ایمان، زبان مادری است

بچه‌ها پیش از آن‌که کلمه‌ای بخوانند، نماز را دیده‌اند. پیش از آن‌که معنای توحید را بدانند، صدای «بسم‌الله» را سر سفره شنیده‌اند. و اغلب این تصویر یک صاحب دارد: مادر.

این فقط یک حس عاطفی یا شعار منبری نیست. تازه‌ترین پژوهش مرکز تحقیقاتی پیو، یکی از معتبرترین مراکز افکارسنجی جهان، با داده‌های میدانی همین را نشان می‌دهد؛ آن هم در جامعه‌ای مثل آمریکا که اغلب آن را نماد سکولار شدن می‌دانیم.

 مادران جلو، پدران «پشت‌صحنه»

در نظرسنجی ماه مه ۲۰۲۵ این مرکز، که از حدود ۹ هزار بزرگسال آمریکایی انجام شد، یک پرسش ساده مطرح شد: «چه کسی بیشتر مسئول آموزش دینی فرزندان شماست؟»

۳۹ درصد مادران گفتند «خودم»، اما فقط ۱۷ درصد پدران چنین پاسخی دادند. پدرها بیشتر گفته بودند این مسئولیت با همسرشان یا فرد دیگری است. (۱)

یعنی حتی در جامعه‌ای با ساختار خانوادگی بسیار متفاوت از ما، وقتی پای ایمان کودک وسط است، مادر بیش از دو برابر پدر نقش اصلی را بر عهده می‌گیرد.

برای ما که با حدیث «بهشت زیر پای مادران است» بزرگ شده‌ایم، این یافته غافلگیرکننده نیست. ولی تأکیدی تازه است بر این‌که تربیت دینی، پیش از آن‌که در مدرسه و مسجد شکل بگیرد، در آشپزخانه، کنار تخت‌خواب و سر سفره شکل می‌گیرد.

 دین از «عادت‌های کوچک» شروع می‌شود

بخش جذاب این گزارش جایی است که پژوهشگران سراغ آیین‌های روزمره رفته‌اند. ۴۶ درصد والدین آمریکایی گفته‌اند فرزندانشان مرتب دعای شب می‌خوانند، ۴۳ درصد پیش از غذا دعا می‌کنند، ۴۳ درصد داستان‌های دینی می‌خوانند و ۳۷ درصد موسیقی مذهبی گوش می‌دهند. در مجموع، ۶۳ درصد کودکان دست‌کم یکی از این فعالیت‌ها را به‌طور منظم انجام می‌دهند.

حالا این فهرست را با فرهنگ خودمان مقایسه کنید: «بسم‌الله» پیش از غذا، «الحمدلله» بعد از آن، آیت‌الکرسی پیش از خواب، داستان کربلا، نوای مداحی و لالایی‌های مادربزرگ‌ها که پر از نام اهل‌بیت علیهم‌السلام بود. ما گنجینه‌ای از همین «عادت‌های کوچک» داشته‌ایم که هر کدام ایمان را آرام‌آرام در جان کودک می‌نشاند.

این گنجینه هنوز در خانه‌های ما زنده است یا جایش را به صفحۀ گوشی و کارتون‌های بی‌هویت داده است؟

 زنگ خطری که از آن سوی دنیا می‌آید

گزارش پیو یک مقایسۀ نسلی هم دارد که شنیدنش برای ما مفید است. ۶۳ درصد والدینی که فرزندانشان حالا بزرگسال‌اند می‌گویند بچه‌هایشان در کودکی دست‌کم ماهی یک بار به مراسم دینی می‌رفتند. این رقم میان والدین امروز به ۴۳ درصد رسیده است. دعای شب و دعای سر سفره هم کمرنگ‌تر شده است.

نکتۀ مهم‌تر: ۸۱ درصد والدینی که فرزند زیر ۱۸ سال دارند می‌گویند دین فرزندشان با دین خودشان یکی است، اما میان والدین فرزندان بزرگسال این رقم به ۶۴ درصد می‌رسد. یعنی خانه پایه را می‌ریزد، اما جامعه، دوستان و فضای مجازی بعدها آن را محک می‌زنند. پژوهشگران پیو هم تأکید می‌کنند که دینداری بزرگسالان ارتباط محکمی با میزان حضور دین در کودکی‌شان دارد.

