«به نقل از منبعی آگاه، در این هفته احتمال وقوع جنگ وجود دارد.»؛ «تحرکات نظامی نشان می‌دهد که حمله آمریکا به ایران احتمالا تا چند ساعت آینده آغاز می‌شود.»؛ «منابع غیررسمی از احتمال شروع جنگ در نیمه‌شب خبر می‌دهند.» و ...
این جملات برای بسیاری از مخاطبان شبکه‌های اجتماعی آشناست. پیام‌هایی که هر شب در برخی کانال‌ها و صفحات منتشر می‌شوند و با تعیین ساعت و روز مشخص برای آغاز جنگ، موجی از نگرانی و اضطراب را در میان مردم به راه می‌اندازند.
اما سؤال اینجاست: چند بار باید یک «امشب» به صبح برسد و هیچ اتفاقی نیفتد تا مخاطبان به اعتبار این پیش‌بینی‌ها شک کنند؟
تجربه ۲ جنگ گذشته نشان داده است که حتی با وجود تحلیل تحرکات نظامی و پیگیری اخبار و تحولات سیاسی، تعیین زمان دقیق آغاز یک جنگ عملاً ممکن نیست. با این حال، برخی کانال‌ها هر شب با استناد به منابع نامشخص و ادعاهای تأییدنشده، از ساعت صفر جنگ خبر می‌دهند. گویی آرامش روانی میلیون‌ها نفر، هزینه‌ای ناچیز برای جلب توجه و افزایش بازدید است.
غافلگیری، اصل مهم در عملیات‌های نظامی
در ۹ آبان ۱۴۰۵، وقتی خبرنگار نیویورک‌تایمز از دونالد ترامپ پرسید آیا انتظار دارد آمریکا همین هفته دوباره وارد جنگ با ایران شود، ترامپ پاسخ داد: «فرض کنیم قصدش را داشتم؛ مگر به شما می‌گفتم؟»
این پاسخ ترامپ، فارغ از لحن کنایه‌آمیزش، به یکی از اصول شناخته‌شده در برنامه‌ریزی عملیات نظامی اشاره دارد: غافلگیری. زمان، مکان و چگونگی آغاز یک حمله نظامی از جمله اطلاعاتی است که طرف مهاجم تلاش می‌کند تا حد امکان محرمانه نگه دارد. اعلام قبلی زمان حمله نه‌تنها فرصت آماده‌باش و واکنش را در اختیار طرف مقابل قرار می‌دهد، بلکه ممکن است کل برنامه عملیاتی را با شکست مواجه کند.
مروری بر جنگ‌های گذشته نیز نشان می‌دهد که حتی زمانی که نشانه‌های افزایش تنش، تحرکات نظامی و احتمال درگیری کاملاً آشکار است، نمی‌توان از روی این نشانه‌ها زمان دقیق شروع جنگ را تعیین کرد. در واقع، میان پیش‌بینی افزایش احتمال وقوع جنگ و اطلاع از زمان قطعی شروع آن تفاوت اساسی وجود دارد.
اهمیت غافلگیری در عملیات‌های نظامی آمریکا
برای درک بهتر اهمیت محرمانه نگه‌داشتن عملیات نظامی، می‌توان به حمله آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران در جریان جنگ ۱۲روزه در اشاره کرد. برای انجام این عملیات، ارتش آمریکا برای حفظ غافلگیری تاکتیکی، از یک عملیات فریب استفاده کرد.
بر اساس توضیحاتی که ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، در نشست خبری پنتاگون ارائه کرد، تعدادی از بمب‌افکن‌های رادارگریز B-۲ به‌عنوان طعمه از پایگاه وایتمن در ایالت میزوری به سمت غرب و اقیانوس آرام حرکت کردند. این حرکت توجه ناظران پرواز، رسانه‌ها و برخی رصدکنندگان تحرکات نظامی را به خود جلب کرد.
در همان زمان، ۷ بمب‌افکن B-۲ دیگر، هرکدام مجهز به دو بمب سنگرشکن، در مسیری متفاوت به سمت شرق پرواز کردند. این هواپیماها در طول مسیر ارتباطات خود را به حداقل رساندند تا احتمال شناسایی عملیات کاهش یابد.
ژنرال دن کین در توضیح این عملیات تأکید کرد که تمام این اقدامات بخشی از طرح حفظ غافلگیری تاکتیکی بوده است. به گفته او، تنها تعداد بسیار محدودی از برنامه‌ریزان و فرماندهان ارشد در واشنگتن و تَمپا، محل استقرار فرماندهی مرکزی آمریکا، از این بخش از عملیات اطلاع داشتند.
این عملیات به‌خوبی نشان می‌دهد که حتی در یکی از پیشرفته‌ترین ارتش‌های جهان، محرمانه نگه‌داشتن زمان و جزئیات حمله تا چه اندازه اهمیت دارد. ارتشی که برای اجرای یک عملیات هوایی گسترده، مسیرهای انحرافی طراحی می‌کند و حتی بخشی از تحرکات نظامی خود را به‌عنوان طعمه به نمایش می‌گذارد، طبیعتاً علاقه‌ای ندارد که زمان دقیق حمله از پیش در اختیار عموم یا طرف مقابل قرار بگیرد.
