پاسخ کوتاه این است که در حال حاضر هیچ روش پزشکی یا رژیم غذایی اثبات‌شده‌ای برای «پاک‌سازی کامل» بدن از میکروپلاستیک وجود ندارد. بدن انسان دارای مسیرهای طبیعی دفع است و بخشی از ذراتی که از طریق غذا و آب وارد دستگاه گوارش می‌شوند، بدون جذب قابل‌توجه از طریق مدفوع دفع می‌شوند. در عین حال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که ذرات میکروپلاستیک در برخی نمونه‌های انسانی از جمله خون، ادرار، مدفوع، بافت ریه، شیر مادر، مایع منی و جفت نیز شناسایی شده‌اند. با وجود این، هنوز مشخص نیست چه مقدار از این ذرات در بدن باقی می‌مانند، چه مدت باقی می‌مانند و میزان مواجهه معمول انسان چه پیامدهای بلندمدتی برای سلامت دارد. بنابراین، رویکرد علمی در حال حاضر بیشتر بر کاهش مواجهه غیرضروری و حفظ سلامت عمومی بدن تمرکز دارد، نه انجام برنامه‌های موسوم به «دیتاکس میکروپلاستیک».
میکروپلاستیک دقیقاً چیست؟
میکروپلاستیک به ذرات پلاستیکی بسیار کوچک گفته می‌شود که معمولاً اندازه‌ای کمتر از ۵ میلی‌متر دارند. ذرات کوچک‌تر از این گروه را می‌توان در محدوده نانوپلاستیک‌ها قرار داد. این ذرات می‌توانند از تجزیه و فرسایش محصولات پلاستیکی بزرگ‌تر ایجاد شوند یا از ابتدا به شکل ذرات و الیاف بسیار ریز وارد محیط شوند. منابع احتمالی مواجهه انسان شامل موارد زیر است:
- آب و نوشیدنی‌ها
- غذا
- بسته‌بندی مواد غذایی
- ظروف پلاستیکی
- گردوغبار و هوای داخل خانه
- الیاف مصنوعی لباس‌ها
- فرسایش برخی محصولات پلاستیکی
- برخی فعالیت‌های صنعتی و محیطی
دو مسیر اصلی مواجهه انسان، بلعیدن و استنشاق هستند. تماس پوستی نیز مورد مطالعه قرار گرفته، اما اهمیت آن در مقایسه با بلع و استنشاق هنوز روشن نیست.
آیا واقعاً میکروپلاستیک وارد بدن انسان می‌شود؟
شواهد موجود نشان می‌دهند که بله، انسان در معرض میکروپلاستیک قرار می‌گیرد و پژوهشگران توانسته‌اند ذرات پلاستیکی را در نمونه‌های مختلف انسانی شناسایی کنند. در مرورهای علمی، میکروپلاستیک در نمونه‌هایی مانند خون، ادرار، مدفوع، بافت ریه، شیر مادر، مایع منی و جفت گزارش شده است. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: پیدا شدن میکروپلاستیک در بدن، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که این ذرات باعث بیماری شده‌اند. برای مشخص کردن خطر واقعی باید بدانیم چه نوع ذره‌ای، با چه اندازه و ترکیبی، با چه مقدار و برای چه مدت وارد بدن شده است و آیا این میزان مواجهه در انسان واقعاً باعث تغییرات بالینی قابل‌توجه می‌شود یا خیر. به همین دلیل، بسیاری از یافته‌های مربوط به آسیب سلولی، التهاب یا استرس اکسیداتیو هنوز بر مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی تکیه دارند و نمی‌توان همه آنها را مستقیماً به بیماری در انسان تعمیم داد.
بدن چگونه با میکروپلاستیک برخورد می‌کند؟
همه ذراتی که وارد بدن می‌شوند الزاماً در بافت‌ها باقی نمی‌مانند. بخش قابل‌توجهی از ذراتی که از طریق غذا و نوشیدنی وارد دستگاه گوارش می‌شوند، می‌توانند از مسیر طبیعی دستگاه گوارش عبور کرده و از طریق مدفوع دفع شوند. برخی پژوهش‌ها نیز وجود ذرات را در ادرار یا سایر نمونه‌های زیستی نشان داده‌اند؛ بنابراین بدن دارای مسیرهایی برای جابه‌جایی و دفع بخشی از این ذرات است. با این حال، مقدار دقیق دفع، میزان جذب و سرنوشت ذرات به اندازه، شکل، جنس پلیمر و ویژگی‌های سطحی آنها بستگی دارد. در حال حاضر نمی‌توان برای یک فرد مشخص گفت چه درصدی از میکروپلاستیک‌های واردشده به بدن دفع شده و چه درصدی باقی مانده است.
