امام صادق علیه‌السلام در این­باره فرموده‌اند: «هیچ بنده‌ای، دست به جانب خداوند بالا نمی‌برد، مگر این­که خداوند، شرم می‌کند که دست او را خالی بازگرداند. از این رو خواسته بنده را برمی‌آورد و از فضل و بخشش خود، در دست او بهره‌ای قرار می‌دهد. بنابراین هر گاه یکی از شما دست به دعا برداشت، پایین نیاورد مگر این که دست به صورت خود بکشد

این مورد، فقط یک فایده از فواید بی‌شماری است که انسان در ذکرهای قنوت به دست می‌آورد، ذکرهایی که بیانگر فروتنی و اظهار نیاز انسان در برابر خداوند است و تاکید می‌کند که خاکساری و تواضع جزء جدایی‌ناپذیر انسان است. مانند دعایی که در نماز وتر می‌خوانند: «پروردگارا بد کردم، دست‌های من برای کیفر اعمال بدم در برابر تو است، و گردنم بخاطر گناهانم، در مقابل تو خم است.»

امام صادق علیه‌السلام درباره اهمیت قنوت می‌فرماید: «هرکس عمداً قنوت را ترک کند، گویی نماز نخوانده است».(جوادی آملی، رازهای نماز، ص ۱۳۹) هدف نماز، هدایت انسان به پیروی کامل و هدایت همه‌جانبه است، در مسیر این هدایت، قنوتی که با بریدن از دنیا و پیوستن به پروردگار و گریه و زاری همراه باشد نماز را به کمال می‌رساند و اگر ترک شود، در نماز نقص ایجاد می‌شود که او را از رسیدن به کمال برتر خود باز می‌دارد. (جوادی آملی، رازهای نماز، ص ۱۳۹)

از آداب قنوت آن است که نمازگزار دست‌ها را تا برابر صورت بالا آورد، کف دست‌ها را، رو به آسمان گیرد، دو دست را در کنار هم قرار دهد و به جز انگشت شصت، باقی انگشتان را به هم بچسباند و به هنگام خواندن دعا به کف دست خود بنگرد و با صدای بلند دعا بخواند «قنوت» از ریشه «قنت» به معنای اطاعت همراه با خضوع است. چنان­که خداوند خطاب به حضرت مریم علیهاالسلام می‌فرماید: «یا مَرْیَمُ اقْنُتی‌ لِرَبِّکِ» (آل عمران، ۴۳) اقْنُتی» فعل امر است و خداوند به مریم علیهاالسلام امر می‌کند که به نماز بایستد و پروردگارش را اطاعت کند.

امام صادق علیه‌السلام در توضیح ‌آیه «وَ تَبَتَّلْ‌ إِلَیْهِ‌ تَبْتِیلًا؛ از همه گسسته و به او پیوسته شود.»(مزمل، ۸) می‌فرماید: مقصود از «تَبَتَّلْ» آن است که در نماز دست‌ها را به دعا بلند کنیم». اما معنای «تَبَتَّلْ»، قطع امید از غیر خداست.(مفردات راغب)

خداوند با این آیه از قرآن کریم «ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً...؛ پروردگارتان را در حال زاری و پنهانی بخوانید» (اعراف، ۵۵)؛ نحوه دعا کردن و حضور در درگاه الهی را آموزش می‌دهد. تضرع و زاری به درگاه الهی، بلند کردن دست‌ها به دعاست، انسان فقیر دستان خود را به سوی خداوند بی‌نیاز بالا می‌برد و فقط از او طلب می‌کند و دل از غیر او برمی‌کند. (قرائتی، تفسیر نماز، ص ۱۶۲)

آداب قنوت

از آداب قنوت آن است که نمازگزار دست‌ها را تا برابر صورت بالا آورد، کف دست‌ها را، رو به آسمان گیرد، دو دست را در کنار هم قرار دهد و به جز انگشت شصت، باقی انگشتان را به هم بچسباند و به هنگام خواندن دعا به کف دست خود بنگرد و با صدای بلند دعا بخواند. قنوت، دعای خاصی ندارد و نمازگزار می‌تواند هر دعایی بخواند و حتی لازم نیست که دعا به عربی خوانده شود. می‌توان در قنوت، حاجات و نیازهای خود را به فارسی هم بیان کرد. البته روشن است که دعاهای قرآنی یا دعاهایی که معصومان علیهم­السلام در قنوت خود می‌خوانده‌اند از فضیلت و اولویت بیشتری برخوردارند. (قرائتی، تفسیر نماز، ص ۱۶۲)

