به هر جا که نگاه می‌کنیم، فردی تلفن همراهش را درآورده و مشغول عکاسی است؛ از بشقاب غذایی که تازه روی میز گذاشته شده تا منظره‌ای که فقط چند ثانیه فرصت تماشایش را داریم.

امروزه عکس گرفتن به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره تبدیل شده است. بسیاری از ما نیز هزاران تصویر در تلفن همراه خود ذخیره کرده‌ایم. همین موضوع پرسشی جالب را مطرح می‌کند: آیا ثبت مداوم لحظه‌ها باعث می‌شود که مغز کمتر برای به خاطر سپردن آن‌ها تلاش کند و در نتیجه حافظه ضعیف‌تر شود؟

برای پاسخ به این پرسش، باید ببینیم هنگام عکاسی چه اتفاقی برای توجه، یادگیری و فرایند شکل‌گیری خاطرات در مغز رخ می‌دهد.

عکس گرفتن چگونه بر حافظه و یادآوری خاطرات اثر می‌گذارد؟

ربکا لوری (از دانشگاه بینگهمتون) و دین وسترمن در پژوهشی بررسی کردند که آیا عکس گرفتن به حافظه کمک می‌کند یا آن را تضعیف می‌کند. پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر، پنج آزمایش را با مشارکت ۵۲۵ دانشجو انجام دادند. شرکت‌کنندگان از برخی آثار هنری عکس گرفتند و برخی را فقط تماشا کردند.

نتایج هر پنج آزمایش نشان داد که افرادی که از آثار عکس گرفته بودند، آنها را ضعیف‌تر به خاطر می‌آوردند؛ هم در ۲۰ دقیقه بعد و هم دو روز بعد. این کاهش حافظه هم در یادآوری جزئیات بصری و هم در به خاطر آوردن مفهوم کلی آثار دیده شد.

لوری می‌گوید: «ما اغلب از چیزهایی عکس می‌گیریم که می‌خواهیم به خاطر بسپاریم. اما پژوهش ما نشان می‌دهد که عکس گرفتن از یک موضوع، احتمال به خاطر آوردن آن در آینده را کاهش می‌دهد. شاید دلیلش این باشد که افراد برای به خاطر سپردن اطلاعاتی که از آن عکس گرفته‌اند، به دوربین متکی می‌شوند. در نتیجه، حافظه‌شان برای آن اطلاعات ضعیف‌تر می‌شود.»

البته پژوهشگران به یک نکته مهم اشاره می‌کنند: شرکت‌کنندگان اجازه نداشتند بعداً عکس‌های خود را مرور کنند. بنابراین، این یافته‌ها فقط شرایطی را شامل می‌شوند که فرد از چیزی عکس می‌گیرد و دیگر به آن عکس نگاه نمی‌کند. شرایطی که احتمالاً درباره بسیاری از عکس‌های ذخیره‌شده در تلفن‌های همراه ما صدق می‌کند.

لوری در این‌باره می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین مزایای دوربین این است که می‌توانید بعداً به عکس‌هایی که گرفته‌اید، برگردید و آنها را مرور کنید. اغلب در عکس‌ها جزئیاتی را می‌بینید که با گذشت زمان از حافظه محو می‌شوند؛ موضوعی که آزمایش‌های ما آن را بررسی نکردند.»

پژوهش‌گر دیگری، الیزابت لافتوس، استاد علوم روانشناسی در دانشگاه کالیفرنیا، می‌گوید: «گرفتن عکس‌های زیاد می‌تواند به توانایی مغز در حفظ خاطرات آسیب برساند. بنابراین شما عکس را می‌گیرید اما به نوعی حافظه را از دست می‌دهید.»

لافتوس توضیح می‌دهد که این امر به یکی از دو روش زیر عمل می‌کند:

1. وقتی از لحظات عکس می‌گیریم، مسئولیت به خاطر سپردن آنها را از دوش خود برمی‌داریم.
2. آنقدر حواسمان به فرآیند گرفتن عکس پرت می‌شود که آن لحظه را به کلی از دست می‌دهیم.

برون‌سپاری حافظه هنگام عکاسی

لیندا هنکل، استاد روانشناسی دانشگاه فیرفیلد، می‌گوید: «وقتی افراد برای به خاطر سپردن چیزی به فناوری متکی می‌شوند، اساساً حافظه خود را برون‌سپاری می‌کنند. آنها می‌دانند که دوربینشان آن لحظه را برایشان ثبت می‌کند. بنابراین به روشی که به آنها در به خاطر سپردن لحظه کمک می‌کند، توجه کاملی نمی‌کنند.»

برای درک بهتر این موضوع، به این مثال توجه کنید. اگر شماره تلفن کسی را یادداشت کنید، احتمال کمتری دارد که آن را به خاطر بسپارید. زیرا مغزتان به شما می‌گوید که نیازی به این کار نیست. همه چیز خوب و عالی پیش می‌رود تا زمانی که آن تکه کاغذ گم شود.

