با اینکه فرزندخواندگی در نقاط مختلف جهان وجود دارد، اما رویکرد و دیدگاه جوامع مختلف نسبت به آن متفاوت است. برای مثال برخلاف سیستمهای حقوقی غربی، در حقوق اسلامی فرزندخواندگی باعث ایجاد نسبیت و رابطه خویشاوندی بین فرزند خوانده و والدین وی نخواهد شد و به همین سبب از موجبات ارث نیز نخواهد بود.
با توجه به اینکه قوانین در ایران از منابع فقهی گرفته شدهاند و رویکرد منابع شرعی نسبت به فرزندخواندگی صرفا از منظر حمایت و مراقبت از فرزند خوانده و نه ایجاد رابطه خویشاوندی است، طبیعتا قوانین ایران نیز در بخشهای مختلفی همین رویکرد را نشان دادهاند.
با این حال در قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست که در سال 1392 تصویب شده است، آخرین اصطلاحات و برخی تغییرات مثبت به نفع فرزند خوانده را شاهد هستیم.
در این نوشته به توضیح فرزندخواندگی با توجه به مقررات جاری کشور خواهیم پرداخت و اثرات ایجاد رابطه یاد شده را معرفی خواهیم کرد.
هدف از نهاد فرزندخواندگی
همانطور که میدانیم فرزندخواندگی به معنای به سرپرستی گرفتن کودکان و نوجوانان بدون سرپرست است که در یک طرف این رابطه سرپرست و در طرف دیگر رابطه فرزند خوانده قرار میگیرد.اما نهاد فرزندخواندگی چرا ایجاد شده است؟
با توجه به ماده اول از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست که منبع ما در این نوشته را تشکیل میدهد، ایجاد نهاد فرزندخواندگی و سپردن سرپرستی کودکان و نوجوانان بدون سرپرست، با هدف تامین نیازهای مادی و معنوی کودکان و نوجوانان صورت میپذیرد.
پس همانگونه که مشاهده میشود، هدف از نهاد فرزندخواندگی حمایت از کودکان و نوجوانانی است که سرپرستی ندارند تا از آنها مراقبت کند و نیازهای مادی و معنوی وی را برطرف سازد. و طبیعتا اولین وظیفه سرپرست این اطفال و نوجوانان نیز مراقبت از کودک و نوجوان به سرپرستی گرفته شده خواهد بود.
فرآیند قبول فرزندخوانده
حال سوالی که پیش آید آن است که ایجاد رابطه سرپرستی و فرزندخواندگی به چه طریقی ممکن است و اصلا چه نهادی وظیفه رسیدگی و اتخاذ تصمیم در این خصوص را دارد؟در ماده دوم از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، بیان شده است که امور مربوط به فرزندخواندگی با سازمان بهزیستی کشور است.
اما در ماده سوم از همین قانون اشاره شده است که شروع فرزندخواندگی و به سرپرستی گرفتن اطفال و نوجوانان تحت نظارت سازمان بهزیستی، با حکم دادگاه صالح ممکن است. البته باید اشاره کنیم که این روش برای ایرانیان مقیم داخل کشور پیشبینی شده است.
در مقابل برای ایرانیانی که خارج از کشور اقامت دارند در ماده 4 از قانون فوق، امکان مراجعه به سفارتخانه کشور یا دفاتر محافظت از منابع ایران پیشبینی شده است تا از طریق ارگانهای یاد شده بتوان درخواست فرزندخواندگی را ثبت و پیگیری نمود.
پس همانگونه که مشاهده میشود امور مربوط به اطفال و نوجوانان بدون سرپرست و بدسرپرست تحت نظارت و مدیریت سازمان بهزیستی کشور قرار دارد، اما قبول فرزندخواندگی مشروط است به دریافت حکم از دادگاه صالح.
به عبارت دیگر سازمان بهزیستی نیز در این خصوص از رای دادگاه تبعیت خواهد کرد و ارگانی که صلاحیت سرپرست را تشخیص میدهد، دادگاه است. سازمان بهزیستی پیش از هر اقدامی مشاوره رایگان حقوقی به زوجین متقاضی ارائه میدهد.
اما برای قبول فرزندخوانده ضروری است که اقداماتی صورت گیرد. این روال را میتوان در مواد 11 به بعد از قانون مورد بررسی جستجو کرد.
در واقع مطابق با ماده 11 از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، اشخاصی که قصد دارند سرپرستی طفل یا نوجوانی را به عهده بگیرند باید تقاضانامهای به سازمان بهزیستی ارائه نموده و تمایل خود را به سازمان اعلام نمایند.
