اول ببینیم لکه‌ها از کجا می‌آیند:

شایع‌ترین چیزی که روی استیل می‌نشیند، اصلاً کثیفی نیست بلکه رسوب املاح آب است. آب لوله‌کشی کلسیم و منیزیم و بی‌کربنات دارد و وقتی قطره‌اش روی سطح خشک می‌شود، آب بخار می‌شود و املاح می‌مانند. کدر شدن تدریجی سینک و آن لایهٔ سفید کف کتری، هر دو از همین‌ جنس است. در مناطقی که آب سخت‌تر است، سرعت این اتفاق چند برابر می‌شود.

دستهٔ دوم چربی است، ولی نه چربی ساده. چربی غذا وقتی مدتی در حرارت بالا می‌ماند، ساختارش تغییر می‌کند و به لایه‌ای قهوه‌ای و چسبنده تبدیل می‌شود که دیگر با آب گرم و مایع ظرفشویی حل نمی‌شود. سیاهی دور اجاق و لایهٔ چسبناک زیر هود هم از همین جنس است. چربی طبیعی دست انسان هم در دستهٔ چربی‌هاست، فقط خیلی سبک‌تر؛ رد انگشت روی یخچال چیزی جز یک لایهٔ نازک روغن نیست که نور را متفاوت بازتاب می‌دهد.

بعد نوبت لکه‌های حرارتی می‌رسد. اگر قابلمه بیش از حد داغ شود، لایهٔ اکسیدی سطحش ضخیم‌تر می‌شود و مثل لکهٔ روغن روی آب، رنگ می‌سازد؛ آبی، بنفش، طلایی. این حالت هیچ آسیبی به ظرف نزده و غذا هم چیزی از آن نمی‌گیرد. نمکی که روی کف داغ و خشک ظرف ریخته شود هم لکه‌های تیره‌ای می‌گذارد که سرسخت‌تر از بقیه‌اند.

و در آخر، آن نقطه‌های نارنجی سینک که خیلی‌ها اسمش را زنگ‌زدگی می‌گذارند. در بیشتر موارد خودِ سینک زنگ نزده است؛ ذرات ریز آهنی که از سیم ظرفشویی فولادی یا از تابهٔ چدنیِ خیس روی سطح جا مانده‌اند زنگ زده‌اند. اگر منبع آهن حذف شود، لکه دیگر برنمی‌گردد.

همهٔ اینها یک وجه اشتراک دارند: روی سطح نشسته‌اند و زیرشان دست‌نخورده باقی مانده است. دلیلش هم لایهٔ بسیار نازکی از اکسید کروم است که روی استیل تشکیل می‌شود و اسم فنی‌اش لایهٔ پسیو است. این لایه خودش را ترمیم می‌کند و نمی‌گذارد چیزی به فلز زیرین برسد. تنها چیزی که واقعاً آن را می‌شکند، کلر و اسیدهای قوی است: وایتکس، جوهر نمک، جرم‌گیرهای صنعتی. اینها خوردگی واقعی ایجاد می‌کنند و آثارشان کامل پاک نمی‌شود.

چه چیزهایی باید داشته باشیم؟

فهرست کوتاهی است و احتمالاً همه‌اش را دارید:

• مایع ظرفشویی و آب گرم برای کار روزمره.
• سرکهٔ سفید برای رسوب آب و لکه‌های حرارتی، چون اسید ملایمی است که املاح را حل می‌کند و به سطح کاری ندارد.
• جوش‌شیرین برای چربی سوخته و لکهٔ چای، چون هم قلیایی است و هم سایندگی بسیار ملایمی دارد.
• آب‌لیمو یا اسید سیتریک برای رسوب‌های ضخیم که سرکه از پسشان برنمی‌آید.
• الکل ایزوپروپیل ۷۰ درصد برای اثر انگشت، چون چربی سبک را حل می‌کند و بدون هیچ باقی‌مانده‌ای تبخیر می‌شود.

