قرآن بخوان تا بتوانی درست زندگی کنی/ مؤلفه‌های تفکر انتقادی در قرآن به گزارش تبیان به نقل از کانون خبرنگاران ایکنا ، نبأ، یکی از رویکردهای حائز اهمیت در زمینه فهم بیشتر قرآن کریم، مطالعات بین رشته‌ای قرآن است. علوم تربیتی از رشته‌هایی به‌شمار می‌آید که ارتباط تنگاتنگی با قرآن دارد. از جمله مباحثی را که در این زمینه می‌توان از نگاه قرآن مورد تحلیل و ارزیابی قرار داد، بحث «تفکر انتقادی» است. در این رابطه با فرامرز محمدی‌پویا، دانشجوی سال چهارم دکتری رشته علوم تربیتی دانشگاه خوارزمی و از مدرسان دانشگاه در خصوص ماهیت تفکر انتقادی و تبیین مصادیق مؤلفه‌های تفکر انتقادی در قرآن گفت‌و‌گویی انجام شده است که مشروح آن در ذیل می‌آید. محمدی‌پویا در ابتدا در رابطه با بحث تفکر در منابع دینی گفت: در کتاب‌های دینی مانند قرآن کریم، نهج‌البلاغه، صحیفه‌سجادیه و روایات اصول کافی به بحث تفکر توجه شده است به گونه‌ای که سخن گفتن از انسان بودن لازمه‌اش آن است که تفکر انجام بپذیرد و اینجاست که از انسان به عنوان حیوان ناطق نام برده می‌شود و این ناطق به دو معنا می‌باشد: 1ـ حیوانی که نطق می‌کند یعنی گفت‌و‌گو می‌کند؛ 2ـ حیوانی که تفکر می‌کند. چراکه لازم است زمانی که گفت‌و‌گویی صورت می‌پذیرد، تفکری در ورای آن وجود داشته باشد. وی در ادامه افزود: تفکر ابعاد مختلفی مانند تفکر منطقی، تفکر قیاسی، تفکر استقرائی، تفکر خلاق و ... دارد که یکی از آن‌ها تفکر انتقادی می‌باشد. متأسفانه خیلی از افراد جامعه ما مفهوم درستی از تفکر انتقادی ندارند که بخشی از علت چنین برداشت نادرستی به صاحب‌نظران بر می‌گردد که شاید مفهوم درستی از آن ارائه نکرده‌اند. متأسفانه خیلی از افراد گمان می‌کنند که انتقاد و تفکر انتقادی به‌معنای مورد حمله و هجمه قرار دادن دیگران است. یا این‌که حتماً باید نگاهی گله‌مندانه و شکایت‌آمیز نسبت به مسائل و افراد داشت. در صورتی‌که تفکر انتقادی اصلاً این‌طور نیست. انتقاد به معنای بررسی همه‌جانبه یک موضوع بوده و در پایان این بررسی باید به نقاط قوت و ضعف آن اشاره شود و حتی راهکارهاةی برای برطرف نمودن نقاط ضعف ارائه شود و اینجاست که از تفکر انتقادی به‌عنوان تفکر سازنده می‌توان نام برد. به همین دلیل بهتر است معنای «سنجش گرانه اندیشی» را همراه با تفکر انتقادی در ذهنمان تداعی کنیم. یعنی نوعی تفکر و اندیشیدن که به سنجش و بررسی همه جانبه موضوعات می‌پردازد. مصادیق مؤلفه‌های تفکر انتقادی در قرآن مصادیق مؤلفه‌های تفکر انتقادی در قرآن بحث بعدی گفت‌و‌گو بود. در این راستا، این مدرس دانشگاه تصریح کرد: زمانی می‌توان از تفکر انتقادی تعریف صحیحی ارائه کرد که یکسری ویژگی‌هایی از آن استخراج شود. واژه‌ تفکر انتقادی به خودی خود معنای خاصی ندارد. زمانی می‌توان گفت تفکر انتقادی چیست آن را در قالب یکسری از مؤلفه‌ها قابل تعریف و معرفی کنیم. وی افزود: یکی از مؤلفه‌های خیلی مهمی که در این زمینه وجود دارد آن است که در قضاوت‌هایمان یک معیار و ملاک خیلی روشنی داشته باشیم. زمانی می‌توان گفت که فرد به سمت تفکر انتقادی در حال حرکت است که آن فرد برای قضاوت‌های خویش یک ملاک و پشتوانه‌ای داشته باشد و چنین بگوید که با توجه به فلان معیار من قضاوت کردم. در این زمان می‌توان ادعا کرد که فرد دارای یکی از مهارت‌های تفکر انتقادی است. در آیه 36 سوره یونس می‌خوانیم: «وَ مَا یتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنّاً إِنَّ الظَّنَّ لاَ یغْنِی مِنَ الْحَقِّ شَیئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِمَا یفْعَلُونَ» مؤلفه دیگر در تفکر انتقادی، پرسشگری است. در موارد متعددی اطلاعاتی که لازم می‌باشد از طریق پرسیدن به دست می‌آید. من معتقدم خیلی