چگونه با قرآن دوست شویم؟ حق تلاوت قرآن زمانی رعایت می‌شود که حالات ذکر شده درآیات در دل او پدید آید و به دستورات آن عمل شود وگرنه چرخاندن زبان برای ادای حروف کار آسانی است نسبت به وظایفی که عقل و دل دارند. همه ما قرآن را می شناسیم و بار ها و بارها این را شنیده ایم که قرآن کاملترین کتاب آسمانی و برنامه هدایت بشر است . شنیده ایم که خواندن قرآن برکات زیادی از نظر دنیوی و اخروی دارد . اما رابطه ما با کتابی که این همه وصفش را شنیده ایم چگونه است ؟ بسیاری از ما کاملا با آن غریبه ایم و هیچ وقت درست و حسابی نگاهی به آن نینداخته ایم و شاید تنها همتمان خواندن چند سوره کوتاه از جزء 30 قرآن و دلخوش شدن به همان باشد. و بعضی از ما هم به طمع ثواب مکرر قرآن را روخوانی می کنیم و با عجله هر چه تمامتر در صدد به پایان رساندن یک ختم و آغاز ختم بعدی هستیم ؛ حالا یا به نیت نذر و یا ثواب بردن. البته این کار بدی نیست چرا که نگاه کردن به قرآن هم عبادت شمرده شده اما می خواهیم بگوییم شأن قرآن بالاتر از این حرف هاست و شایسته نیست که با وجود این گنج لایزال ما در حالت گدایی بمانیم . بسیاری از ما هم کوشیده یک رابطه عمیقی با قرآن بر قرار کنیم اما علی رغم تلاش خود موفق نبوده ایم . که علل زیادی می تواند باعث این عدم موفقیت باشد که از آن جمله می توان به گناهان اشاره کرد . البته در زمان تلاوت آیات رحمت و آمرزش هم باید خائف و ترسان بود؛ چرا که خداوند رحمان هست ولی نه برای هر کسی.خدای متعال بخشنده است و خودش هم در آیات بسیار زیادی بر آن تاکید فرموده است مانند وَ اِنِّی لَغَفَّارٌ امّا این آمرزش را مشروط به توبه، عدم بازگشت به سوی گناه، ایمان خالص و حقیقی و عمل صالح نموده است که خلاصی از آن ها زمانی را می طلبد که در این زمان نباید ترک قرآن کرد چرا که ایجاد رابطه عمیق با قرآن خود یعنی رفتن قسمت اعظم راه ، اما چه کنیم که با قرآن دوست شویم ؟ راهی که روایات و علمای بزرگ پیشنهاد می کنند این است که باید در تعامل با قرآن انعطاف پذیر بود تا قرآن به درون ما راه یابد به این صورت که : وقتی که قاری آیات وعده و بشارت را می‌خواند چنان به حالت وجد و سرور در می‌آید که گویی می‌خواهد پرواز کند. زمانی که آیات وعید را قرائت می‌کند چنان بیمناک شده و حالت هراس و وحشت را پیدا می‌کند که گویی مرگش فرا رسیده و او را عذاب می‌کنند . درحالات سفر امام رضا (علیه السّلام) به خراسان آمده است که: شب‌ها در بسترش بسیار قرآن می‌خواند و هرگاه به آیه‌ای که درباره‌ی بهشت یا آتش بود می‌رسید میگریست و بهشت را از خدا مسألت می‌کرد و از آتش به او پناه می‌برد.[1] هنگامی‌که آیات مربوط به اسماء و صفات پروردگار را تلاوت می‌کند سر تعظیم دربرابر جلال پروردگارش فرو می‌آورد .موقعی که آیات، عظمت خلقت و نعمت‌ها را می‌خواند حالت شکرگزاری در او ایجاد می‌شود. و زمان قرائت آیات مربوط به ناسپاسی و کفران نعمت و اذیت و آزار پیامبران و اولیاءخدا، دلش شکسته شده و حتی به جای کافران و منافقان خجالت می‌کشد. البته در زمان تلاوت آیات رحمت و آمرزش هم باید خائف و ترسان بود؛ چرا که خداوند رحمان هست ولی نه برای هر کسی.