آیا می‌توان میکروپلاستیک را از بدن «دفع» کرد؟
در حال حاضر، هیچ روش اثبات‌شده‌ای برای پاک‌سازی بدن از تمام میکروپلاستیک‌ها وجود ندارد. محصولاتی که با عناوینی مانند:
- سم‌زدایی میکروپلاستیک
- پاک‌سازی پلاستیک از خون
- رژیم دفع میکروپلاستیک
- مکمل مخصوص دفع پلاستیک
تبلیغ می‌شوند، نباید صرفاً بر اساس ادعای تبلیغاتی مورد اعتماد قرار گیرند. تا زمانی که یک روش در مطالعات انسانی مناسب بررسی نشده باشد، نمی‌توان ادعا کرد که آن روش می‌تواند میکروپلاستیک‌های موجود در بافت‌های بدن را خارج کند.
۵ راهکار علمی و منطقی برای کاهش مواجهه با میکروپلاستیک
۱. به جای «دیتاکس»، از عملکرد طبیعی بدن حمایت کنید
کبد، کلیه‌ها، دستگاه گوارش و سایر سیستم‌های بدن به‌طور طبیعی در پردازش و دفع بسیاری از مواد نقش دارند. اما این موضوع به معنای وجود یک «دستگاه تصفیه میکروپلاستیک» در بدن نیست. برای حفظ عملکرد طبیعی بدن، اقدامات عمومی و اثبات‌شده همچنان اهمیت بیشتری دارند:
- تغذیه متعادل
- مصرف کافی مایعات
- دریافت فیبر کافی
- فعالیت بدنی متناسب با شرایط فرد
- خواب کافی
- پرهیز از مصرف خودسرانه مکمل‌ها و محصولات سم‌زدا
هیچ رژیم غذایی خاصی تاکنون ثابت نکرده است که می‌تواند میکروپلاستیک موجود در تمام بافت‌های بدن را خارج کند.
۲. مصرف غذاهای پرفیبر را به یک عادت سالم تبدیل کنید
فیبر غذایی برای سلامت دستگاه گوارش، حرکات طبیعی روده و عملکرد مناسب میکروبیوم روده اهمیت دارد. از نظر تئوری و بر اساس برخی یافته‌های آزمایشگاهی و حیوانی، ترکیبات موجود در دستگاه گوارش ممکن است روی رفتار برخی ذرات اثر بگذارند و دفع آنها را تحت تأثیر قرار دهند. اما شواهد انسانی کافی وجود ندارد که نشان دهد خوردن مقدار مشخصی فیبر می‌تواند میکروپلاستیک را به‌طور مؤثر از بدن خارج کند. بنابراین بهتر است فیبر را به دلیل فواید اثبات‌شده آن برای سلامت عمومی و گوارش مصرف کنیم، نه به‌عنوان یک «دیتاکس میکروپلاستیک». منابع مناسب فیبر شامل سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل و مغزها و دانه‌ها هستند.
۳. پروبیوتیک‌ها؛ جالب اما هنوز اثبات‌نشده
پروبیوتیک‌ها به دلیل نقششان در سلامت میکروبیوم روده مورد توجه قرار گرفته‌اند. برخی تحقیقات آزمایشگاهی و حیوانی نیز احتمال تعامل برخی باکتری‌های مفید با ذرات پلاستیکی را بررسی کرده‌اند. اما در حال حاضر شواهد کافی وجود ندارد که مصرف پروبیوتیک‌ها در انسان بتواند میکروپلاستیک را از بدن خارج کند. بنابراین نباید مکمل‌های پروبیوتیک را با عنوان «دفع‌کننده میکروپلاستیک» مصرف کرد.