و البته یک دستمال میکروفایبر هم لازم دارید که از همهٔ اینها مهم‌تر است.

قابلمه و ماهیتابه

برای ته‌گرفتگی به‌جای زور بازو از حرارت کمک بگیرید. کف ظرف را با آب بپوشانید، دو قاشق جوش‌شیرین بریزید و بگذارید ده تا پانزده دقیقه بجوشد. لایهٔ سوخته شل می‌شود و با کفگیر چوبی جدا می‌شود. اگر سوختگی شدید بود، همان محلول را یک شب بگذارید بماند.

آن حلقهٔ رنگین‌کمانی با یک اسفنج آغشته به سرکهٔ گرم در کمتر از یک دقیقه می‌رود. لازم نیست بسابید.

و یک هشدار که خیلی‌ها رعایتش نمی‌کنند: قابلمهٔ داغ را زیر آب سرد نگیرید. شوک حرارتی کف ظرف را تاب می‌دهد و قابلمه‌ای که کفش تاب برداشته، دیگر روی صفحهٔ برقی یا شعله درست نمی‌نشیند و غذا نقطه‌ای می‌سوزد.

کتری و سماور

اینجا فقط با رسوب آهکی طرفید. نصف پیمانه سرکه و نصف پیمانه آب داخل کتری بریزید، پنج تا ده دقیقه بجوشانید، کمی صبر کنید و بعد چند بار خوب آبکشی کنید. اگر رسوب ضخیم شده بود، یک قاشق اسید سیتریک به محلول اضافه کنید.

برای سماور برقی، پوست چهار پنج تا لیموترش هم همین کار را می‌کند و بوی سرکه در آشپزخانه نمی‌پیچد. هر یکی دو ماه یک بار کافی است.

اجاق‌گاز

سطح اجاق ترکیبی از چربی سوخته، بخار غذا و دوده است. حتماً وقتی کاملاً سرد شده سراغش بروید. سطح را با سرکه مرطوب کنید، روی آن جوش‌شیرین بپاشید، ده دقیقه رها کنید و بعد با اسفنج نرم پاک کنید. دقت کنید که دستمال را هم‌جهت با خطوط ریز سطح حرکت بدهید، چون سابیدن عمود بر آن خطوط، رد مات به‌جا می‌گذارد.

سینک

هفته‌ای یک بار کف سینک را مرطوب کنید، جوش‌شیرین بپاشید، با اسفنج نرم بمالید و بشویید. برای درخشش آخر، چند قطره سرکه بریزید و بعد از چند ثانیه آب بکشید. مرحلهٔ آخر هم که مهم‌ترین مرحله است: خشک کردن کامل.

لکه‌های نارنجی با خمیر جوش‌شیرین برداشته می‌شوند، ولی تا وقتی سیم ظرفشویی فولادی در سینک است، دوباره ظاهر می‌شوند.

یخچال، هود و بدنهٔ لوازم برقی

سرکه و جوش‌شیرین اینجا کاری از پیش نمی‌برند چون مسئله چربی است. بهتر است دو مرحله‌ای کار کنید: اول با دستمال میکروفایبر مرطوب و کمی مایع ظرفشویی یا الکل، چربی را بردارید و بعد با دستمال کاملاً خشک، سطح را صیقل بدهید.

اگر می‌خواهید دیرتر کثیف شود، چند قطره روغن معدنی خوراکی یا روغن زیتون روی دستمال بریزید و لایهٔ خیلی نازکی روی بدنه بکشید. این کار دو سه روز جلوی نشستن اثر انگشت را می‌گیرد. فیلترهای فلزی هود را هم می‌شود در آب جوش با جوش‌شیرین و مایع ظرفشویی خواباند تا چربی خودش جدا شود.

