بیشتر کیست‌های تخمدانی، کیسه‌هایی پر از مایع هستند که درون یا روی تخمدان‌ها رشد می‌کنند. این کیسه‌ها در اغلب موارد به عنوان بخشی طبیعی از چرخه قاعدگی ماهانه شکل می‌گیرند که به آن‌ها کیست‌های عملکردی یا فانکشنال گفته می‌شود و معمولاً پس از فرآیند تخمک‌گذاری به وجود می‌آیند. البته شکل‌گیری انواع دیگر کیست‌های تخمدان می‌تواند ناشی از عوامل دیگری از جمله عدم تعادل هورمونی، ابتلا به بیماری اندومتریوز (رشد بافت داخلی رحم در خارج از آن) یا وجود عفونت‌های شدید لگنی باشد.

فرایند پارگی کیست و تغییرات آن در بدن

هنوز به طور دقیق مشخص نیست که چرا کیست‌های تخمدان در یک لحظه خاص دچار پارگی می‌شوند؛ اما انجام فعالیت‌های فیزیکی شدید، ورزش‌های سنگین و ناگهانی یا رابطه جنسی می‌تواند خطر باز شدن آن‌ها را به طور چشمگیری افزایش دهد. این کیست‌ها با رشد خود و تجمع مایعات، مستعد پاره شدن می‌شوند و در اثر این اتفاق، مایع یا خون درون آن‌ها به طور ناگهانی به داخل حفره شکمی آزاد می‌گردد.

آزاد شدن مایع کیست در فضای شکم، باعث تحریک بافت‌ها، التهاب موضعی و در مواردی خونریزی داخلی می‌شود. شدت علائم حاصل از این فرآیند، از موارد بسیار خفیف و پنهان تا دردهای فوق‌العاده حاد متغیر است. هرگونه ماده یا مایع اضافی در محیط شکم تحریک‌کننده به شمار می‌رود، اما ورود خون به این بافت بسیار دردناک‌تر عمل می‌کند. اگر پارگی کیست با آسیب به رگ‌های خونی مجاور تخمدان همراه باشد، خون آزاد شده به شدت پرده صفاق (پوشش درونی حفره شکم) را تحریک می‌کند. این مسئله یک پاسخ التهابی ناگهانی و بسیار شدید را ایجاد می‌کند که بسیاری از بیماران آن را به عنوان یکی از سخت‌ترین دردهای تجربه‌شده در زندگی توصیف می‌کنند.

علائم شایع پس از پارگی کیست

در موارد خفیف، پارگی کیست ممکن است کاملاً بدون علامت باشد یا تنها یک ناراحتی جزئی و گذرا ایجاد کند که پس از چند ساعت یا چند روز استراحت برطرف می‌شود. اما در موارد حادتر، علائمی بروز می‌کنند که بررسی فوری آن‌ها توسط کادر درمان الزامی است:

. درد ناگهانی، تیز و خنجری در ناحیه زیر شکم، پهلوها یا کمر

. نفخ شدید، احساس ورم و سفت شدن دیواره شکم

. تهوع، استفراغ مداوم و احساس لرز ناگهانی (که واکنش‌های طبیعی سیستم عصبی به التهاب شدید شکم است)

. سرگیجه، منگی، احساس غش و خستگی مفرط (که می‌تواند نشانه‌ای از افت فشار خون و خونریزی داخلی باشد)

. لکه‌بینی یا خونریزی غیرطبیعی و ناگهانی از واژن

روش‌های تشخیص پزشکی

پزشکان برای تشخیص دقیق این عارضه، ابتدا تاریخچه پزشکی و زمان‌بندی دقیق چرخه قاعدگی فرد را بررسی می‌کنند. دانستن زمان آخرین قاعدگی بسیار کلیدی است، زیرا پارگی کیست تخمدان در نقاط خاصی از چرخه، به ویژه در حوالی روزهای تخمک‌گذاری (اواسط دوره ماهانه) شایع‌تر است. همچنین وضعیت دارویی بیمار ارزیابی می‌شود؛ مصرف داروهای هورمونی ضدبارداری که حاوی استروژن و پروژسترون هستند، با جلوگیری از تخمک‌گذاری، احتمال بروز این نوع کیست‌ها و پارگی آن‌ها را به شدت کاهش می‌دهد. پزشک همچنین سابقه قبلی ابتلا به کیست یا ابتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) را مورد بررسی قرار می‌دهد.