۴. غذاهای گیاهی و ترکیبات پلی‌فنولی؛ مفید برای سلامت، نه پاک‌سازی پلاستیک
میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات، مغزها، چای و بسیاری از مواد غذایی گیاهی حاوی ترکیباتی مانند پلی‌فنول‌ها هستند. این ترکیبات به دلیل اثرات زیستی مختلف، از جمله اثر بر مسیرهای مرتبط با التهاب و استرس اکسیداتیو، مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. اما باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت: کمک به سلامت عمومی بدن مساوی با خارج کردن میکروپلاستیک از بدن نیست. بنابراین مصرف یک رژیم غذایی سرشار از مواد گیاهی می‌تواند بخشی از یک الگوی غذایی سالم باشد، اما شواهدی وجود ندارد که نشان دهد پلی‌فنول‌ها می‌توانند میکروپلاستیک‌های موجود در بافت‌های بدن را پاک کنند.
۵. مهم‌ترین اقدام عملی: کاهش مواجهه از منبع
از آنجا که هنوز روش اثبات‌شده‌ای برای پاک‌سازی کامل بدن وجود ندارد، منطقی‌ترین رویکرد این است که در حد امکان مواجهه غیرضروری را کاهش دهیم.
غذا را تا حد امکان در ظروف غیرپلاستیکی گرم کنید
حرارت می‌تواند آزاد شدن برخی ذرات و مواد از بعضی ظروف پلاستیکی را افزایش دهد. مطالعات آزمایشگاهی روی ظروف پلاستیکی نشان داده‌اند که گرم کردن، به‌خصوص در شرایطی مانند استفاده از مایکروویو، می‌تواند آزاد شدن میکرو و نانوپلاستیک‌ها را افزایش دهد. مقدار آزادشده به نوع پلاستیک، شرایط آزمایش، دما، مدت تماس و ویژگی‌های ماده غذایی بستگی دارد. به همین دلیل، برای گرم کردن غذا می‌توان از گزینه‌هایی مانند ظروف شیشه‌ای، ظروف سرامیکی مناسب و ظروف استیل در شرایط مناسب استفاده کرد. این توصیه به معنای آن نیست که تمام ظروف پلاستیکی را باید کنار گذاشت؛ هدف، کاهش تماس غیرضروری پلاستیک با غذای داغ است.
آب و بطری‌های پلاستیکی
آب آشامیدنی نیز می‌تواند یکی از مسیرهای مواجهه با میکروپلاستیک باشد. با این حال، نباید از این موضوع نتیجه گرفت که آب بطری‌شده الزاماً برای همه افراد خطرناک یا آب لوله‌کشی همیشه عاری از میکروپلاستیک است. کیفیت آب به منطقه، منبع آب، سیستم تصفیه و شرایط نگهداری بستگی دارد. اگر آب لوله‌کشی محل زندگی از نظر بهداشتی و قانونی برای نوشیدن مناسب است، استفاده از بطری و ظرف قابل‌استفاده مجدد می‌تواند هم میزان مصرف پلاستیک یک‌بارمصرف را کاهش دهد و هم تماس غیرضروری با بسته‌بندی پلاستیکی را کمتر کند.
تخته گوشت و سبزیجات پلاستیکی؛ یک منبع کمتر دیده‌شده
تخته‌های برش پلاستیکی یکی دیگر از منابعی هستند که در مطالعات مربوط به میکروپلاستیک مورد توجه قرار گرفته‌اند. حرکت مکرر چاقو روی سطح تخته می‌تواند باعث فرسایش آن شود و ذرات ریز پلاستیکی ایجاد کند. یک مطالعه آزمایشگاهی روی تخته‌های پلی‌پروپیلن و پلی‌اتیلن نشان داد که فرایند خرد کردن مواد غذایی می‌تواند باعث آزاد شدن میکروپلاستیک شود. مقدار آزادشده به جنس تخته و شیوه خرد کردن نیز وابسته بود. با این حال، اعداد بسیار بالایی که در برخی گزارش‌ها درباره میزان مواجهه سالانه مطرح شده‌اند، برآوردهای حاصل از آزمایش و مدل‌سازی هستند و نباید آنها را معادل مقدار قطعی جذب‌شده در بدن انسان دانست. اگر هدف کاهش احتیاطی مواجهه باشد، می‌توان برای بسیاری از کارهای روزمره از تخته چوبی مناسب و سالم استفاده کرد. تخته‌های چوبی نیز باید به‌درستی شسته و خشک شوند و اگر ترک‌های عمیق یا فرسودگی شدید پیدا کردند، تعویض شوند.