برون‌سپاری حافظه هنگام عکاسی، اولین بار در مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۳ توسط هنکل بررسی شد. این مطالعه نشان می‌داد که افراد وقتی از اشیاء هنری در موزه عکس می‌گیرند، آن‌ها را سخت‌تر به خاطر خواهند آورد.

یافته‌های هنکل مشابه مطالعه‌ای در مجله ساینس در مورد «اثر گوگل» است. بر طبق فرضیه «اثر گوگل» وقتی افراد می‌دانند که اطلاعات در اینترنت قابل دسترس است، انگیزه و نیاز کمتری برای به خاطر سپردن آن دارند. در نتیجه، احتمال یادآوری آن‌ها اطلاعات کاهش می‌یابد.

جولیا سوارز، استادیار روان‌شناسی در دانشگاه ایالتی می‌سی‌سی‌پی، معتقد است که هنگام عکس گرفتن مانند ذخیره اطلاعات، بخشی از مسئولیت به خاطر سپردن را به یک ابزار خارجی، یعنی دوربین یا تلفن همراه، واگذار می‌کنیم.

از دست دادن لحظه هنگام عکاسی

سوارز، استادیار روان‌شناسی معتقد است که یکی دیگر از دلایل اختلال حافظه هنگام عکاسی، کاهش تمرکز است. وقتی ذهن ما درگیر نگه داشتن گوشی، قاب‌بندی تصویر، بررسی پس‌زمینه و اطمینان از واضح بودن عکس می‌شود، بخشی از منابع شناختی و توجه خود را صرف عکاسی می‌کنیم. در حالت معمول این منابع و انرژی باید برای ثبت و ماندگار کردن خاطره توسط مغز به کار گرفته می‌شدند.

لافتوس می‌گوید: «متأسفانه، عدم تمرکز به ویژه در لحظات مهم زندگی، مانند زمانی که یک فارغ‌التحصیل مدرک دیپلم خود را دریافت می‌کند یا زمانی که کودکی شمع‌های تولدش را فوت می‌کند، رخ می‌دهد. اینها مواقعی هستند که ما فشار مضاعفی برای ثبت یک لحظه زودگذر و تمرکز بر درست انجام دادن آن داریم.»

در این مواقع، مغز ما به جای حفظ آن خاطره‌ی بی‌نقص، درگیر کمک به گرفتن آن عکس بی‌نقص است.

لافتوس خاطر نشان می‌کند که مدت زمان مواجهه با یک خاطره نیز بر میزان یادآوری آن در آینده تأثیر می‌گذارد. برای مثال، یک بازدید کوتاه از پارک که تمام مدت درگیر عکس گرفتن از بچه‌ها هستید، احتمالاً خاطره‌ای نخواهد بود که آن را به خاطر بسپارید.

لافتوس توضیح می‌دهد: «اگر تمام توجهتان هنگام یک تجربه صرف عکاسی شود، ممکن است در نهایت عکسی داشته باشید که حضور شما را ثابت می‌کند اما خودِ خاطره در ذهنتان ثبت نشده است.»

بهتر است که در ابتدا یک یا دو عکس بگیرید و سپس گوشی را کنار بگذارید. در این حالت احتمال بیشتری دارد که با تمرکز بر تجربه، آن لحظه را به‌عنوان یک خاطره ماندگار ثبت کنید.

تاثیر مثبت عکاسی بر یادآوری خاطرات

با این حال، عکاسی همیشه هم برای حافظه مضر نیست! عکس گرفتن از لحظات اگر هدفمند انجام شود، به یادآوری خاطرات کمک می‌کند. سوارز می‌گوید: «عکس‌ها می‌توانند به‌عنوان سرنخ‌های مؤثر برای بازیابی خاطرات عمل کنند. بنابراین نمی‌توان به‌سادگی گفت که عکس گرفتن بد است.»

همچنین، پژوهشی در سال ۲۰۱۷ نشان داد که عکس گرفتن در شرایط خاصی حتی حافظه را تقویت کندمی‌کند اگرچه خودِ عکاسی حواس‌پرت‌کننده است، گاهی تمرکز بر جزئیات بصری هنگام آماده شدن برای گرفتن عکس به ثبت بهتر تجربه در حافظه کمک می‌کند.

آلیکساندرا باراش، استاد تجارت در دانشگاه نیویورک، می‌گوید: «وقتی افراد پیش از عکس گرفتن با دقت به صحنه نگاه می‌کنند، توجه بیشتری به جزئیات دارند. تمرکز بر جزئیاتی که می‌خواهند به خاطر بسپارند، احتمال ثبت عمیق‌تر تجربه در حافظه را افزایش می‌دهد.»