اما از آن جایی که بررسی موضوع با دادگاه است، سازمان بهزیستی در خصوص درخواست ایشان تعیین تکلیف نمیکند لیکن به عنوان ارگانی که مراقبت از کودکان و نوجوانان را به عهده دارد، باید در خصوص تقاضانامه یاد شده اعلام نظر نماید.
در واقع مطابق با ماده 11 سازمان بهزیستی مکلف است که تا حداکثر 2 ماه پس از دریافت تقاضانامه مذکور، نظر کارشناسی خود و نیز درخواست سرپرستی را به دادگاه صالح تقدیم نماید.
پس از آن که درخواست سرپرستی و نظریه سازمان بهزیستی به دادگاه ارجاع شد و مورد رسیدگی قرار گرفت، مرجع قضایی در صورتی که شرایط اولیه برای ایجاد رابطه سرپرستی را مناسب تشخیص دهد، قرار سرپرستی آزمایشی شش ماهه صادر خواهد نمود.
مطابق با قرار یاد شده علاوه بر درخواست کننده به سازمان بهزیستی و نیز دادستانی ابلاغ میگردد، تقاضا کننده مجاز اعلام میشود که برای یک دوره زمانی شش ماهه سرپرستی طفل یا نوجوان را به صورت آزمایشی به عهده بگیرد.
البته نباید تصور شود که با صدور قرار سرپرستی موقت، امکان عزل سرپرست و عدول از تصمیم قبلی وجود ندارد.
بلکه مطابق با ماده 12 از قانون یاد شده، در صورتی که موجبات قانونی برای زوال رابطه سرپرستی و فرزندخواندگی در متقاضی مشاهده گردد، هر یک از دادستان یا سازمان بهزیستی میتوانند درخواست فسخ قرار را از دادگاه داشته باشند که در صورت احراز خروج سرپرست از شرایط مقرر، دادگاه صادر کننده قرار را فسخ خواهد نمود و سرپرستی موقت خاتمه خواهد یافت.
اما در صورتی که شش ماه دوره سرپرستی آزمایشی با توجه به نظر سازمان و نیز مقررات قانونی مربوطه با موفقیت و صلاح طفل و نوجوان همراه بوده باشد، پس از خاتمه دوران سرپرستی آزمایشی، دادگاه صالح حکم سرپرستی برای شخص صادر خواهد کرد.
حکم سرپرستی نیز همچون قرار سرپرستی موقت هم به شخص سرپرست و هم به سازمان بهزیستی و دادستانی ابلاغ خواهد شد.
مفاد حکم سرپرستی، پس از آن که به اداره ثبت احوال و اداره بهزیستی ابلاغ گردید، برای هر کدام از آنها اثرات و وظایفی به همراه میآورد. در واقع مطابق با ماده 22 از قانون مذکور، اداره ثبت احوال مکلف میشود که نام و نام خانوادگی کودک یا نوجوان تحت سرپرستی و همچنین مفاد حکم سرپرستی را در اسناد سجلی و شناسنامه سرپرست یا زوجین سرپرست ثبت نماید.
علاوه بر آن که اطلاعات هویتی طفل در شناسنامه والدین وارد خواهد شد، برای طفل یا نوجوان تحت سرپرستی نیز شناسنامه جدیدی صادر خواهد شد. در این ماده اشاره شده است که در قسمت توضیحات از شناسنامه جدید، مفاد حکم سرپرستی قید خواهد شد و اگر والدین واقعی طفل یا نوجوان شناسایی شده باشند، نام آنها نیز درج میگردد.
در واقع حفظ سوابق هویتی و نسب واقعی طفل ضروری اعلام شده است و در تبصره اول از این ماده اشاره شده است که در پرونده سجلی طفل باید سوابق هویتی وی نگهداری شود، به نحوی که کودک یا نوجوان بتواند پس از رسیدن به 18 سالگی در صورتی که تمایل داشت شناسنامه جدید با اطلاعات هویتی والدین واقعی خود درخواست نمایند.
چه کسانی میتوانند تقاضانامه فرزندخواندگی ارائه نمایند؟
شرایط اعطای سرپرستی
داشتن شرایط قانون برای ثبت تقاضای فرزندخواندگی به معنای آن نیست که تقاضای ایشان قطعا پذیرفته میشود. اتفاقا قانون درباره شرایط اشخاصی که میتوانند طفل یا نوجوانی را به سرپرستی بگیرند بسیار سختگیرانه عمل کرده است.مطابق با ماده 14 به بعد از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست، شرایطی که برای تایید درخواست سرپرستی باید در تقاضا کننده احراز گردد به قرار ذیل است.