از مشکلات و سوء‌تفاهماتی که در دنیا وجود دارد ناشی از ناآگاهی بوده و بخش خیلی مهمی از این ناآگاهی ناشی از عدم پرسشگری است، این‌که پرسشگری چیز بدی نیست و بسیار کمک‌کننده است. در آیه 60 سوره زمر آمده است: «وَ یوْمَ الْقِیامَةِ تَرَى الَّذِینَ كَذَبُوا عَلَى اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ أَ لَیسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْوًى لِلْمُتَكَبِّرِینَ » محمدی‌پویا در ادامه گفت: تکیه بر استدلال و دلیل برای قضاوت‌هایی که می‌کنیم، برای نظراتی که داریم یا برای حرف‌هایی که می‌زنیم از دیگر مؤلفه‌های تفکر انتقادی به‌شمار می‌آید. امام صادق‌(ع) در روایتی می‌فرمایند: «نحن ابناء الدلیل»؛ ما فرزندان دلیل هستیم یعنی حرف من زائیده دلیلی است. علاوه بر این، وقتی فردی مدام تفکر می‌کند تازه می‌فهمد که معنای دلیل چیست. در آیه 45 سوره فرقان می‌خوانیم: «أَ لَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَیفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَیهِ دَلِیلاً» این مدرس دانشگاه به بحث خودارزیابی اشاره و تشریح کرد: یکی از مؤلفه‌های بسیار مهم خود ارزیابی می‌باشد خود ارزیابی یعنی «حاسبوا قبل أن تحاسبوا» خودت نفس خودت را محاسبه کن قبل از این‌که به کار تو رسیدگی شود. حدود 235 سال پیش فیلسوفی به نام کانت، کتابی با عنوان «نقد خرد ناب» یا «نقد عقل محض» را می‌نویسد و چاپ می‌شود که در آن مطالبی راجع به توانایی شناسایی خرد و عقل بشر آورده شده و الزاماً فهم حاصل از خرد و عقل صرف را کامل نمی‌داند (البته در این‌جا، جای پرداختن به کلیه مباحث مطرح شده نیست، فقط در همین حد اشاره کردیم که عقل و خرد را نیز باید زیر سؤال برد و مسلماً این گونه‌ای خودارزیابی است). این در حالی است ‌که 14 قرن پیش حضرت علی‌(ع) (در شرح آقا جمال خوانساری بر غرر الحکم) می‌فرمایند: «اِتَّهِمُوا عُقَولَکُمْ فَاِنَّهُ مِنْ الثِقَةِ بِها یَکُونُ الخَطاءُ» عقل‌های خود را زیر سؤال ببرید چراکه از اعتماد به آن‌ها خطا سرچشمه می‌گیرد. اعتماد به آن‌ها یعنی من عقل کل هستم، خودم می‌توانم تصمیم بگیرم و خود ارزیابی نداشته باشم. متأسفانه از داشته‌های مذهبی و دینی خودمان غافل هستیم و در متون دینی خود غور نمی‌کنیم. عقل خودت را زیر سؤال بردن، مفهومش آن است که از دگماتیستی و جمود دیگران بیرون بیا و به نظرات دیگران هم گوش بده و آن‌ها را ارزیابی کن. درست است خداوند به ما عقل (رسول باطنی) عطا کرده فرموده اما معنای واقعی عقل این است که اول از همه به ارزیابی خودت بپردازی. خودت اولین منتقد افکار و رفتار خودت باشی و افکار و اعمال خودت، نوع رفتارت با خودت و دیگران را به بوته نقد بگذاری و اینجاست که انسان‌گونه زندگی خواهی کرد و این همان خیر دنیا و آخرت است. وی گفت: عینیت‌گرایی مؤلفه دیگر است. عینیت‌گرایی یا روشن‌اندیشی یعنی این‌که فرد زمانی می‌تواند بگوید که من از تفکر انتقادی برخوردارم معنا که اگر حرف و ایده‌ای دارد بتواند شفاف آن را بیان کند و در هاله‌ای از ابهام نباشد، چرا که ابهام منجر به وجود آمدن ایهام و سوء تفاهم می‌گردد. آیه 60 سوره مائده نمونه‌ای از این مؤلفه است: «قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِبَ عَلَیهِ وَ جَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الْخَنَازِیرَ وَ عَبَدَ الطَّاغُوتَ أُولئِكَ شَرٌّ مَكَاناً وَ أَضَلُّ عَنْ سَوَاءِ السَّبِیلِ» رعایت اصول و روشمندی در انجام کارها مؤلفه دیگر است. در قرآن کریم موارد متعددی از نظم وجود دارد حتی نظم عالم طبیعت به عنوان یک برهان اثبات وجود خداوند ناظم دانسته شده است. به عنوان نمونه، به آیه 17 سوره کهف می‌توان اشاره کرد: «وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْیمِینِ وَ إِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَ هُمْ فِی فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِكَ مِنْ آیاتِ اللَّهِ مَنْ یهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ یضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِیاً مُرْشِداً» محمدی‌پویا تشریح کرد: حقیقت‌جویی در تفکر انتقادی اهمیت دارد. حقیقت‌جویی یعنی این‌که فراموش نشود که قرار است برای رسیدن به حقیقتی که به نفع خودت و دیگران می‌باشد حرکت کنی و نباید حقیقت را پایمال کنی؛ چراکه اگر حقیقت پایمال شود از تفکر انتقادی، از اخلاقیات، از انسانیت به دور است. در این خصوص در آیه 58 سوره نجم آمده است: «وَ مَا یسْتَوِی الْأَعْمَى وَ الْبَصِیرُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَ لاَ الْمُسِی‌ءُ قَلِیلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ» این مدرس دانشگاه در خصوص تفکر انتقادی تصریح کرد: انعطاف‌پذیر بودن ویژگی دیگری است. انعطاف‌پذیری یعنی اگر به عنوان مثال، درباره موضوعی بین دو نفر بحث می‌شود نباید به گونه‌ای باشد که یک طرف بگوید حرف من صحیح است و طرف دیگر هم بگوید حرف من صحیح است بلکه، وقتی بحثی سر می‌گیرد باید به دلایل طرفین توجه کافی و عدم جانبداری و سوءگیری داشته باشیم. انعطاف‌پذیری می‌گوید وقتی طرف مقابل شما حرف دیگری مطرح می‌کند که استدلال قوی‌تری نسبت به شما دارد استدلال آن را بپذیر و این به معنای پذیرفتن حرف حق می‌باشد. افزون بر این، حتی با دلایل طرف مقابل فرد چیزهای دیگری هم یاد می‌گیرد. بنده انعطاف‌پذیری را به شهامت و شجاعت فکری تعبیر می‌کنم؛ شهامت و شجاعت فکری یعنی حرف حقی حتی اگر بر خلاف نظر من باشد آن را بپذیریم. در این زمینه می‌توان به آیه 43 سوره نساء اشاره کرد: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاَةَ وَ أَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَ لاَ جُنُباً إِلاَّ عَابِرِی سَبِیلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیمَّمُوا صَعِیداً طَیباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَیدِیكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوّاً غَفُوراً» محمدی‌پویا در ادامه تأکید کرد که تفکر انتقادی فقط مخصوص پزشک، مهندس، مدیر، معلم نمی‌باشد، تفکر انتقادی مخصوص حیوان ناطق (انسان) می‌باشد حالا این انسان می‌تواند پزشک یا استاد دانشگاه یا مهندس یا کارگر، یا راننده یا نانوا ‌باشد که تفکر انتقادی به کار همه آنان می‌آید. قرآن بخوان تا بتوانی درست زندگی کنی محمدی‌پویا در رابطه با وجود مؤلفه‌های تفکر انتقادی در قرآن گفت: وقتی که بررسی می‌شود مشخص می‌شود که چند صد سال پیش قرآن مؤلفه‌های تفکر انتقادی را بیان کرده است، منتها من دارم کشف می‌کنم بطونی را که قبلا توسط پیامبر‌(ص) از جانب پروردگار متعال برای من آمده است و متأسفانه خیلی از ماها در این کتاب را و درون تاقچه برای یادگاری گذاشته‌ایم. توجه بفرمائید وقتی یک جعبه ای بر روی آن برچسب شکستنی زده شده است، در زمان حمل آن جعبه خیلی از آن مراقبت می‌کنیم که مبادا محتویات آن آسیب ببیند. چرا، چون روی آن برچسب خورده: شکستنی. این در حالی است که معنای قرآن یعنی خواندنی. یعنی روی قرآن برچسب خورده که مرا بخوان تا بتوانی درست زندگی کنی و با درست زندگی کردنی که در آن خواندنی برای ما توضیح داده شده است، می‌توان خیر دنیا و و آخرت را تضمین کرد. اما ما آن را در تاقچه نگهداری می‌کنیم و این خیلی بی‌انصافی است که به برچسب شکستنی توجه می‌شود و اما به آن‌چه خواندنی است توجهی نمی‌شود. * سهراب بهادری iqna.ir | خبرگزاری بین المللی قرآن