لباس‌های پلی‌استر و نایلون؛ میکروپلاستیک در خانه
مواجهه با میکروپلاستیک فقط به آشپزخانه محدود نمی‌شود. پارچه‌های مصنوعی مانند پلی‌استر، نایلون و اکریلیک می‌توانند در اثر اصطکاک، شست‌وشو و خشک‌کردن، الیاف ریز آزاد کنند. مطالعات شست‌وشوی لباس‌ها نشان داده‌اند که الیاف مصنوعی می‌توانند در طول فرایند شست‌وشو آزاد شوند. مقدار آزادشده به نوع پارچه، ساختار الیاف، شرایط شست‌وشو و سایر عوامل بستگی دارد. این الیاف فقط مسئله‌ای زیست‌محیطی نیستند؛ پژوهش‌ها وجود الیاف مصنوعی و ذرات مرتبط با پلاستیک را در هوای داخل خانه و گردوغبار نیز بررسی کرده‌اند. حتی در یک مطالعه آزمایشگاهی، خشک‌کن خانگی به‌عنوان منبع انتشار الیاف میکروپلاستیکی به هوای محیط شناسایی شد.
مطالعات آزمایشگاهی روی ظروف پلاستیکی نشان داده‌اند که گرم کردن، به‌خصوص در شرایطی مانند استفاده از مایکروویو، می‌تواند آزاد شدن میکرو و نانوپلاستیک‌ها را افزایش دهد. مقدار آزادشده به نوع پلاستیک، شرایط آزمایش، دما، مدت تماس و ویژگی‌های ماده غذایی بستگی داردبرای کاهش مواجهه چه کار کنیم؟
لازم نیست تمام لباس‌های مصنوعی را کنار بگذارید. اقدامات منطقی‌تر عبارت‌اند از:
- از شست‌وشوی غیرضروری لباس‌ها خودداری کنید.
- لباس‌ها را بیش از ظرفیت ماشین لباسشویی پر نکنید.
- دستورالعمل شست‌وشوی لباس را رعایت کنید.
- در صورت وجود امکانات مناسب، از فیلترهای مخصوص جمع‌آوری الیاف استفاده کنید.
- گردوغبار خانه را مرتب پاک کنید.
- در هنگام خرید لباس، در صورت تمایل بخشی از لباس‌ها را از الیاف طبیعی مانند پنبه، کتان یا پشم انتخاب کنید.
این اقدامات بیشتر با هدف کاهش آزاد شدن الیاف و آلودگی محیطی و در نتیجه کاهش مواجهه احتمالی مطرح می‌شوند؛ هنوز مشخص نیست کاهش این مواجهه به چه میزان بر سلامت انسان اثر می‌گذارد.
گردوغبار خانه را جدی بگیرید
گردوغبار خانه می‌تواند شامل ترکیبی از ذرات مختلف، از جمله الیاف پارچه و ذرات پلاستیکی باشد. به همین دلیل، نظافت منظم خانه، پاک کردن سطوح و کاهش تجمع گردوغبار می‌تواند راهی ساده برای کاهش تماس با ذرات موجود در محیط داخلی باشد. این موضوع به‌خصوص برای کودکان اهمیت بیشتری دارد، زیرا تماس دست با سطوح و سپس تماس دست با دهان می‌تواند یکی از مسیرهای دریافت ذرات محیطی باشد. البته وجود الیاف پلاستیکی در گردوغبار به این معنا نیست که گردوغبار خانه الزاماً یک خطر جدی برای سلامت محسوب می‌شود؛ میزان مواجهه و پیامدهای آن همچنان در حال مطالعه است.