بررسی و تایید تمکن مالی سرپرست
همانطور که پیش از این اشاره شد هدف از ایجاد نهاد فرزندخواندگی، حمایت از کودکان و نوجوانان بیسرپرست و مراقبت مالی و معنوی از ایشان است. در نتیجه اولین موردی که در خصوص درخواستکنندگان سرپرستی باید احراز گردد، تمکن مالی ایشان و نیز حمایت مالی آتی از فرزندخوانده است.به همین سبب نیز در ماده 14 از قانون مورد بررسی اشاره شده است که درخواست کننده سرپرستی مکلف است بخشی از اموال یا حقوق خود را به فرزندخوانده منتقل نماید. در واقع حکم این ماده که برای ایجاد اطمینان از امنیت مالی آینده طفل بیان شده است، در صورتی به سرپرست حکم میشود که دادگاه رسیدگی کننده آن را لازم بداند.
یا به عبارت دیگر، حتی اگر سرپرست اموال قابل اعطایی نداشته باشد یا به هر علتی دادگاه دریافت و انتقال اموال را لازم تشخیص ندهد، میتواند بدون رعایت مفاد این ماده نیز حکم سرپرستی را صادر نماید. اما در هر حال ضروری است که درخواست کننده سرپرستی، تعهد نماید که از عهده کلیه هزینههای فرزندخوانده در آینده برخواهد آمد.
نیازهای مالی فرزندخوانده شامل کلیه هزینههایی است که برای نگهداری و تربیت طفل و نیز تحصیل وی ضروری است. محتوای این ماده تا جایی پیش رفته است که ادامه حمایت مالی از فرزندخوانده حتی پس از فوت سرپرست نیز باید ادامه داشته باشد و به همین سبب نیز سرپرست موظف شده است که با نظارت سازمان بهزیستی، به نفع فرزندخوانده، بیمه عمر تامین نماید.
شرایط طفل یا نوجوان برای اعطای سرپرستی مناسب باشد
علاوه بر شرایطی که باید در سرپرست احراز نمود، برخی از موارد هستند که ضروری است در کودک یا نوجوان احراز شود تا وی در گروه واجد الشرایط برای به سرپرستی سپردن شناخته شود.در نظر داشته باشیم که فرزندخواندگی اصولا جایگزین رابطه والدین و فرزندان حقیقی نخواهد بود و به همین سبب نیز تمایل اصلی بر رابطه نسبیت حقیقی است. ماده 8 از قانون مورد اشاره به همین سبب تصویب شده است.
مطابق با این ماده تنها در صورتی میتوان کودک یا نوجوان را به سرپرستی داد که یکی از وضعیتهای زیر برای وی وجود داشته باشد:
1. هیچ یک از والدین حقیقی یا جد پدری طفل یا نوجوان قابل شناسایی نباشند.
2. هیچ یک از والدین حقیقی یا جد پدری طفل در قید حیات نباشند.
3. بنا به حکم دادگاه صالح، سرپرستی طفل یا نوجوان، با وجود شناسایی و در قید حیات بودن والدین یا جد پدری، به سازمان بهزیستی سپرده شده باشد. البته مشروط به آن که تا 2 سال از زمان این حکم، والدین یا جد پدری برای سرپرستی مجددا رجوع نکرده باشند.
4. هیچ یک از والدین حقیقی یا جد پدری طفل یا نوجوان صلاحیت سرپرستی وی را نداشته باشند. عدم صلاحیت نامبردگان توسط دادگاه صالح تعیین خواهد شد.
5. هیچ یک از اقارب نسبی طفل شناسایی نشوند یا در قید حیات نباشند یا صلاحیت سرپرستی نداشته باشند یا تمایلی بر به عهده گرفتن سرپرستی طفل یا نوجوان نداشته باشند.
چه اشخاصی میتوانند سرپرستی طفل یا نوجوان را درخواست نمایند؟
شرایط اصلی سرپرستی شامل تمکن مالی و عدم شناسایی و یا صلاحیت والدین و اقربای نسبتی طفل، تنها نقطه آغازین برای اعطای سرپرستی است. اما هر شخصی ولو آن که تمکن مالی داشته باشد نمیتواند تقاضای سرپرستی طفل را ارائه نماید.در واقع در ماده 5 از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست اشخاصی که میتوانند تقاضانامه مذکور در این متن را ارائه نمایند معرفی شدهاند.
