مرحله به مرحله تا آخرت
در مسیر محشر برای هر یك از واجبات الهی یك ایستگاه گذاشته میشود و انسانها در آن ایستگاهها نگاه داشته میشوند و درباره نحوه عملكرد انسان نسبت به آن كار و فریضه الهی حسابرسی میشود, اگر عمل كرده بود و رحمت الهی شامل او شد به عقبه بعدی منتقل میشود تا به این ترتیب از همه عقبهها عبور كند و اگر خدای نخواسته عمل نكرده بود و رحمت الهی نیز شامل او نشد از همان عقبه پای او میلرزد و وارد جهنم میشود.
زیرا همه این موقفها به عبور از پل صراط بر می گردد، اسم یكی از آنها عقبهی ولایت است كه انسان در آنجا مورد بازجویی قرار میگیرد و دربارهی ولایت امام علی و سایر ائمه ـ علیهم السّلام ـ سئوال میشود.
به نظر مىرسد كه عنوان آخرت ، همه مراحل پس از زندگى دنیا از جمله قبر و برزخ را در بر مىگیرد (1) ؛ گرچه بعضى برزخ را منزلى بین دنیا و آخرت دانستهاند (2). بنابر نظر نخست، منازل و مراحل جهان آخرت با مرگ آغاز مىشود (3) ؛ چنان كه در روایتى، مرگ اولین منزل آخرت و آخرین منزل دنیا دانسته شده است: الموت اول منزل من منازل الاخرة و آخر منزل من منازل الدنیا 4).
پس از مرگ، انسان در عالم قبر جاى مىگیرد - ثم اماته فاقبره (5) ؛ آن گاه به مرگش رسانید و در قبرش نهاد - و تا مبعوث شدن و زنده شدن دوباره، در برزخ - كه میانه دنیا و قیامت است - باقى مىماند: حتى اذا جاء احدهم الموت...*...من ورائهم برزخ الى یوم یبعثون (6) ؛ تا آن گاه كه مرگ یكى از ایشان فرا رسد... و پیشاپیش آنان برزخى است تا روزى كه برانگیخته خواهند شد .
انسان در دوران برزخ، در بهشت یا جهنم برزخى به سر مىبرد، چنان كه درباره توبه كنندگان نیكوكار فرموده است:
جنت عدن...*...لهم رزقهم فیها بكرة و عشیا (7 ؛ باغهایى كه... روزىشان صبح و شام در آن جا (آماده) است .
درباره آل فرعون آمده است: النار یعرضون علیها غدوا و عشیا و یوم تقوم الساعة ادخلوا ءال فرعون اشد العذاب (8) ؛ (اینك هر) صبح و شام به آتش عرضه مىشوند و روزى كه رستاخیز برپا شود (فریاد مىرسد كه:) فرعونیان را در سختترین (انواع) عذاب درآورید .
با توجه به این كه در بهشت جاوید صبح و شامى نیست، مىتوان این آیات را مربوط به برزخ دانست (9).
دوره برزخ با نفخ صور به پایان مىرسد: ... و من ورائهم برزخ الى یوم یبعثون * فاذا نفخ فى الصور... (10) ؛ و پیشاپیش آنان برزخى است تا روزى كه برانگیخته خواهند شد. پس آن گاه كه در صور دمیده شود ....
منازل و مراحل جهان آخرت با مرگ آغاز مىشود ؛ چنان كه در روایتى، مرگ اولین منزل آخرت و آخرین منزل دنیا دانسته شده است: الموت اول منزل من منازل الاخرة و آخر منزل من منازل الدنیا
این نفخه، به مرگ همه انسانها و همه موجودات آسمانها و زمین منجر مىشود: و نفخ فى الصور فصعق من فى السموت و من فى الارض... (11) ؛ و در صور دمیده مىشود، پس هر كه در آسمانها و زمین است، بى هوش در مىافتد. و به جز خداوند همه كس فانى مىشود : كل من علیها فان* و یبقى وجه ربك... (12) ؛ هر چه به (زمین) است فانى شونده است و ذات باشكوه ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند . ... كل شىء هالك الا وجهه...؛ جز ذات او همه چیز نابود مىشوند (13).