آیا نوشیدن آب زیاد می‌تواند میکروپلاستیک را «بشوید»؟
خیر. نوشیدن آب کافی برای سلامت بدن ضروری است، اما شواهدی وجود ندارد که نشان دهد نوشیدن مقادیر بسیار زیاد آب باعث شست‌وشوی میکروپلاستیک از خون یا بافت‌های بدن می‌شود. مصرف آب باید متناسب با نیاز بدن باشد و آب بیشتر لزوماً به معنای دفع بیشتر میکروپلاستیک نیست.
آیا ورزش و عرق کردن میکروپلاستیک را دفع می‌کند؟
در حال حاضر شواهد کافی برای چنین ادعایی وجود ندارد. ورزش منظم برای سلامت قلب و عروق، متابولیسم، خواب و سلامت عمومی مفید است، اما نمی‌توان گفت تعریق باعث خروج میکروپلاستیک از بافت‌های بدن می‌شود. بنابراین بهتر است ورزش را به دلیل فواید ثابت‌شده آن انجام دهیم، نه به عنوان یک روش «دیتاکس میکروپلاستیک».
آیا لیمو، سرکه، دمنوش یا رژیم سم‌زدا می‌تواند میکروپلاستیک را از بدن خارج کند؟
تا امروز شواهد بالینی قابل‌اعتمادی وجود ندارد که نشان دهد آب‌لیمو، سرکه، دمنوش‌های خاص، رژیم‌های سم‌زدا یا ترکیبات گیاهی می‌توانند میکروپلاستیک موجود در بافت‌های بدن را پاک کنند. ممکن است برخی از این مواد غذایی در چارچوب یک رژیم متعادل فواید تغذیه‌ای داشته باشند، اما این موضوع با «خارج کردن پلاستیک از بدن» متفاوت است. بنابراین ادعاهایی مانند «پاک‌سازی خون از میکروپلاستیک در چند روز» یا «دفع کامل پلاستیک با یک نوشیدنی» با شواهد علمی فعلی سازگار نیستند.
آیا مکمل یا دارویی برای دفع میکروپلاستیک وجود دارد؟
در حال حاضر، درمان استاندارد و تأییدشده‌ای برای خارج کردن میکروپلاستیک از بدن وجود ندارد. به همین دلیل، مصرف خودسرانه مکمل‌هایی که با عنوان‌هایی مانند «Microplastic Detox» یا «Plastic Cleanse» فروخته می‌شوند توصیه علمی مشخصی ندارد. اینکه یک محصول طبیعی یا گیاهی باشد، به معنی اثبات‌شده بودن اثر آن نیست.
آیا می‌توان فهمید چه مقدار میکروپلاستیک در بدن داریم؟
در حال حاضر، آزمایش روتین و استانداردی که پزشکان بتوانند با آن مقدار میکروپلاستیک موجود در کل بدن یک فرد را اندازه‌گیری کنند، در دسترس نیست. پژوهشگران از روش‌های آزمایشگاهی تخصصی برای شناسایی ذرات در نمونه‌هایی مانند خون، ادرار، مدفوع، بافت‌ها و سایر نمونه‌های زیستی استفاده می‌کنند، اما این آزمایش‌ها با یک آزمایش معمول پزشکی برای تعیین «سطح میکروپلاستیک بدن» تفاوت دارند. بنابراین باید نسبت به آزمایش‌ها یا کیت‌های تجاری که ادعا می‌کنند می‌توانند میزان دقیق «مسمومیت با میکروپلاستیک» را در بدن مشخص کنند، محتاط بود.
آیا میکروپلاستیک می‌تواند وارد خون شود؟
پژوهش‌های انسانی شواهدی از وجود میکروپلاستیک در خون ارائه کرده‌اند. اما این یافته باید درست تفسیر شود. وجود ذرات در خون نشان می‌دهد که دست‌کم برخی ذرات می‌توانند از موانع طبیعی بدن عبور کنند؛ اما هنوز نمی‌دانیم میزان معمول این ذرات در افراد مختلف چقدر است، چه مدت در خون باقی می‌مانند و مهم‌تر از همه، در چه سطحی می‌توانند پیامد بالینی ایجاد کنند.
آیا میکروپلاستیک می‌تواند به جفت برسد؟
بله، پژوهش‌ها وجود ذرات پلاستیکی را در نمونه‌های جفت گزارش کرده‌اند. اما این موضوع به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که وجود این ذرات حتماً باعث آسیب به جنین می‌شود. پژوهش درباره اثرات احتمالی میکرو و نانوپلاستیک‌ها بر بارداری و رشد جنین همچنان ادامه دارد و برای تعیین رابطه علت و معلولی به مطالعات انسانی بیشتری نیاز است.