مطابق با این ماده حق سرپرستی یا به زوجین داده میشود و یا به خانمهایی که مجرد باشند. در گروه اول یعنی زوجین، ممکن است که ایشان فرزندی داشته باشند یا خیر، در صورتی که فرزند نسبی دارند باید حداقل یکی از زوجین بیش از 30 سال سن داشته باشد و در صورتی که فاقد فرزند هستند، ضروری است که حداقل از ثبت ازدواج ایشان 5 سال گذشته باشد.
البته در تبصره ماده قید شده است که چنانچه زوجین امکان بچهدار شدن نداشته باشند، ضرورتی ندارد که حتما 5 سال از ازدواج ایشان گذشته باشد.
همچنین بانوان مجرد نیز باید حداقل 30 سال سن داشته باشند و نیز تنها میتوانند سرپرستی طفل یا نوجوان اناث را به عهده بگیرند.
اما باید در نظر داشته باشیم که مطابق با تبصره سوم از این ماده، اولویت در اعطای سرپرستی با زوجین بدون فرزند است و نه دختران مجرد. اما دختران مجرد بر زوجینی که فرزند دارند اولویت داده شدهاند.
همچنین درخواستکنندگان از حیث سنی نیز به هم اولویت دارند به ترتیبی که درخواستکنندهای که زیر 50 سال سن داشته باشد نسبت به درخواستکننده بالای 50 سال، اولویت داده میشود.
اما این اشخاصی که اجازه اولیه برای ارائه تقاضانامه سرپرستی را دارا هستند، باید از حداقل ویژگیهایی برخوردار باشند تا به مرحله سرپرستی موقت وارد شوند.
این ویژگیها که در ماده 6 از قانون مورد بررسی معرفی شدهاند که با خلاصه بنیاد به شرح ذیل است:
1. تقیّد به انجام واجبات و ترک محرمات: واجبات و محرمات دینی با توجه به دین سرپرست و طفل مورد بررسی قرار میگیرد و در این خصوص ضروری است که هر دو سرپرست و طفل یا نوجوان تحت سرپرستی، از دین واحدی تبعیت نمایند.
2. عدم محکومیت جزایی موثر با رعایت موارد مقرر در قانون مجازات اسلامی: محکومیتهای موثر کیفری به وضعیتی گفته میشود که شخص مرتکب یکی از جرایم شده و به واسطه حکم رسمی دادگاه رسیدگیکننده محکوم شده است. همچنین مدت زمان اعاده اعتبار و خاتمه محکومیت موثر کیفری، با توجه به نوع جرم انجام داده، برای وی به پایان نرسیده باشد.
3. تمکن مالی: تمکن مالی که در حداقل آن به معنای توانایی مالی برای تامین نیازهای مالی طفل و نوجوان در بخشهای مختلف از زندگی وی است، در گامهای قبلی معرفی گردید.
4. عدم حجر: حجر در حقوق ایران به حالتی گفته میشود که شخص به واسطه جنون یا سفه، از سلامت کامل عقلانی برخوردار نباشد. درباره جنون باید گفت که شخص مجنون هیچگونه سلامت عقلانی نخواهد داشت، هر چند ممکن است که دورههای جنون وی کوتاه مدت یا ادواری باشد. حال آن که در حالت سفه، شخص تنها عقل معاش ندارد یا به عبارت دیگر نمیتواند از عهده اداره اموال و امور مالی خود برآِید.
از آنجا که شخص محجور خود تحت قیمومت دیگری قرار میگیرد، طبیعی است که نتواند سرپرستی دیگری را به عهده بگیرد.
1. سلامت جسمی و روانی لازم و توانایی عملی برای نگهداری و تربیت کودکان و نوجوانان تحت سرپرستی: سلامت جسمی و روانی معیارهایی است که باید به توسط پزشکی قانونی و پزشکان معتمد بررسی و اعلام گردد.
2. نداشتن اعتیاد به مواد مخدر، مواد روانگردان و الکل
3. صلاحیت اخلاقی
4. عدم ابتلاء به بیماری های واگیر و یا صعب العلاج
5. اعتقاد به یکی از ادیان مصرح در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
اثرات ایجاد رابطه سرپرستی و فرزندخواندگی
هر کدام از سرپرست و فرزندخوانده، نسبت به یکدیگر وظایف و حقوقی پیدا میکنند. در واقع با وجود آن که به واسطه حکم سرپرستی بین ایشان رابطه خویشاوندی نسبی ایجاد نمیگردد، لیکن رابطه ایجاد شده همزمان که حقوقی را برای کودک و نوجوان به همراه میآورد، مسئولیتهایی را نیز به عهده وی مستقر خواهد نمود.همچنین تکالیف والدین نیز در حداقلهای قانونی آن بیان شده است که طبیعتا آنچه در قانون آمده است ضروری است که رعایت شود اما مازاد بر آن نیز به تمایل والدین بستگی دارد.
