امام علي(ع) و لقب اميرالمومنين امير در زبان عربي به معني فرمانده، سلطان و رهبر است. بعد از اسلام، کساني را که از سوي رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم و خلفا به فرماندهي ماموريت‌هاي جنگي منصوب مي‌شدند امير مي‌ناميدند. اما عنوان « اميرالمومنين » به معني خليفه و فرمانده کل قواي اسلام و پيشواي مومنان است. به اعتقاد علماي شيعه، « اميرالمومنين » عنواني است که خداي تعالي به علي بن ابي طالب داده و هيچ کس ديگر، چه قبل و چه بعد از او، برازنده اين لقب نيست. در حديثي آمده است که پيامبر به اصحاب خود فرمود:« هنگام سلام به علي، او را اميرالمومنين خطاب کنيد. » و در حديث ديگري آمده است که:« خدا علي عليه السلام را اميرالمومنين ناميده است ». از حضرت صادق عليه السلام سئوال شد:« آيا به حضرت قائم ، لقب « اميرالمومنين » خطاب مي‌شود؟» فرمود:«نه، اين عنوان مخصوص علي عليه السلام است؛ هيچ‌کس، نه قبل از او و نه پس از او، سزاوار نيست به اين نام ناميده شود، و هر کس چنين ادعايي کند کافر است ». از اهل سنت نيز درباره اعطاي لقب اميرالمومنين به امام علي روايات بسياري در دست است؛ از جمله: ابونعيم اصفهاني در حيله الاولياء از انس بن مالک روايت کرده است که رسول خدا درباره علي عليه السلام فرمود :«او اميرالمومنين و پيشواي نيکوکاران و فرمانده سواران مجاهد و خاتم اوصياء است ». نيز از ابن مردويه اصفهاني، از دانشمندان اهل سنت، نقل شده است که: جبرئيل در محضر رسول خدا علي عليه السلام را اميرالمومنين خواند. از ام سلمه روايتي نيز در اين باره رسيده است. ولي در ظاهر، بنا بر عقيده اهل سنت، هر مسلماني که به اجماع يا وصايت يا شوري براي امامت و فرماندهي کل قواي اسلام انتخاب شود، اميرالمومنين است. آنان مي گويند اين عنوان اولين بار بر خليفه دوم عمر بن خطاب اطلاق شد و آنگاه در عهد خلفاي راشدين ديگر و خلفاي بني اميه و بني عباس نيز هر يک از خلفا «اميرالمومنين» خوانده مي‌شدند. فقهاي زيدي مذهب نيز اين عنوان را حق شرعي هر امير علوي مي‌دانند که براي احقاق حق، قيام کند. اميرالمومنين ، لقب اختصاصي امام علي عليه السلام روايات شيعه دلالت دارد بر اينکه لقب «اميرالمومنين» مخصوص علي بن ابيطالب عليه السلام است و بر هيچ کس جز او اطلاق نمي‌شود. (مگر در حال ضرورت و تقيّه.) اين لقب حتي بر ساير ائمه و امام زمان عليه السلام نيز نبايد اطلاق شود. خود رسول خدا صلّي الله و عليه و آله و سلّم اين لقب را به امام علي داد و اولين کساني که موظف شدند علي عليه السلام را با اين لقب خطاب کنند، ابوبکر و عمر بودند . عبدالله بن عباس مي گويد:« روزي با رسول خدا در يکي از کوچه هاي مدينه مي رفتيم که علي ابن ابي طالب از راه رسيد و به رسول خدا اين گونه سلام کرد:« السلام عليک يا رسول الله و رحمه الله و برکاته (سلام بر تو اي رسول خدا، و رحمت و برکات خدا بر تو باد.( پيامبر نيز در پاسخ فرمود:«و عليک السلام يا اميرالمومنين (و بر تو سلام باد اي اميرالمومنين.