در مرحله بعد، صور دوم دمیده مىشود كه با آن انسانها زنده شده، و از قبرها بیرون مىآیند و قیامت آغاز مىشود:
... ثم نفخ فیه اخرى فاذا هم قیام ینظرون ؛ سپس بار دیگر در آن دمیده مىشود و به ناگاه آنان بر پاى ایستاده مىنگرند.
و نفخ فى الصور فاذا هم من الاجداث الى ربهم ینسلون (14) ؛ و در صور دمیده خواهد شد، پس به ناگاه از گورهاى خود شتابان به سوى پروردگار خویش مىآیند .
با آغاز قیامت، انسانها همگى در صحراى محشر گرد مىآیند: ثم انكم یوم القیمه تبعثون (15) ؛ آن گاه در روز رستاخیز برانگیخته خواهید شد .
و حشرنهم فلم نغادر منهم احدا * و عرضوا على ربك صفا لقد جئتمونا كما خلقنكم اول مرة... (16) ؛ و آنان را گرد مىآوریم و هیچ یک را فروگذار نمىكنیم و ایشان به صف بر پروردگار عرضه مىشوند (و به آنها مىفرماید:) به راستى همان گونه كه نخستین بار شما را آفریدیم (باز) به سوى ما آمدید .
یوم یبعثهم الله جمیعاً فینبئهم بما عملوا... (17) ؛ روزى كه خداوند همه آنان را برانگیزد و به آن چه كردهاند، آگاهشان مىگرداند .
پس از احضار مردم در محكمه عدل الهى، كتابها گشوده مىشود - و اذا الصحف نشرت (18) ؛ و آن گاه كه نامهها از هم بگشایند - و هر كس كتابى را كه در آن فرشتگان همه اعمال او را نگاشتهاند خواهد گرفت. كتاب برخى را به دست راستشان مىدهند و كتاب گروهى دیگر را به دست چپ آنان. كسى كه نامه به دست راستش داده مىشود، حسابى آسان خواهد داشت: فاما من أوتى كتبه بیمینه * فسوف یحاسب حساباً یسیرا (19) ؛ و كسى كه نامه عملش به دست چپش داده مىشود، مىگوید: اى كاش! نامهام به من داده نمىشد و حسابم را نمىدانستم:
و اما من اوتى كتبه بشماله فیقول یلیتنى لم أوت كتبیه * و لم ادر ما حسابیه (20).
پس از گرفتن كتابها، رسیدگى به اعمال مردم و داورى میان آنان بر اساس نامه عمل آنها و گواهى شاهدان آغاز مىشود. افزون بر آن، هنگامى كه خداوند سبحان (21) پیامبران (22) فرشتگان (23) - كه در صداقت و صحت گواهى آنان تردیدى نیست - و اعضا و جوارح بدن و زمین شهادت مىدهند، اعمال انسان نیز تجسم مىیابد.
در همین مرحله، كتاب دادرسى اعمال نهاده مىشود: و وضع الكتب فترى المجرمین مشفقین مما فیه و یقولون یویلتنا مال هذا الكتب لا یغادر صغیرة و لا كبیرة الا احصها و وجدوا ما عملوا حاضرا... (24) ؛ و كارنامه (عمل شما در میان) نهاده مىشود، آن گاه بزهكاران را از آن چه در آن است بیمناك مىبینى و مىگویند: اى واى بر ما! این چه نامهاى است كه هیچ (كار) كوچك و بزرگى را فرو نگذاشته جز این كه همه را به حساب آورده است و آن چه را انجام دادهاند، حاضر یابند .