اتفاقا ماده 17 از قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست بیان کرده است که تکالیف والدین سرپرست نسبت به طفل یا نوجوانی که به سرپرستی گرفتهاند، از کلیه حیثهای نگهداری، تربیت و نفقه همچون والدین حقیقی است.
همچنین رعایت احترام و شان سرپرستان توسط کودک و نوجوان نیز همچون والدین طبیعی باید انجام گیرد. به همین سبب نیز افراد تحت سرپرستی، در صورتی که والدین فوت نمایند، به عنوان افراد تحت سرپرستی از مزایای صندوق بازنشستگی و مستمری بازنشستگی وی برخوردار خواهند شد.
حتی در ماده 20 از قانون یاد شده بیان شده است که فوت یکی از زوجین سرپرست یا طلاق ایشان، ضرورتا به معنای خاتمه رابطه سرپرستی نخواهد بود بلکه طفل یا نوجوان تحت سرپرستی، همچون اطفال طبیعی، در صورتی که مصلحت آنها تشخیص داده شود، با هر یک از زوجین باقی خواهند ماند.
در مثالی دیگر باید به اجرای مقررات قانون کار نسبت به اطفال تحت سرپرستی اشاره کرد. در واقع به سرپرستی گرفتن طفل، چنانچه زیر 3 سال سن داشته باشد، برای والدین با دوره مراقبت که معادل مرخصی زایمان است همراه خواهد بود و در مقابل طفل تحت سرپرستی نیز مشمول بیمه سرپرست قرار خواهد گرفت.
در خصوص امکان خروج طفل تحت سرپرستی از کشور نیز در ماده 23 مقرر کرده است که اجازه خروج طفل و صدور گذرنامه، به موافقت سرپرست وی نیاز دارد، لیکن در این مورد باید تاییدیه دادستان نیز اخذ گردد. طبیعتا دادستان با توجه به نظر کارشناس و مصلحت طفل اعلام نظر خواهد نمود.
اما با وجود آن که رابطه سرپرست و طفل تحت سرپرستی تا میزان قابل توجهی به رابطه والدین و فرزندان حقیقی شباهت دارد، در برخی از موارد تفاوتهایی را شاهد خواهد بود.
در واقع از آنجا که رابطه سرپرستی ایجاد رابطه نسبیت نمینماید و هدف اصلی از نهاد سرپرستی، تامین نیازهای مادی و معنوی طفل و نوجوان و مراقبت و حمایت از وی است، برخی از اثرات که از نسب مشروع منتج میشود بر رابطه سرپرست و طفل جریان نخواهد داشت.
برای مثال سرپرستان و طفل یا نوجوان تحت سرپرستی به عنوان وراث یکدیگر محسوب نخواهند شد. در نظر داشته باشیم که قوانین ارث در ایران و طبقه وراث به دلیل رابطه نسبیت و خون تعیین شده است و به همین دلیل برای کودک تحت سرپرستی اجرا نمیشود.
البته هر شخص ایرانی میتواند تا یک سوم از اموال خود را به موجب وصیتنامه تعیین تکلیف نماید و در نتیجه چنانچه سرپرست تمایل داشته باشد میتواند تا یک سوم از اموال خود را با وصیتنامه به کودک تحت سرپرستی منتقل نماید.
مورد دیگری که بین طفل حقیقی و طفل تحت سرپرستی متفاوت است، ایجاد حرمت بین ایشان است. به عبارت دیگر طفل تحت سرپرستی از نظر محرمیت با طفل حقیقی متفاوت خواهد بود و چون بین ایشان نسبیت ایجاد نشده است، مطابق با حکم قانون، حرمت ازدواج بین آنها وجود نخواهد داشت.
در نهایت آن که در هر بخش از این نوشته که به دادگاه صالح اشاره کردیم، منظور دادگاه حقوقی عمومی محل اقامت درخواست کننده سرپرستی است. و البته احکام صادره در خصوص مفاد قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی سرپرست و بدسرپرست که از دادگاه صادر گردد، از قواعد عمومی در دادرسی مدنی اعم از اعتراض به آرا و ابلاغ اوراق تبعیت مینماید.