چرا نتایج مطالعات میکروپلاستیک گاهی با یکدیگر متفاوت‌اند؟
یکی از مشکلات مهم این حوزه، تفاوت روش‌های پژوهشی است. محققان ممکن است ذراتی با اندازه متفاوت، شکل متفاوت، جنس پلاستیکی متفاوت، غلظت متفاوت و مدت مواجهه متفاوت را بررسی کنند. همچنین روش نمونه‌برداری، آماده‌سازی نمونه و تشخیص ذرات می‌تواند بر نتایج تأثیر بگذارد. به همین دلیل، مقایسه مستقیم برخی مطالعات دشوار است و استانداردسازی روش‌های اندازه‌گیری هنوز اهمیت زیادی دارد. پژوهش‌های مربوط به تشخیص میکروپلاستیک در نمونه‌های انسانی نیز بر اهمیت کنترل آلودگی و روش‌های استاندارد تأکید کرده‌اند.
مطالعات آزمایشگاهی را با شواهد انسانی اشتباه نگیریم
بخش قابل‌توجهی از نگرانی‌های مربوط به میکروپلاستیک از مطالعات سلولی و حیوانی ناشی می‌شود. برای مثال، در محیط آزمایشگاه ممکن است سلول‌ها در معرض غلظت مشخصی از ذرات پلاستیکی قرار بگیرند و تغییراتی مانند التهاب یا استرس اکسیداتیو مشاهده شود. این یافته‌ها برای فهم مکانیسم‌های احتمالی مهم هستند، اما نمی‌توانند به‌تنهایی ثابت کنند که همان مقدار مواجهه در زندگی روزمره انسان نیز باعث بیماری می‌شود. بنابراین هنگام خواندن اخبار مربوط به میکروپلاستیک بهتر است همیشه بپرسیم: این نتیجه در سلول آزمایشگاهی دیده شده، در حیوان دیده شده یا در انسان؟ این یک تفاوت بسیار مهم در تفسیر علمی نتایج است.
آیا باید تمام وسایل پلاستیکی خانه را دور بریزیم؟
خیر. با توجه به شواهد فعلی، چنین اقدامی نه ضروری است و نه عملی. پلاستیک‌ها کاربردهای گسترده‌ای در بسته‌بندی، پزشکی، حمل‌ونقل، لوازم خانگی و بسیاری از بخش‌های زندگی دارند. رویکرد منطقی‌تر، کاهش تماس‌های غیرضروری و قابل‌پیشگیری است.
برای مثال:
در آشپزخانه
- غذای داغ را در صورت امکان در ظرف شیشه‌ای یا سرامیکی گرم کنید.
- از گرم کردن طولانی غذا در ظروف پلاستیکی، به‌ویژه زمانی که ظرف برای این کار طراحی نشده، خودداری کنید.
- در صورت تمایل از تخته‌های چوبی مناسب استفاده کنید.
- ظروف پلاستیکی بسیار فرسوده یا ترک‌خورده را کنار بگذارید.
در خانه
- گردوغبار را مرتب تمیز کنید.
- تهویه مناسب داشته باشید.
- به‌خصوص در خانه‌هایی که خشک‌کن لباس دارند، فیلتر دستگاه را مطابق دستور سازنده تمیز کنید.
در مورد لباس
- شست‌وشوی غیرضروری لباس‌های مصنوعی را کاهش دهید.
- در صورت امکان از روش‌های مناسب جمع‌آوری الیاف استفاده کنید.
- ترکیبی از الیاف طبیعی و مصنوعی را متناسب با نیازتان انتخاب کنید.
در مورد نوشیدنی‌ها
- اگر آب لوله‌کشی محل زندگی از نظر بهداشتی مناسب است، می‌توان از بطری قابل‌استفاده مجدد استفاده کرد.
- از قرار دادن غیرضروری بطری‌ها و ظروف پلاستیکی در معرض گرمای زیاد خودداری کنید.
پیام شما به ما