مدل PIES (Proximity, Immediacy, Expectancy, Simplicity) راهکاری ساده و علمی است که نقش مهمی در ایجاد حس امنیت و کمک به عبور سالم از بحران ایفا میکند. این اصول ریشه در تجربیات مدیریت استرس حاد بهویژه در شرایط بحرانی و نظامی دارند و در موقعیتهای غیرنظامی مانند حوادث، بلایا، خشونت یا اخبار ناگوار هم بسیار کاربردیاند.
مواجهه با فردی که دچار تروما یا فشار روانی شدید شده، مانند راه رفتن روی لبه تیغ است؛ یک کلمه اشتباه میتواند فرد را عقب براند و یک حضور موثر میتواند مسیر بهبودی او را هموار کند. در دنیای روانشناسی نظامی و مدیریت بحران، مدلی به نام PIES وجود دارد که اولین بار در جنگ جهانی اول شکل گرفت و امروزه استاندارد طلایی مداخله در بحران محسوب میشود. در ادامه، این مدل را در کنار اصول PFA (کمکهای اولیه روانشناختی) بررسی میکنیم:
۱. اصل مجاورت (Proximity): در کنارش بمانید، نه دورتر
حضور فیزیکی و نزدیک شما، اولین و قویترین پیام امنیت به مغز فرد است: "تو تنها نیستی و طرد نشدی".
چگونه عمل کنیم؟
اگر آسیب جسمی جدی ندارد، فرد را از محیط آشنا، دوستان، خانواده یا همکاران جدا نکنید (مگر در موارد خطر فوری مثل آتشسوزی یا تهدید مستقیم).
در محل حادثه یا نزدیک آن بمانید. اگر انتقال به بیمارستان یا مکان امن لازم است، همراهش باشید یا کسی آشنا را کنارش قرار دهید.
تماس چشمی آرام، صدای ملایم و تماس فیزیکی ساده مثل دست گرفتن یا گذاشتن دست روی شانه (با اجازه و توجه به فرهنگ)، حس امنیت را تقویت میکند.
دور کردن فرد به محیطهای غریب، مثل بیمارستان دور بدون همراه آشنا، میتواند احساس بیقدرتی و ترس را شدیدتر کند.
۲. اصل فوریت (Immediacy): زمان، طلای روانشناختی است!
هرچه حمایت زودتر شروع شود، احتمال تثبیت تروما در ذهن کمتر میشود. شوک اولیه معمولاً چند ساعت تا چند روز طول میکشد؛ مداخله سریع کمک میکند بدن و مغز بهتر با آن کنار بیایند.
چگونه عمل کنیم؟
منتظر درخواست کمک نمانید؛ در همان دقایق اول وارد شوید.
نیازهای پایه را فوری تأمین کنید: یک لیوان آب، پتو برای گرم نگه داشتن، مکان امن برای نشستن، یا کمک به تنفس آرام.
با جملات کوتاه و آرام صحبت کنید: "من اینجام، تو در امانی"، "نفس عمیق بکش، با من بمون"، یا فقط سکوت همراه با حضور.
اگر فرد گیج یا بیحرکت است، به آرامی نامش را صدا کنید و حضور خود را یادآوری کنید، اما فشار نیاورید.
۳. اصل انتظار (Expectancy): این واکنشها طبیعی است
وقتی فرد باور کند که حال بدش موقتی و طبیعی است، امید و سرعت بهبودیاش چند برابر میشود. واکنشهایی مثل لرز، گریه، گیجی یا بیحسی، راه طبیعی بدن برای تخلیه فشار و آدرنالین است.
چگونه عمل کنیم؟
از جملاتی مثل "قوی باش"، "گریه نکن"، "فراموش کن" یا "کنترل کن" پرهیز کنید؛ اینها میتوانند شرم و ناامیدی ایجاد کنند.
به جای آن بگویید: "طبیعیه که الان شوکه باشی یا بدنت بلرزه؛ بدن تو داره با این فشار مقابله میکنه"، "بیشتر آدمها بعد از چنین اتفاقی همین حس رو دارن و به مرور بهتر میشن"، یا "تو الان داری بهترین کاری که میتونی انجام میدی".
تأکید کنید که این حال بد گذراست و اکثر افراد بهبود مییابند.
نقش شما پل امن است تا فرد از لحظه بحران عبور کند. اگر علائم شدید مانند بیخوابی طولانی، برگشت به سانحه مداوم، مصرف مواد، یا افسردگی عمیق بیش از چند روز ادامه داشت، به متخصص روانشناس یا روانپزشک ارجاع دهید
۴. اصل سادگی (Simplicity): بازگشت به نیازهای پایه
در لحظه بحران، مغز ظرفیت پردازش حرفهای پیچیده، تحلیل عمیق یا نصیحت طولانی را ندارد. سادهترین کمکها، مؤثرتریناند.
چگونه عمل کنیم؟
روی نیازهای پایه تمرکز کنید: ایمنی جسمی، غذا و آب، گرم نگه داشتن بدن، استراحت، خواب و ارتباط با عزیزان.
کمک کنید مشکلات عملی کوچک را حل کند: مثل پیدا کردن گوشی، تماس با خانواده، یا مرتب کردن لباس.
از تحلیل عمیق حادثه، درمانهای روانشناختی پیچیده یا وادار کردن به صحبت درباره جزئیات پرهیز کنید؛ این کار میتواند آسیب بیشتری بزند.
اگر فرد آماده است، او را به سمت روتین ساده روزانه مثل خوردن چیزی و یا دراز کشیدن هدایت کنید.
نکات کلیدی اضافی برای حمایت ایمن و مؤثر
اولویت همیشه ایمنی است:
حواستان باشد فرد به خودش یا دیگران آسیب نزند (افکار خودکشی، آسیب جسمی شدید، یا رفتار پرخاشگرانه). اگر خطر وجود دارد، فوراً از اورژانس، پلیس، یا روانپزشک اورژانسی کمک حرفهای بگیرید و فرد را تنها نگذارید.
آسیب نزنید:
هرگز احساساتش را قضاوت نکنید، وادار به حرف زدن نکنید، یا نگویید "باید اینجوری باشی". اگر کمک نمیخواهد، به فضای او احترام بگذارید.
شما درمانگر نیستید:
نقش شما پل امن است تا فرد از لحظه بحران عبور کند. اگر علائم شدید مانند بیخوابی طولانی، برگشت به سانحه مداوم، مصرف مواد، یا افسردگی عمیق بیش از چند روز ادامه داشت، به متخصص روانشناس یا روانپزشک ارجاع دهید.
از خودتان هم مراقبت کنید:
حمایت از دیگران انرژیبر است؛ خودتان هم استراحت کنید، با کسی حرف بزنید و مرزهای خود را حفظ کنید.
این رویکرد ساده، انسانمحور و مبتنی بر شواهد است و در موقعیتهای واقعی بارها نشان داده که میتواند تفاوت بزرگی ایجاد کند.
پیام شما به ما