۸ ماه گمانه‌زنی؛ از پایان جنگ ۱۲روزه تا جنگ رمضان
در ۴ تیر ۱۴۰۴، با برقراری آتش‌بس میان ایران و اسرائیل، جنگ ۱۲روزه به پایان رسید. اما آتش‌بس به معنای پایان تنش‌ها و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حمله مجدد نبود.
در ماه‌های بعد، بارها خبرها و تحلیل‌هایی درباره احتمال حمله دوباره اسرائیل به ایران منتشر شد. در برخی کانال‌ها، تاریخ‌های مشخصی برای آغاز حمله مطرح می‌شد؛ یک‌بار پس از اربعین، بار دیگر در ماه بعد و در مقاطع دیگر نیز زمان‌های متفاوتی به‌عنوان موعد احتمالی جنگ اعلام می‌شد.
اما در نهایت، حمله بعدی در ۹ اسفند ۱۴۰۵، حدود ۸ ماه پس از پایان جنگ ۱۲روزه، آغاز شد؛ این بار با مشارکت مستقیم آمریکا.
این فاصله زمانی یک نکته مهم دارد: تداوم تهدیدها و گمانه‌زنی‌ها درباره وقوع جنگ، لزوماً به معنای نزدیک بودن زمان حمله نیست. گاهی ماه‌ها فضای سیاسی و نظامی منطقه ملتهب است اما تصمیم نهایی برای آغاز عملیات در زمانی اتخاذ می‌شود که حتی بسیاری از ناظران و تحلیلگران از آن اطلاع ندارند.
حتی کنگره آمریکا هم از جزئیات عملیات اطلاع نداشت!
محدود بودن اطلاع از زمان عملیات، فقط به رسانه‌ها و افکار عمومی محدود نمی‌شود. نحوه اطلاع‌رسانی دولت آمریکا به کنگره در جریان شروع جنگ رمضان نیز نمونه دیگری از این موضوع است.
بر اساس گزارش ان‌پی‌آر و واشنگتن‌پست، مارکو روبیو، وزیر خارجه وقت آمریکا، پیش از آغاز حمله با اعضای گروه موسوم به «گروه هشت» تماس گرفت. این گروه شامل رهبران دو حزب در مجلس نمایندگان و سنا و رؤسای ارشد کمیته‌های اطلاعاتی کنگره است. اما نکته مهم این است که حتی اطلاع‌رسانی به این گروه محدود نیز به معنای در اختیار داشتن تمام جزئیات عملیاتی یا اطلاع عمومی از زمان حمله نبود. دولت آمریکا بدون دریافت مجوز قبلی کنگره، عملیات را آغاز کرد. گزارش‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از نمایندگان از جزئیات تصمیم و ابعاد عملیات اطلاع نداشتند.
بنابراین، وقتی حتی در ساختار سیاسی و قانون‌گذاری آمریکا اطلاع از چنین عملیات‌هایی محدود و مرحله‌ای است، ادعای دسترسی قطعی یک کانال تلگرامی به ساعت دقیق آغاز جنگ، آن هم با استناد به یک «منبع آگاه» ناشناس، نیازمند بررسی جدی است.
پیش‌بینی جنگ یا تجارت با ترس مردم؟
در ۱ سال اخیر، در فضای مجازی، استفاده از عباراتی مانند «منابع آگاه»، «خبرهای رسیده از مراکز تصمیم‌گیری»، «تحرکات غیرعادی در منطقه» و «اطلاعیه فوری» در بسیاری از موارد جایگزین ارائه سند و اطلاعات قابل راستی‌آزمایی شده است.
از سوی دیگر، وقتی موعد اعلام‌شده فرامی‌رسد و اتفاقی نمی‌افتد، معمولاً توضیح روشنی درباره علت اشتباه منتشر نمی‌شود. گاهی می‌گویند تاریخ حمله به شب بعد موکول شده. گاهی ادعا می‌شود که عملیات در آخرین لحظه لغو شده است. گاهی نیز به راحتی از پیش‌بینی قبلی رد می‌شوند و روز بعد همان ادعا را با تاریخی جدید تکرار می‌کنند.
مسئله اینجاست که در این میان، هزینه انتشار این پیش‌بینی‌های نادرست را چه کسی می‌پردازد؟ صاحب کانال که روز بعد ادعایش را فراموش می‌کند یا مردمی که ساعت‌ها و شب‌های متوالی با نگرانی از وقوع جنگ زندگی می‌کنند؟
برای برخی صفحات و کانال‌ها، اعلام خبر فوری و تعیین زمان دقیق وقوع یک اتفاق، راهی برای جلب توجه مخاطب و افزایش بازدید است. اما همین اخبار تأییدنشده درباره آغاز قریب‌الوقوع جنگ بر تصمیم‌های روزمره مردم، برنامه‌ریزی خانواده‌ها، وضعیت روانی کودکان و بزرگسالان و حتی فعالیت‌های اقتصادی تأثیر می‌گذارد.
جنگ به اندازه کافی برای مردم اضطراب‌آور است. نیازی نیست هر شب، با اتکا به منابع ناشناس و پیش‌بینی‌های بی‌پشتوانه، یک ساعت صفر خیالی به آن اضافه کنیم. اطلاع‌رسانی درباره احتمال جنگ وظیفه رسانه است اما بازی با آرامش روانی مردم به نام خبررسانی، نه حرفه‌ای است و نه مسئولانه.
پیام شما به ما