خدای متعال بخشنده است و خودش هم در آیات بسیار زیادی بر آن تاکید فرموده است مانند وَ اِنِّی لَغَفَّارٌ امّا این آمرزش را مشروط به توبه، عدم بازگشت به سوی گناه، ایمان خالص و حقیقی و عمل صالح نموده است: لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدی ؛ من کسانی را که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند و سپس هدایت شوند می‌آمرزم.[2] ـ پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به ابن مسعود فرمود: برایم قرآن بخوان و او هم طبق دستور شروع کرد به خواندن سوره‌ی نساء تابه این آیه‌ی مبارکه رسیدکه : فَکَیفَ اِذَا جِئنَا مِنْ کُلِّ اُمَّةِ بِشَهیدٍ وَ جِئْنَا بِکَ عَلی هوُلاءِ شَهیداً ؛ حال آن‌ها چگونه خواهد بود در روزی که برای هر امتی، گواهی بر اعمالشان را می‌طلبیم و تو را گواه این‌ها قرار می‌دهیم ؟[3] پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) که تصوّر آن حالت تمامی قلب مبارکش را فرا گرفته بود. فرمود: ابن مسعود بس است و بعد گریه‌ی زیادی کردند. ـ قاری یا شنونده‌ی آیات وعید مانند: إنّی اَخَافُ اِنْ عَصَیتُ رَبِّی عَذَابَ یوْمٍ عَظیم ؛ اگر پروردگارم را نافرمانی کنم،ازعذاب آن روز بزرگ می‌ترسم.[4] اگر چنین آیاتی را تلاوت کرد و هراس وجودش را برداشت حتی مثل بعضی از اولیاء خداوند مدهوش شد و یا جان به جان آفرین تسلیم نمود این شخص ناقل آیات نیست بلکه خائف است ولی اگر تأثیر خاصی بر او نداشت فقط ناقل آیات می‌باشد. و همچنین است که وقتی آیات مربوط به توکّل، صبر، تواضع ، حُسن خلق، گذشت و ایثار، انصاف، عدالت، محبّت، وحدت و... را می‌خواند همان حالت مثبت را درخود احساس کند و بدی‌ها را ازخود دورنماید. پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) می‌فرمایند: قرآن بخوانید مادامی‌که دل‌های شما به هم نزدیک و پوست‌های شما برای آن نرم شود و هرگاه دچار اختلاف شدید آن را نخوانده‌اید . در حالات یکی از قاریان قرآن آمده است که قرآن را نزد استادش می‌خواند خواست آن را تکرار کند که استاد فرمود:خواندن قرآن را در نزد من کاری برای خود قرار داده‌ای ؟برو و آن را نزد خداوند بخوان و نگاه کن که چه اوامر و نواهی دارد و اوامر را به کاربسته و نواهی را ترک کن ـ و در برخی روایات آمده است که:هرگاه دچار اختلاف شدید ازخواندن آن باز ایستید.[5] ـ حق تلاوت قرآن زمانی رعایت می‌شود که حالات ذکر شده درآیات در دل او پدید آید و به دستورات آن عمل شود وگرنه چرخاندن زبان برای ادای حروف کار آسانی است نسبت به وظایفی که عقل و دل دارند. هنگام تلاوت قرآن وظیفه‌ی زبان اداکردن حروف به طورصحیح و یا ترتیل است.وظیفه‌ی عقل تفسیر معانی و وظیفه‌ی دل پند گرفتن و اثر پذیرفتن از طریق اجرای اوامر و نواهی الهی است. ـ در حالات یکی از قاریان قرآن آمده است که قرآن را نزد استادش می‌خواند خواست آن را تکرار کند که استاد فرمود:خواندن قرآن را در نزد من کاری برای خود قرار داده‌ای ؟برو و آن را نزد خداوند بخوان و نگاه کن که چه اوامر و نواهی دارد و اوامر را به کاربسته و نواهی را ترک کن. قاری یا حافظ قرآن بودن ملاک نیست، تأثیر پذیری و اجرای دستورات مهم و ملاک است. ـ عربی بادیه نشین درخواست آموزش قرآن نمود، پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) یکی از صحابه رامأمور این کار کرد. صحابی سوره زلزال رابه او آموزش می‌داد که به این آیه‌ی معروف رسید. «فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ * وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یرَهُ» ؛هرکس به اندازه‌ی سنگینی ذرّه‌ای کارخیر انجام دهد (پاداش) آن را می‌بیند و هرکس به اندازه‌ی سنگینی ذره‌ای کار بد انجام دهد (جزای) آن را می‌بیند.