در موارد خفیف، پارگی کیست ممکن است کاملاً بدون علامت باشد یا تنها یک ناراحتی جزئی و گذرا ایجاد کند که پس از چند ساعت یا چند روز استراحت برطرف می‌شود. اما در موارد حادتر، علائمی بروز می‌کنند که بررسی فوری آن‌ها توسط کادر درمان الزامی استبرای ارزیابی نهایی، آزمایش‌های جامع خون، ادرار و کشت واژن جهت رد گزینه‌های عفونی انجام می‌شود. سونوگرافی به ویژه سونوگرافی واژینال بهترین و دقیق‌ترین روش تصویربرداری برای بررسی وضعیت تخمدان‌ها و علائم پارگی مانند وجود مایع یا تجمع خون در لگن است. با این حال، در بخش اورژانس بیمارستان‌ها معمولاً سی‌تی اسکن انجام می‌شود؛ زیرا پزشکان اورژانس باید مطمئن شوند که علت این درد حاد شکمی، بیماری‌های فوری و خطرناک دیگر مانند آپاندیسیت یا بارداری خارج از رحمی نیست.

همچنین در صورت نیاز، آزمایش CBC به‌طور تکراری انجام می‌شود و سطح هموگلوبین و هماتوکریت در طول زمان بررسی و مقایسه می‌گردد تا در کنار علائم بالینی مشخص شود آیا خونریزی داخلی ادامه دارد یا متوقف شده است.

راهکارهای درمانی و مدیریت عارضه

در حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد مواقع، این وضعیت نیازی به جراحی ندارد و با مدیریت محافظه‌کارانه (تحت نظر داشتن بیمار و کنترل علائم حیاتی) بهبود می‌یابد.

مدیریت و مراقبت در خانه

برای موارد خفیف تا متوسط، استراحت و مصرف داروهای ضدالتهاب و مسکن (مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن) جهت کنترل التهاب شکم و تسکین درد تجویز می‌شود. به مرور زمان، بدن مایع آزاد شده را به طور طبیعی بازجذب کرده و علائم خودبه‌خود برطرف می‌شوند. در مواردی که خونریزی کمی وجود داشته باشد، بدن با شکستن و جذب سلول‌های خون، حفره شکم را پاکسازی می‌کند که این فرایند کاملاً طبیعی است. همچنین گرمادرمانی به وسیله کیسه آب گرم یا حمام آب گرم با شل کردن عضلات و کاهش انقباضات رحم، دردهای لگنی را به شدت کاهش می‌دهد. توصیه می‌شود بیماران قبل از شروع مجدد فعالیت‌های جنسی یا تمرینات ورزشی، حتماً تاییدیه پزشک معالج را دریافت کنند.

نظارت و پایش در بیمارستان

اگر حجم مایع یا خون آزاد شده در لگن زیاد و درد بیمار شدید باشد، فرد برای دریافت مسکن‌های وریدی قوی‌تر و پایش مداوم فاکتورهای خون به مدت ۱ تا ۲ روز در بیمارستان بستری می‌شود تا از ثبات وضعیت او اطمینان حاصل گردد.

چه زمانی به جراحی اورژانسی نیاز است؟

در موارد نادری که خونریزی داخلی در حفره شکم متوقف نشود، فشار خون بیمار به شدت افت کند و ضربان قلب بالا برود، علائم کم‌خونی حاد ظاهر می‌شوند؛ این وضعیت به اندازه‌ای شدید است که بر سلامت عمومی تأثیر می‌گذارد و خطرناک است. در این حالت بیمار فوراً به اتاق عمل منتقل می‌شود تا پزشکان با جراحی (اغلب به روش لاپاراسکوپی که با سوراخ‌های کوچک روی شکم انجام می‌شود)، محل خونریزی کیست را بسوزانند یا آن را ترمیم کنند و خون تجمع‌یافته در شکم را کاملاً تخلیه نمایند.

دوران بهبودی و وضعیت باروری آینده

در یک روند بهبودی نرمال، با بازجذب تدریجی مایعات و خون توسط بدن، درد باید روزبه‌روز کاهش یابد و فرد ظرف چند روز تا حداکثر دو هفته احساس سلامت کامل کند. اما در طول این مدت، در صورت مشاهده علائم هشداردهنده‌ای مثل سرگیجه ناگهانی هنگام بلند شدن، تنگی نفس، خستگی مفرط همراه با سردرد، خونریزی شدید واژینال، یا تب بالا و بوی بد ترشحات واژن (که می‌توانند نشانه‌های عفونت مایعات باقی‌مانده در شکم باشند)، مراجعه فوری به بخش اورژانس حیاتی است.

از نظر قدرت باروری، پارگی کیست تخمدان در بیشتر موارد هیچ گونه تاثیر منفی و درازمدتی بر آینده باروری زنان ندارد و حتی در اصل، نشان‌دهنده عملکرد فعال تخمدان و انجام فرآیند طبیعی تخمک‌گذاری در بدن است. تنها در موارد بسیار نادری که به دلیل خونریزی شدید و غیرقابل کنترل، پزشکان ناچار به برداشتن کامل یکی از تخمدان‌ها با جراحی شوند، میزان ذخیره تخمک فرد تا حدودی کاهش می‌یابد؛ هرچند وجود تخمدان سالم دوم در طرف دیگر، همچنان هورمون‌های لازم را ترشح کرده و امکان بارداری طبیعی را به طور کامل فراهم می‌سازد.