سرانجام، همان گونه كه در این جهان بیشتر مردم با اهل خیر و سعادت بودند، در آخرت نیز بیشتر انسانها در بهشت برین براى همیشه متنعم خواهند بود
در آن حال با اقامه میزان الهى - و نضع الموزین القسط لیوم القیمه... (25) ؛ و ترازوهاى داد را روز رستاخیز مىنهیم - مشخص مىشود كه ترازوى اعمال برخى سنگین و بعضى دیگر سبك است:
... فمن ثقلت موزینه فاولئك هم المفلحون * و من خفت موازینه فاولئك الذین خسروا انفسهم بما كانوا بایتنا یظلمون (26) ؛... پس هر كس میزانهاى (عمل) او سنگین باشد، آنان خود رستگاراناند و هر كس میزانهاى (عمل) او سبك باشد، پس آناناند كه به خود زیان زدهاند، زیرا به آیات ما ستم كردهاند .
پس از رسیدگى به اعمال، هر یك از انسانها به وسیله راهنمایى به حركت در مىآید: و جاءت كل نفس معها سائق و شهید (27) ؛ و هر كسى مىآید (در حالى كه) با او سوق دهنده و گواهى دهندهاى است.
و مۆمنان از صراط مستقیم (28) به سوى بهشت سوق داده مىشود:
و سیق الذین اتقوا ربهم الى الجنه زمراً... (29) ؛ و كسانى كه از پروردگارشان پروا داشتهاند، گروه گروه به سوی بهشت سوق داده مىشوند .
كافران از صراط منحرف گشته: ان الذین لا یۆمنون بالاخرة عن الصراط لنكبون (30) و با عبور از صراط جهنم: ... فاهدوهم الى صراط الجحیم (31) و به سوى آن روانه مىشوند:
و سیق الذین كفروا الى جهنم زمراً... (32) ؛ و كسانى كه كافر شدهاند، گروه گروه به سوى جهنم رانده مىشوند .
سرانجام، همان گونه كه در این جهان بیشتر مردم با اهل خیر و سعادت بودند، در آخرت نیز بیشتر انسانها در بهشت برین براى همیشه متنعم خواهند بود (33).
پی نوشتها:
1- التحقیق، ج 1، ص 46.
2 - المیزان، ج 2، ص 122.
3 - مفاتیح الغیب، ج 2، ص 717.
4 - بحارالانوار، ج 6، ص 133.
5- عبس، آیه 21.
6 - مۆمنون، آیه 99 - 100.
7 - مریم، آیه 61 - 62.
8 - غافر، آیه 46.
9 - مجمع البیان، ج 6، ص 805.
10 - مۆمنون، آیه 100 - 101.
11 - زمر، آیه 68.
12 - رحمن، آیه 26 - 27.
13 - قصص، آیه 88.
14 - یس، آیه 51. علم الیقین، ج 2، ص 839 - 843 و كشف المراد، ص 301 - 300.
15 - مۆمنون، آیه 16.
16 - كهف، آیه 47 - 48.
17 - مجادله، آیه 6.
18 - تكویر، آیه 10.
19 - انشقاق، آیه 7 - 8.
20 - حاقه، آیه 25 - 26.
21 - حج، آیه 17.
22 - نساء، آیه 41.
23 - ق، آیه 21.
24 - كهف، آیه 49.
25 - انبیاء، آیه 47.
26- اعراف، آیه 8 - 9.
27 - ق، آیه 21.
28 - حج، آیه 54 و ابن كثیر، ج 3، ص 241.
29 - زمر، آیه 73.
30 - مۆمنون، آیه 74 و مجمع البیان، ج 7، ص 202.
31- صافات، آیه 23.
32 - زمر، آیه 71.
33 - الاشارات و التنبیهات، ص 355 - 356؛ الاسفار، ج 3، ص 79 - 80 و مجموعه آثار (عدل الهى)، ج 4، ص 328.
فرآوری: آمنه اسفندیاری
بخش اعتقادات شیعه تبیان
منابع:
آخرت سراى پایدار ـ على خراسانى
سایت مرکز تعلیمات اسلامی واشنگتن
سایت اندیشه قم
