فلسفه قربانی در حج چیست؟ با مروری بر آیات قرآن، فلسفه وجوب قربانی بر حج گزار را در حج، می توان چنین برشمرد: 1.ذکر و یاد نام خدا و شکر و سپاسگزاری در برابر نعمت‏های او وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالاً... وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَهِ اْلأَنْعامِ... .(حج : ۲۸ ـ ۲۷) وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها... کَذلِکَ سَخَّرَها لَکُمْ لِتُکَبِّرُوا اللّه‏َ عَلی ما هَداکُمْ .(حج : ۳۷ ـ ۳۶) 2. رسیدن به روح تقوا از حکمت‏های واجب شدن ذبح و نحر قربانی در حج وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ... لَنْ یَنالَ اللّه‏َ لُحُومُها وَ لا دِماوءُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ... .(حج : ۳۷ ـ ۳۶) 3. رفع فقر و کمک به نیازمندان از فلسفه‏های لزوم قربانی در حج: وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَهِ اْلأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْبائِسَ الْفَقِیرَ... .(حج : ۲۸) وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَ أَطْعِمُوا الْقانِعَ وَ الْمُعْتَرَّ... .(حج : ۳۱) قداست دام‏های قربانی حج دام‏های قربانی (دام‏هایی که حاجیان برای قربانی کردن در حج به همراه می‏برند) از شعائر الهی و دارای حرمت و قداست در پیشگاه خداوند: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ... .(مائده : ۲) وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ... .(حج : ۳۱) بزرگداشت دام‏های قربانی و حرمت نهادن به آنها، نشانه تقوای دل و خداترسی: ذلِکَ وَ مَنْ یُعَظِّمْ شَعائِرَ اللّه‏ِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ... .(حج : ۳۲) مطلوب بودن نشانه‏گزاری دام‏های مورد نظر برای قربانی در حج: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللّه‏ِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ... .(مائده : ۲) قربانی ارزشمند قربانی برخاسته از روح تقوا ارزشمند و مورد عنایت خداوند: وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ... لَنْ یَنالَ اللّه‏َ لُحُومُها وَ لا دِماوءُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوی مِنْکُمْ... .(حج : ۳۷ ـ ۳۶) قربانی درعصرجاهلیت حرام پنداشتنِ خوردن از گوشت قربانیِ حج توسط حج‏گزاران عصر جاهلیت: ...وَ یَذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ فِی أَیّامٍ مَعْلُوماتٍ عَلی ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَهِ اْلأَنْعامِ فَکُلُوا مِنْها... .(حج : ۲۸) وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ فَاذْکُرُوا اسْمَ اللّه‏ِ عَلَیْها صَوافَّ فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها... .(حج : ۳۱) «فَکُلُوا» فرمان وجوبی نیست بلکه امری است که جایز بودن خوردن از گوشت قربانی حج را اعلان می دارد؛ زیرا مردم روزگار جاهلی خوردن آن را حرام می‏پنداشتند. (مجمع البیان، ج۷ و ۸ ، ص۱۳۷). ممنوع بودن استفاده از دام‏های قربانی قبل از ذبح، در پندار مردم روزگار جاهلیت: لَکُمْ فِیها مَنافِعُ إِلی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ مَحِلُّها إِلَی الْبَیْتِ الْعَتِیقِ... وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها لَکُمْ مِنْ شَعائِرِ اللّه‏ِ لَکُمْ فِیها خَیْرٌ... .(مائده : ۳۶ ـ ۳۳) قربانی از جنس انسان فرمان خداوند به ابراهیم علیه‏السلام در عالم رؤیا مبنی بر ذبح فرزندش اسماعیل علیه‏السلام فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ .(صافات : ۱۰۲) اطاعت و شکیبایی ستودنی اسماعیل علیه‏السلام در برابر فرمان ذبح: فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ .(صافات : ۱۰۲) اخلاص و تسلیم ستایش برانگیز ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام در برابر فرمان ذبح: فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ * فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ * وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّوءْیا إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ .(صافات : ۱۰۵ ـ ۱۰۲) قرار دادن جبین اسماعیل علیه‏السلام بر روی خاک جهت ذبح او در راه خدا توسط ابراهیم علیه‏السلام و فرا رسیدن ندای الهی به آن حضرت، مبنی بر آزمایشی بودن این فرمان: فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ * فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ * وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّوءْیا إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ .(صافات :۱۰۶ ـ ۱۰۲) فرمان ذبح اسماعیل علیه‏السلام فرمانی آزمایشی جهت عینیت بخشیدن به مقام اخلاص و تسلیم ابراهیم و اسماعیل علیهماالسلام در برابر اراده و امر خداوند: فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ * فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ * وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّوءْیا إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ .(صافات :۱۰۶ ـ ۱۰۲) جایگزین شدن ذبح عظیم (قوچی از عالم غیب) به جای ذبح اسماعیل علیه‏السلام : فَلَمّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَری فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَری قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوءْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّه‏ُ مِنَ الصّابِرِینَ * فَلَمّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِینِ * وَ نادَیْناهُ أَنْ یا إِبْراهِیمُ * قَدْ صَدَّقْتَ الرُّوءْیا إِنّا کَذلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ * إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبِینُ * وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ .(صافات : ۱۰۷ ـ ۱۰۲) ماهیت قربانی حج دام‏های قربانی هدیه حج‏گزار (برای نیازمندان): وَ أَتِمُّوا الْحَجَّ وَ الْعُمْرَهَ لِلّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ وَ لا تَحْلِقُوا رُوءُسَکُمْ حَتّی یَبْلُغَ الْهَدْیُ مَحِلَّهُ... فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَهِ إِلَی الْحَجِّ فَمَا اسْتَیْسَرَ مِنَ الْهَدْیِ... .(بقره : ۱۹۶) از اینکه از دام‏های اختصاص داده شده برای قربانی در حج تعبیر به «هدی» شده، می‏توان نکته یاد شده را استفاده کرد. منبع : میقات حج شماره ۴۹ تنظیم برای تبیان: الف_شکوری