( از لقبي که رسول خدا به علي بن ابي طالب داد، تعجب کردم و به پيامبر گفتم:« اي رسول خدا، آنچه درباره پسرعمويم، علي، گفتي، از روي محبت و دوستي شخصي با او بود يا لقبي از ناحيه خداوند؟» رسول خدا فرمود:« نه، به خدا سوگند، آنچه درباره علي گفتم، با چشم خودم ديده ام.» پرسيدم:« اي رسول خدا چه ديديد؟» پيامبر فرمود:« در شب معراج به هر دري از درهاي بهشت نظر مي‌کردم، روي آن نوشته شده بود: علي بن ابيطالب از هفتاد هزار سال پيش از خلقت آدم اميرالمومنين بوده است .» ابوذر علي عليه السلام را اميرالمومنين حقيقي مي داند ابوذر غفاري به شدت بيمار شد تا آنجا که نزديک بود از دنيا برود. در اين شرايط علي بن ابيطالب عليه السلام را به عنوان وصي برگزيد و وصيتهاي خود را به آن حضرت کرد. به او گفتند: اگر به اميرالمومنين عمر بن خطاب وصيت ميکردي نيکوتر و بهتر بود. ابوذر گفت: به خدا سوگند، که به اميرالمومنين حقيقي و حق وصيت کردم. علي همان مربي و صاحب زمين است که آرامش زمين به وجود اوست و اگر از او جدا شويد، از زمين بيگانه و زمين نيز با شما بيگانه ميشود. جبرئيل علي عليه السلام را اميرالمومنين مي داند عبدالله بن عباس ميگويد: نزد رسول خدا صلي الله عليه و آله نشسته بوديم که علي بن ابيطالب وارد شد و به رسول خدا سلام کرد. رسول خدا در پاسخ سلام او فرمود: و عليک السلام يا اميرالمومنين و رحمه الله و برکاته (و بر تو سلام و رحمت و برکات الهي باد، اي اميرالمومنين (؛ حضرت علي عليه السلام گفت: در حاليکه تو زنده هستي به من اميرالمومنين ميگوييد؟ پيامبر فرمود: آري،در حال حيات من نيز اي علي تو اميرالمومنين هستي. ديروز در حاليکه من و جبرئيل با هم سخن مي گفتيم تو بر ما گذشتي و سلام نکردي . جبرئيل گفت: چرا اميرالمومنين بر ما گذشت و سلام نکرد؟ به خدا سوگند اگر سلام کرده بود، ما خوشحال مي شديم و پاسخش را مي داديم. علي عليه السلام گفت: اي رسول خدا ديروز تو را با دحيه کلبي ديدم خلوت کرده اي و سخن ميگوئيد، نخواستم سخن شما را قطع کنم. پيامبرفرمود: او دحيه نبود او جبرئيل بود و من به جبرئيل گفتم: چگونه علي را اميرالمومنين ناميدي؟ جبرئيل گفت: خداوند در جنگ بدر به من وحي فرستاد که بر محمّد فرود بيايم و به او فرمان دهم که به علي بن ابيطالب اميرالمومنين فرمان دهد ميان دو صف لشگر حاضر شود و قدرت نمايي کند که خداوند او را در آسمان اميرالمومنين نهاده است. آنگاه رسول خدا ادامه داد: تو اي علي، اميرالمومنين در آسمان و زمين هستي جز کافر بعد از من کسي بر تو پيشي مي گيرد و جز کافر پس ازمن از تو جدا نمي شود و آسمانيان تو را اميرالمومنين مي نامند. خداوند علي را اميرالمومنين ناميده است حضرت علي عليه السلام مي فرمايد: رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: در شب معراج که مرا به آسمان بردند در مقام قاب قوسين ) به قدر دو کمان يا نزديکتر) که قرار گرفتم، خداوند به من وحي فرستاد و آنگاه فرمود: اي محمّد، علي بن ابي طالب را با عنوان اميرالمومنين بخوان، من هيچکس را قبل از او به اين نام نناميدم و هيچکس را نيز بعد از او به آن نام نخواهم ناميد . رسول خدا صلي الله عليه و آله بر فراز منبر در ضمن گفتاري به مردم فرمود: اي مردم، خداوند مرا به عنوان رسول و فرستاده اش به سوي شما برانگيخت و به من فرمان داده که علي را به عنوان امير بر شما بگمارم، پس هر کس که من پيامبر اويم علي امير اوست. امير بودن علي از ناحيه خداوند است. خداوند به من فرمان داده که اين خبر را به شما اعلام کنم تا او را اطاعت و هر گاه شما را فرمان داد، گوش دهيد. آگاه باشيد هيچکدام از شما بر علي، امير نيست نه در زمان حيات من و نه پس از مرگ من. خداوند علي را امير شما قرار داد و او را اميرالمومنين ناميده است و پيش از او و پس از او هيچکس را اميرالمومنين نناميده و نخواهد ناميد. پايگاه استاد حسين انصاريان تنظيم براي تبيان حسن رضايي گروه حوزه علميه منابع: دايره المعارف تشيع، ج 2؛ المعارف و المعاريف ج 1 بحارالانوار، ج 37، ص 339، حديث 81