مرحوم ملکی تبریزی(ره) درباره آداب قنوت می‌فرماید: دعا بزرگترین دری است که به رحمت الهی گشوده می‌شود و خیر و سعادتی که در آن نهفته با همه راه‌های خیر و سعادت برابری می‌کند. لذا بر نمازگزار لازم است که از این باب باز الهی با رعایت موارد زیر بیشترین بهره را برگیرد: قنوت را طولانی کند، و دعاهایی را که دل انسان را در برابر پروردگار نرم می‌کند، قرائت کند و دعاهای سفارش شده از سوی ائمه اطهار علیهم‌السلام و بزرگان را بخواند. (ملکی تبریزی، اسرار الصلوه، ص ۳۲۶)

ملامحسن فیض کاشانی(ره) سفارش می‌کند که نمازگزار قبل از قنوت، تکبیر گوید و سپس دست‌ها را بالا ببرد و ذکرها و دعاهایی را در قنوت بخواند که بیانگر گشایش است و دعاهایی را انتخاب کند که درخواست عافیت و مغفرت در دنیا و آخرت باشد. (قرائتی، اسرار نماز، ص ۴۱)

عارف بزرگ امام خمینی(ره) درباره اسرار قنوت چنین می‌گوید: قنوت، بریدن از همه و توجه کامل به خداوند و دست به سوی بی‌نیاز مطلق دراز کردن است. امام خمینی در ادامه به نمازگزاران توصیه می‌کند شایسته است اکنون که انسان، از وطن خود، یعنی بهشت برین و از هم‌نشینی با آزادگان و بندگان خوب دور شده و در این جهان پر رنج گرفتار آمده؛ وقتی فرصتی مانند نماز و دعا ایجاد می‌شود تا به بهشت راه یابد، از این فرصت نهایت بهره را ببرد و با علاقه به مسائل دنیوی، برای خود حجاب ایجاد نکند.

هدف نماز، هدایت انسان به پیروی کامل و هدایت همه‌جانبه است، در مسیر این هدایت، قنوتی که با بریدن از دنیا و پیوستن به پروردگار و گریه و زاری همراه باشد نماز را به کمال می‌رساند و اگر ترک شود، در نماز نقص ایجاد می‌شود که او را از رسیدن به کمال برتر خود باز می‌داردخداوند فطرت انسان را با نور معرفت و عشق به خود آمیخته و عشق و محبت به انبیا و ائمه را در آن قرار داده، پس لازم است که انسان این گوهر گران­بها را به آلودگی‌های دنیا آلوده نکند و آن نور آسمانی را با تیرگی دنیا سیاه نسازد. اگر گوهر درون انسان به همان پاکی روز نخست باقی بماند، درد هجران و دوری از وطن اصلی انسان، جانش را می‌سوزاند و با تضرع و زاری به درگاه خداوند، از لطف و امدادهای پنهان الهی بهره خواهد گرفت.

امام خمینی(ره) توصیه می‌کند که فرازهایی از مناجات شعبانیه امیرالمومنین علی علیه‌السلام و ائمه اطهار علیهم‌السلام، با حال اضطرار و تضرع در قنوت خوانده شود، خصوصاً آنجا که عرض می‌کنند: «إِلَهِی‌ هَبْ‌ لِی‌ کَمَالَ‌ الِانْقِطَاعِ‌ إِلَیْکَ». مقام قنوت، مانند سجده است، که توجه به عجز و ناچیزی بنده در مقابل خداوند است. سجده، فنا شدن انسان و ترک‌کردنِ غیر خداوند است، و قنوت، ترک اعتماد از غیر خداوند است. این، یعنی روح توکل.

قیام در نماز، جلوه‌ای از توحید است که در رکعت دوم به قنوت که بریدن از مردم و پیوستن به خداوند است، منتهی می‌شود. (امام خمینی، آداب الصلوه، صص ۳۷۶ ـ ۳۷۵)