .»(5) با این تفاصیل، شیخ مفید به علت روحیه آزاد اندیش خود، حتی در میان مخالفین نیز از جایگاه ویژه ای برخوردار گردید. پی نوشت‏ها : 1. ذهبى ، تاریخ الاسلام ، قاهره، مطبعة المدنى، ص 255 . 2. همان، ص 259 3. همان، ص 273 4. ذهبى، دول الاسلام، ، بیروت، مۆسسة الاعلمى، لبنان، ص 199 5. ابن كثیر، البدایة والنهایه، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی ج 11، ص 233 . منابع: قرآن کریم تهیه و فراوری: حق دوست، گروه حوزه علمیه تبیان