هیجان از منطق پیشی می‌گیرد

از منظر عصب‌شناسی، مغز نوجوان شبیه خودرویی است که موتور قدرتمندی دارد اما ترمزهایش هنوز تقویت نشده‌اند. «سیستم لیمبیک» (مرکز پاداش و هیجان) در این سن بسیار فعال است، در حالی که «قشر پیش‌پیشانی» (مرکز منطق و مهار رفتارهای تکانشی) هنوز به تکامل نرسیده. این ناهماهنگی باعث می‌شود نوجوان برای تجربه لذت آنی و ترشح سریع دوپامین، خطرات بلندمدت سیگار را نادیده بگیرد.

بهای عضویت در گروه همسالان

در روان‌شناسی رشد، نیاز به «تعلق اجتماعی» گاهی از غریزه حفظ سلامت هم قوی‌تر است. برای بسیاری از نوجوانان، پذیرفته شدن در جمع همسالان حیاتی است. در این سن، گاها سیگار کشیدن نه یک انتخاب شخصی، بلکه نوعی همنوایی برای فرار از برچسب‌هایی مثل بچه مثبت یا طرد شدن از گروه است. در واقع، سیگار به اشتباه به نماد «بزرگ شدن» یا «خفن بودن» تبدیل می‌شود.

تصویرسازی از "یاغی جذاب"

صنعت سینما و رسانه‌ها طی دهه‌ها، پیوندی میان سیگار و شخصیت‌های کاریزماتیک ایجاد کرده‌اند. وقتی نوجوان می‌بیند قهرمانان فیلم‌ها یا سلبریتی‌های شبکه‌های اجتماعی در لحظات قدرت یا تنهایی سیگار بر لب دارند، این پیام را دریافت می‌کند که سیگار ابزاری برای مدیریت استرس یا کسب پرستیژ است. این الگوبرداری بصری، زشتی و خطر سیگار را در ذهن او عادی‌سازی می‌کند.

سایه خانواده: یادگیری از طریق مشاهده

روان‌شناسی یادگیری تأکید می‌کند که فرزندان آنگونه که ما می‌خواهیم نمی‌شوند، بلکه همان‌گونه می‌شوند که ما هستیم. نوجوانی که در محیط خانه با والدین سیگاری بزرگ می‌شود، نه‌تنها دسترسی فیزیکی آسان‌تری به سیگار دارد، بلکه سد روانی او در برابر دخانیات فرو ریخته است. طبق آمار، احتمال سیگاری شدن این نوجوانان ۲ برابر بیشتر از سایرین است.

استعداد بیولوژیک برای وابستگی

طبق گزارش مؤسسه ملی سوءمصرف مواد آمریکا (NIDA)، ریشه ۵۰ تا ۷۵ درصد از تفاوت افراد در میزان وابستگی به نیکوتین، در ژن‌های آن‌ها نهفته است. برخی تفاوت‌های ژنتیکی باعث می‌شود که یک نوجوان تنها پس از چند نخ سیگار، بسیار سریع‌تر و شدیدتر از دیگران به نیکوتین وابسته شود و فرآیند ترک برای او دشوارتر باشد.

سیگار به عنوان "مکانیسم دفاعی"

در بسیاری از موارد، سیگار کشیدن نوعی «خوددرمانی» برای فرار از فشار روان‌شناختی است. نوجوانانی که تحت استرس‌های درسی، تنش‌های خانوادگی یا خلأهای عاطفی هستند، از نیکوتین به عنوان راهی برای رسیدن به آرامش موقت استفاده می‌کنند. در این حالت، سیگار نوعی اعتراض خاموش یا ابزاری برای نشان دادن استقلال در برابر دنیایی است که در آن احساس شنیده شدن نمی‌کنند.

نقشه راه خانواده در برابر سیگار

گرایش به سیگار در نوجوانی را نباید صرفاً یک «لجبازی» یا «رفتار بد» تلقی کرد؛ این اتفاق واکنشی پیچیده به تغییرات بیولوژیک مغز، فشارهای سنگین اجتماعی و بسترهای ژنتیکی است. خانواده‌ها باید بدانند که:

• به‌جای گشتن دنبال «مقصر»، به دنبال درک «نیازهای برآورده نشده» نوجوان باشید.
• ایجاد یک فضای امن برای گفت‌وگو، میل نوجوان به «خوددرمانی» با نیکوتین را کاهش می‌دهد.
• تغییر محیط خانه و تقویت مهارت‌های «نه گفتن» در فرزندان، سد دفاعی آن‌ها را در برابر اصرار همسالان محکم می‌کند.