بررسی آیات، روایات و حکایات حاکی از سنت حضرات معصومین، نشان میدهد که راهبرد اسلام در این زمینه، نه «اجبار» بلکه «اقناع» و نه «تحمیل» بلکه «تکریم» است. در این گزارش به واکاوی شیوههای دعوت کودکان به نماز با تکیه بر مستندات دینی میپردازیم.
۱. عملی، دعوت کنید
مهمترین اصل در روانشناسی تربیت دینی، «مشاهده» است. کودکان بیش از آنکه به آنچه میگوییم گوش دهند، به آنچه انجام میدهیم نگاه میکنند؛ در روایات میخوانیم: «کُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ» (مردم را با غیر زبانهایتان دعوت کنید).
اگر والدین هنگام پخش اذان، با اشتیاق و چهرهای بشاش به سمت سجاده بروند، کودک پیام «لذت» را دریافت میکند. اما اگر نماز برای والدین تکلیفی سنگین باشد که با بیحوصلگی و در آخرین لحظات ادا میشود، یا اگر هنگام نماز با عصبانیت بر سر کودک فریاد بزنند که «ساکت باش دارم نماز میخوانم»، کودک ناخودآگاه نماز را مانعی برای شادی و عاملی برای استرس میپندارد. در واقع، پیش از آنکه بپرسیم «چگونه بگوییم؟»، باید بنگریم که «چگونه رفتار میکنیم؟».
۲. به جای «تکلیف» بر «تمرین» متمرکز شوید
در نظام تربیتی اسلام، جهش ناگهانی معنا ندارد. همانطور که جسم کودک آرامآرام رشد میکند، روح او نیز نیازمند تمرین تدریجی است. روایات اهلبیت علیهمالسلام بر شروع آموزش نماز از سنین پایین (حدود ۷ سالگی) تأکید دارند، اما نه به صورت واجب شرعی، بلکه به صورت «تمرین شیرین».
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله میفرمایند: فرزندان را در هفت سال اول آزاد بگذارید و در هفت سال دوم آموزش دهید. اشتباه راهبردی بسیاری از خانوادهها این است که تا سن بلوغ (۹ یا ۱۵ سالگی) هیچ اقدامی نمیکنند و ناگهان در روز تولد، انتظار دارند فرزندشان نمازی کامل و خاشعانه بخواند. این شوک تربیتی غالباً به زدگی منجر میشود. روش درست «نرمش قبل از ورزش» است؛ دعوت به سجدههای کوتاه، همراهی در صف جماعت بدون سختگیری در وضو یا قرائت، تا فرم و قالب نماز برای کودک درونی شود.
۳. نماز را با خاطرات شیرین (شرطیسازی مثبت) پیوند بزنید
سیره عملی رسول خدا صلیاللهعلیهوآله سرشار از درسهای شگفتانگیز در برخورد با کودکان هنگام نماز است. حتما این حکایت مشهور را شنیدهاید که روزی پیامبر صلیاللهعلیهوآله سجده نماز را طولانیتر از روزهای معمول، به جا آورد. وقتی اصحاب، علت را جویا شدند، فرمودند: «فرزندم (نوهام) بر پشتم سوار بود، نخواستم او را با عجله پایین بیاورم تا اینکه خودش پایین بیاید.»
این روایت یک نکتۀ مهم تربیتی را گوشزد میکند: «حرمت و شادی کودک حتی در میانه نماز محفوظ است.» کودکی که پشت پیامبر سوار میشود، نماز را بازی شیرینِ «نزدیکی به خدا» میبیند، نه یک قانون خشک و خشن. والدین امروزی نیز باید بستر اقامۀ نماز را شیرین کنند. اهدای هدیههای کوچک، پوشیدن لباسهای زیبا و معطر هنگام نماز، و استفاده از الفاظ محبتآمیز هنگام بیدار کردن فرزند برای نماز صبح، تکنیکهایی است که نماز را با «دوپامین» و حس خوب در مغز کودک گره میزند.
۴. صبوری کنید
قرآن کریم در سوره طه، آیه ۱۳۲، خطاب به پیامبر (و تمام والدین) میفرماید: «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا» (خانوادهات را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش). نکته ظریف اینجاست که قرآن از واژه «اصطبر» (از باب افتعال) استفاده کرده است که به معنای صبر بسیار زیاد و تحمل سختی است.
این آیه نشان میدهد که نمازخوان کردن فرزندان، پروژهای کوتاهمدت نیست که با یک یا دو بار تذکر حل شود. نیازمند حوصله، تکرار بدون پرخاش، و تحمل نوسانات روحی فرزند است. ممکن است نوجوانی مدتی کاهلنماز شود؛ در اینجا «اصطبار» یعنی حفظ رابطه عاطفی و ادامه دادن به تذکر نرم، بدون ناامیدی و بدون تخریب شخصیت فرزند.
۵. گاهی لازم است منطقی، تبیین کنید
برای کودکان بزرگتر و نوجوانان، صرفاً «تقلید» کافی نیست. آنها دنبال «چرایی» هستند. در اینجا باید از منطق قرآن، مانند سوره لقمان، بهره برد. لقمان حکیم ابتدا رابطه عاطفی را با کلمه «یا بُنَیَّ» (ای پسرک عزیزم) برقرار میکند و سپس دعوت به نماز را مطرح میسازد.
باید فلسفه نماز را به زبان امروزی ترجمه کرد: نماز به عنوان «تشکر از ولینعمت»، نماز به عنوان «کلید آرامش» در دنیای پر اضطراب، و نماز به عنوان «گفتگوی خصوصی با قدرتمندترین دوست». روایات تأکید دارند که با هر کس به اندازه عقل و فهمش سخن بگویید؛ بنابراین استدلال برای یک نوجوان ۱۵ ساله با یک کودک ۷ ساله باید متفاوت باشد.
بذر را بکارید، خدا میرویاند
در نهایت، باید پذیرفت که والدین «باغبان» هستند، نه «صنعتگر». باغبان بذر را میکارد، آبیاری میکند، علفهای هرز را میزند و نور را تنظیم میکند، اما رشد گیاه دست خداست. وظیفه ما بسترسازی، الگوسازی و محبت است. استفاده از زور، تحقیر و مقایسه کودک با دیگران، تنها ریشه دینداری را میخشکاند.
ترغیب به نماز، یک فرآیند تدریجی است. اگر توانستیم تصویر خدا را در ذهن کودک، تصویری مهربان، پذیرا و دوستداشتنی ترسیم کنیم، کودک خودبهخود به سمت سخن گفتن با این محبوب (نماز) کشیده خواهد شد. همانطور که در ادعیه میخوانیم، کلید قفل دلها دست خداست؛ پس در کنار تمام تلاشهای تربیتی، از دعا برای عاقبتبخیری و نورانیت قلب فرزندان، غافل نشویم.
پیام شما به ما