[6] عرب بادیه نشین گفت مرا بس است و به خانه‌اش برگشت. صحابی وقتی حال او را گزارش داد ، پیامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود:آن مرد فقیه و آگاه بازگشت. [7] ـ امیرالمؤمنین (علیه السّلام) دربیان یکی از ویژگی‌های اهل تقوی (درهمین خطبه‌ی‌مورد بحث) می‌فرمایند: «... فَاذا مَرُّوا بآیةً فیهَا تَشْویقٌ رَکَنُوا اِلَیها طَمَعاً ، وَ تَطَلَعَّعَتْ نُفُوسُهُمْ اِلَیها شَوْقاً ،وَ ظَنُّوا اَنَّهَا نُصْبَ اَعْینِهِمْ .وَ اِذَا مَّرُو بآیةٍ فِیهَا تَخْوِیفٌ اَصْغَوْا اِلَیهَا مَسَامِعَ قُلُوبِهِمْ وَ ظَنُّوا اَنَّ زَفِیرَ جَهَنَّمَ وَ شَهِیقَهَا فِی اُصُولِ آذَانِهِمْ ...» ؛ پرهیزکاران درهنگام شب ایستاده ومشغول نمازند .قرآن را جزء جزء و با تفکّر و اندیشه می‌خوانند و با قرآن جان خود را محزون و داروی درد خود را می‌یابند.وقتی به آیه‌ای برسند که درآن تشویقی است، باشوق و طمع بهشت به آن روی می‌آورند و با جان پرشوق در آن خیره شوند، وگمان می‌برند که نعمت‌های بهشت برابر دیدگانشان قرار دارد. و هرگاه به آیه‌ای می‌رسندکه ترس ازخدا درآن باشد، گوش دل به آن می‌سپارند و گویا صدای برهم خوردن شعله‌های آتش ، درگوششان طنین افکن است. پس قامت به شکل رکوع خم کرده ، پیشانی و دست و پا برخاک مالیده و از خداوند آزادی خود را از آتش جهّنم می‌طلبند.[8] اشتباهات فاحش ما - وقت گذاشتن برای کتاب قصه و طنز امّا بی توجهی به قرآن . - دقت درمسائل ریاضی ، فیزیک ، شیمی و آن‌ را درحافظه قرار دادن امّا فراموشی آیات قرآن. مفید دانست آموزش زبان های مختلف ، مدیتیشن،و ... و بی فایده دانستن آموزش قرآن و علوم مربوط به آن. اخذ مدرک لیسانس و فوق لیسانس و دکتری امّا روخوانی صحیح قرآن را بلد نبودن، قبیح نیست؟! فاصله‌ی خود را با این کتاب که حاوی درمان همه‌ی دردها ، قانون انسان سازی، جامعه سازی، روشن کننده‌ی ضمیر آدمی است، کم کنیم تا از بهترین موهبت‌های دنیا وآخرت بهره‌مند شویم. ـ امام صادق (علیه السّلام) می‌فرمایند: این قرآن ، راهنمای هدایت و چراغ شب تاریک است، پس صاحب نظرچشم بصیرت خودرا درآن جولان دهند و نظر باطنی خود را برای استفاده از نور بگشاید ؛ زیرا که تفکّر، زندگی و حیات دل ‌بینا است.چنان‌چه درظلمات از نور استعانت می‌کنند در ظلالت و گمراهی به نور هدایت قرآن باید هدایت جست .[9] پی نوشت ها : 1- عیون الاخبارالرضا(ع) ج2 ، ص182 2- سوره‌ی مبارکه‌ی طه، آیه‌ی شریفه‌82 3- سوره‌ی مبارکه‌ی نساء، آیه‌ی شریفه‌ی 40 4- سوره‌ی مبارکه‌ی انعام آیه‌ی شریفه‌ی 15 5- محجة البیضاء ج2 ص339 ، صحیح بخاری ج6 ص244 6- سوره‌ی مبارکه‌ی زلزال آیات 7و8 7- همان مدرک به نقل مستدرک حاکم ، ج2، ص532 8- نهج البلاغه ، خطبه‌ی 193 ، همّام 9- اصول کافی، ج2، کتاب الفضل القرآن بخش قرآن تبیان برگرفته از کتاب ویژگی های قرآن و آداب تلاوت / حجة الاسلام و المسلمین محمدرضا حاتم پوری کرمانی