از سوی دیگر، عکس‌ها گاهی به ما کمک می‌کنند تا خاطرات را دقیق‌تر به یاد بیاوریم. در واقع حافظه انسان مانند یک سیستم ذخیره‌سازی ثابت عمل نمی‌کند. هنکل توضیح می‌دهد که مغز، خاطرات را بر اساس باورها، نگرش‌ها، تجربیات و اطلاعات جدید بازسازی می‌کند. بنابراین ممکن است که با گذشت زمان، جزئیات یک رویداد تغییر کند یا از یاد برود.

در چنین شرایطی، عکس‌ها و فیلم‌ها به‌عنوان یک سرنخ بصری به بازیابی خاطرات کمک می‌کنند و ما را به جزئیات واقعی یک لحظه بر می‌گردانند. لافتوس می‌گوید: «خاطرات بدون پشتوانه بصری معمولا به‌مرور محو یا دستخوش تغییر می‌شوند؛ داشتن یک عکس از آن لحظه، راهی عالی برای یادآوری آن خاطره است.»

۶ ترفند برای حفظ بهتر خاطرات هنگام عکاسی

حالا که می‌دانیم عکاسی گاهی به قدرت حافظه آسیب می‌زند و در شرایطی هم به تقویت آن کمک می‌کند، سؤال مهم این است: چطور عکس بگیریم، بدون اینکه از خودِ لحظه غافل شویم؟ چند راهکار ساده کمک می‌کند تا هم خاطراتمان را ثبت کنیم و هم فرصت تجربه کردن آن‌ها را از دست ندهیم.

• از شخص دیگری بخواهید عکس‌ها را بگیرد: از یک دوست یا یکی از اعضای خانواده بخواهید که در رویدادهای مهم بر عکاسی نظارت کند. در این حالت بهتر بر لحظه و خود رویداد تمرکز می‌کنید.
• هدفمند عکاسی کنید: انتخاب آگاهانه‌تر آنچه از آن عکس می‌گیریم، در یادآوری بهتری خاطرات مفید است. ناتانیل بار، استاد خلاقیت و تفکر خلاق در کالج شریدان، می‌گوید: «تحقیقات نشان می‌دهد که تصمیم‌گیری در مورد اینکه از چه چیزی عکس بگیریم، گاهی اثرات نامطلوب بر حافظه را کاهش می‌دهد.» در همین راستا، هنکل پیشنهاد می‌کند که به دلیل گرفتن عکس فکر کنید. او می‌گوید: «اگر با دقت بیشتری به اهداف خود در گرفتن عکس فکر کنیم، خاطرات خود را از تجربیاتمان بهبود می‌بخشیم.»
• روی جزئیات تمرکز کنید: به گفته باراش از دانشگاه نیویورک، توجه به جزئیات صحنه پیش از عکس گرفتن به ماندگارتر شدن خاطره کمک می‌کند. وقتی برای انتخاب کادر مناسب، محیط را با دقت نگاه می‌کنیم و به جزئیات توجه داریم، احتمال اینکه آن‌ها را به خاطر بسپاریم، بیشتر می‌شود. بنابراین، عکس گرفتنِ آگاهانه حافظه ما را برای یادآوری جزئیات یک تجربه تقویت کند.
• چند عکس خوب بگیرید؛ سپس گوشی را کنار بگذارید: هنکل می‌گوید اگر هدفتان یادآوری یک سفر یا رویداد خاص است، زمان استفاده از دوربین تلفن همراه را محدود کنید. او می‌گوید: «شاید بهتر باشد در ابتدا چند عکس بگیرید، سپس دوربین خود را کنار بگذارید و در خود تجربه غرق شوید.»
• به طور منظم به عکس‌هایتان نگاه کنید: عکس‌ها تنها در صورتی ابزار موثری برای حفظ حافظه هستند که برای نگاه کردن به عکس‌ها وقت بگذاریم، کاری که بسیاری از ما انجام نمی‌دهیم. هنکل می‌گوید: «ما باید بعد از تجربیات، برای نگاه کردن به عکس‌ها وقت بگذاریم و آن بازنمایی‌های ذهنی را دوباره فعال کنیم.»
• عکس‌هایتان را در دسته‌بندی و مرتب کنید: هنکل معتقد است برای اینکه عکس‌ها واقعاً به یادآوری خاطرات کمک کنند، باید مرتب به آن‌ها سر بزنیم. به همین دلیل، بهتر است که عکس‌ها را در آلبوم‌های دیجیتال دسته‌بندی کنید یا عکس‌های مهم را چاپ کنید. این کار باعث می‌شود که دسترسی به آن‌ها آسان‌تر باشد و احتمال مرور دوباره خاطرات افزایش پیدا کند.

و در پایان، عکس گرفتن لزوماً دشمن حافظه نیست؛ آنچه اهمیت دارد، نحوه و میزان عکاسی است. چند عکس هدفمند خاطرات را ماندگارتر می‌کند. اما اگر تمام توجه ما صرف ثبت تصاویر شود، ممکن است خودِ لحظه را از دست بدهیم. پس عکس بگیرید اما گاهی گوشی را کنار بگذارید و اجازه دهید که مغزتان هم خاطره را ثبت کند.