قاشق و چنگال، سینی، چاقو

کدر شدن سرویس قاشق و چنگال معمولاً از ماندن طولانی در آب می‌آید یا از اینکه در ماشین ظرفشویی کنار وسایل آلومینیومی چیده شده. یک ربع در محلول آب گرم و سرکه (یک به سه) بخوابانید و خشک کنید.

برای لکهٔ چای روی سینی و ته قوری، خمیر جوش‌شیرین بهترین گزینه است.

چاقوها حسابشان جداست. تیغهٔ بیشتر چاقوهای آشپزخانه از استیل مارتنزیتی است که سخت‌تر است ولی مقاومتش در برابر خوردگی از بدنهٔ قابلمه کمتر است. این تیغه‌ها اگر خیس رها شوند واقعاً لک می‌شوند و زنگ می‌زنند.

چیزهایی که نباید سراغشان بروید:

وایتکس و هر شویندهٔ کلردار، جرم‌گیر اسیدی سرویس بهداشتی، سیم ظرفشویی فولادی، سمباده، پودرهای ساینده و پاک‌کننده‌های آمونیاک‌دار قوی. ماندن طولانی آب‌لیمو یا رب گوجه داخل ظرف.

نکته: اگر ماده‌ای اسیدی روی سطح ریخت، فوراً جوش‌شیرین بپاشید تا خنثی شود و بعد با آب فراوان بشویید.  

چرا بعضی سطوح زودتر لک می‌شوند؟

زودتر لک‌شدن، به نوع پرداخت نهایی سطح برمی‌گردد. سطوح خش‌دار (فینیش No.۴) شیارهای میکروسکوپی دارند که چربی و رسوب راحت‌تر در آنها گیر می‌کند و به همین دلیل باید حتماً هم‌جهت با خطوط تمیزشان کرد. سطوح آینه‌ای صاف‌ترند و آلودگی کمتر در آنها نفوذ می‌کند، اما چون نور را شدید برمی‌گردانند هر اثری رویشان به چشم می‌آید. بعضی ورق‌های صنعتی هم با پوشش ضد اثر انگشت تولید می‌شوند که در لوازم خانگی ردهٔ بالاتر دیده می‌شود.

خلاصه

چند عادت خوب که اضافه‌کاری را کمتر می‌کند

غذاهایتان را روی شعله و حرارت متوسط بپزید، قابلمهٔ خالی را روی شعله نگذارید، شعلهٔ بزرگ زیر ظرف کوچک روشن نکنید، نمک را اول در آب حل کنید و بعد از هر شستشو سطح را خشک کنید. همین چند مورد، از همان اول مانع ایجاد بخش زیادی از لکه‌ها می‌شود.  

بخشی از ماجرا هم سر خرید تعیین می‌شود. ظرفی که از گرید ۳۰۴ ساخته شده (همان استیل ۱۸/۸ با حدود ۱۸ درصد کروم و ۸ درصد نیکل) سال‌ها ظاهرش را نگه می‌دارد، در حالی که نمونه‌های ارزان‌تر معمولاً از گریدهای پایین‌تری مثل ۴۳۰ هستند که آهنربا به آنها می‌چسبد و خیلی زودتر کدر می‌شوند.

اگر کارتان از ظرف و قابلمه فراتر می‌رود و مثلاً می‌خواهید صفحهٔ کار، رویهٔ کابینت یا تجهیزات آشپزخانهٔ صنعتی بسازید، از همان اول باید سراغ ورق بروید، نه محصول آماده. انتخاب گرید و ضخامت و نوع پرداخت سطح، همان چیزی است که تعیین می‌کند سطح نهایی چقدر لک‌پذیر باشد و چند سال دوام بیاورد. شرکت استیل رخ با نزدیک به دو دهه سابقه در واردات و تأمین انواع ورق استنلس استیل، گریدهای ۳۰۴ و ۳۱۶ و ۴۳۰ را در ضخامت‌ها و فینیش‌های مختلف (از ۲B مات تا خش‌دار و آینه‌ای) عرضه می‌کند.