جامعۀ ایران با آمریکا تفاوت‌های اساسی دارد، اما فشار سبک زندگی مدرن، مشغله‌های اقتصادی و نفوذ رسانه‌های جهانی مرز نمی‌شناسد. اگر در آمریکا نسل جدید با آیین‌های کمتری بزرگ می‌شود، خانوادۀ ایرانی هم نباید خود را از این روند مصون بداند.

 مادر، الگو نه واعظ

در فرهنگ شیعی، تصویر مادرِ تربیت‌کننده تصویری متعالی است. حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها در خانه‌ای کوچک، فرزندانی پرورش داد که تاریخ را تغییر دادند. شب‌زنده‌داری او و دعا برای همسایگان پیش از خانواده، درسی بود که امام حسن علیه‌السلام با چشم دید و برای همیشه به خاطر سپرد: «اول همسایه، بعد خانه».

این همان رمز ماندگاری تربیت دینی است: کودک دین را از نصیحت یاد نمی‌گیرد، از تماشا یاد می‌گیرد. مادری که خودش با آرامش نماز می‌خواند، با مهربانی از خدا حرف می‌زند و دین را با محبت پیوند می‌دهد، بیش از ده‌ها کلاس اخلاق اثر می‌گذارد.

 اما بار را نباید فقط روی دوش مادر گذاشت

اگر یافتۀ پیو را فقط به معنای «تحسین مادران» بخوانیم، نیمی از پیام را از دست داده‌ایم. نیم دیگرش هشداری است به پدران. فاصلۀ ۳۹ به ۱۷ درصد یعنی بسیاری از پدرها کنار ایستاده‌اند و تربیت دینی را «کار مادر» می‌دانند.

در فرهنگ اسلامی، تربیت فرزند وظیفۀ مشترک است. قرآن، وظیفۀ دعوت و مراقبت از نماز فرزندان را مستقیماً متوجه پدر می‌داند. (طه:۱۳۲) حقوق فرزند بر پدر در رسالۀ حقوق امام سجاد علیه‌السلام و نهج‌البلاغه از نام نیکو گرفته تا آموزش و ادب امتداد دارد. کودک وقتی ببیند پدر هم اهل نماز، دعا و گفت‌وگوی دینی است، دین را «امر خانوادگی» می‌بیند، نه یک سلیقۀ زنانه یا موضوعی حاشیه‌ای.

 نسخه‌ای ساده برای خانوادۀ امروز

از دل این پژوهش می‌شود چند پیشنهاد عملی بیرون کشید:

- آیین‌های کوچک را زنده کنید: دعای پیش از خواب، ذکر سر سفره و قصۀ شب از زندگی معصومان.

- گفت‌وگو کنید، نه سخنرانی: فقط یک‌چهارم والدین آمریکایی خیلی زیاد با فرزندشان دربارۀ دین حرف می‌زنند. سؤال‌های کودک را جدی بگیرید.

- دین را شاد نشان دهید: نوای خوش، هنر و کاردستی مذهبی و جشن‌های اعیاد را فراموش نکنید.

- پدر را به صحنه بیاورید: تربیت دینی پروژه‌ای دونفره است.

 سخن آخر

شاید بزرگ‌ترین درس این گزارش این باشد که ایمان مثل زبان مادری منتقل می‌شود؛ بی‌کتاب و بی‌کلاس، اما با تکرار، محبت و حضور. مادران هنوز پرچمدار این انتقال‌اند، چه در آمریکا و چه در ایران. اما در دنیایی که هر روز رقیبان تازه‌ای برای ذهن کودکان پیدا می‌شود، این پرچم را نباید تنها در دست آن‌ها گذاشت.
 

پی‌نوشت:
۱. مقالۀ اصلی مرکز تحقیقاتی پیو:
https://www.pewresearch.org/religion/۲۰۲۵/۱۲/۱۵/how-parents-are-raising-their-children-religiously/