«معجم البلدان» فرهنگ «جغرافیایی» مفصلی است دارای چند جلد که مولف آن از کتاب هایی که قبل از او نوشته شده استفاده کرده و مشاهدات خود را در سفرهای دور و درازی که انجام داده بر آن اقتباسات افزوده است و هرگاه با دقت و تامل به این کتاب نگاه شود برای ارزش آن حدی نمی توان معین کرد. مطالب این کتاب به ترتیب الفبا تنظیم یافته و مولف تقریبا از تمام جغرافی نویسان قبل از خود استفاده و اقتباس کرده و از جمله آن ها یکی «ابن مهلهل» است که در سال 330 هجری کتاب خود را نوشته بوده است. هرگاه مولف معجم البلدان اسم او را نبرده بود از وجود او و غالب کسان دیگری که یادداشت های آنان مورد استفاده وی واقع گردیده است بی اطلاع بودیم. سه ربع قرن که از تالیف معجم البلدان گذشت یکی از دانشمندان عراق آن را در کتابی مختصر نموده بنام «مراصدالاطلاع» تالیف کرد که بر کتاب «معجم البلدان» تعلیقات و تصحیحات سومندی مخصوصا نسبت به نقاط حول و حوش بغداد افزود. از مولفان همزمان یاقوت، قزوینی است که یادداشت های خود را در کتابی شامل دو قسمت جمع آوری کرده و در شرح جغرافیای کره زمین و واردات و صادرات و محصول بلاد و ممالک مختلف گفت و گو کرده است. از نیمه اول قرن هشتم کتاب جغرافیای منظمی در دست است تالیف ابوالفدا از امرای شام که هرچند قسمت عمده کتاب او از کتب دیگر گرفته شده ولی خود او هم سفرهایی به اکناف جهان نموده و دیده ها و شنیده های خود را بر خوانده های خود افزوده است. «یاقوت حموی» یونانی الاصل است وی در حدود سال 574 هـ یعنی نیمه دوم قرن ششم و برابر با 1178 میلادی متولد شد. در اوان جوانی به اسارت درآمد و به بازرگانی از شهر حماه (از شهرهای سوریه) که مقیم بغداد بود فروخته شد و در سایه اسلام رشد کرد. صاحب او به تعلیمش توجه نمود تا در تجارت از او بهره برد. یاقوت علوم رایج آن عصر را فراگرفت و در سفرهای بازرگانی صاحب خود خصوصا در خلیج فارس شرکت جست. در سال (596 هـ/1199م) توسط ارباب خود آزاد و در تجارت او شریک شد و به نقاط مختلف عالم اعزام گردید. پس از مدتی بین یاقوت و صاحبش ناسازگاری پدید آمد. یاقوت ناگزیر به استنساخ کتب روی آورد و بهره فراوان از این حرفه نصیبش گردید. سپس بین آن دو دوستی شد و یاقوت به حرفه پیشین خود یعنی تجارت روی آورد. چون عمر صاحبش به سر آمد، به تجارت کتاب پرداخت. اما این پیشه به داراز نکشید و به سیاحت و سفر پرداخت. ایران، سرزمین های عرب، آسیای صغیر، شام و ماوراء النهر را گردش کرد و به کاوش در کتابخانه ها پرداخت تا مواد لازم را برای تالیف دو فرهنگ جغرافیایی و ادبی که به تدوین آن ها عزم جزم کرده بود فراهم آورد. او خود اشاره می کند که از کتابخانه های شهر مرو فراوان سود جسته است. در مرد این شهر در معجم البلدان خود اشاره می کند که سه ماه در این شهر به سر برده در حالی آن را ترک می کرده که ده کتابخانه بزرگ که نظیرش را در هیچ مکانی سراغ نداشته، در آن شهر بوده است. معروف است یاقوت اخبار سفرهای خود را تدوین نکرده است و به طور قطع بهترین ابزار او در تالیف معجم البدان مشاهدات و بهره گیری از کتابخانه ها بوده است. فصل بندی معجم بر اساس تهجّی است و دقت و جمع بین جغرافیا، تاریخ و ادب از ویژگی های آن است، به طوری که یکی از خاورشناسان در شان آن گفته است: «معجم البلدان از برترین مفاخر اسلام است» حموی در سال 621 هـ/ 1224 از تالیف آن فارغ شد. متاسفانه نمی توان دقیقا مشخص کرد که یاقوت (در تالیف معجم) چه مقدار از سفرهای خود توشه برگرفته. او در معجم خود از جغرافیدانان و جهانگردان و مورخان بسار نقل قول کرده و سرزمین هایی را که خود شخصا دیده مشخص ننموده است – اگرچه در عصر خود بیش از هر کس به سیاحت و سفر پرداخته و بیش از سایرین به تاریخ طبیعی و فرهنگ عمومی عنایت داشته و از خرافات و اساطیر به دور بوده است. یاقوت در ذیل ماده جاسک در معجم نوشته است: «جاسک جزیره بزرگی بین کیش و عمان مقابل شهر هرمز است. فاصله آن تا کیش سه روز است و در آن جزیره عماراتی است که در آن ها لشکریان حاکم جزیره کیش ساکنند. این لشکریان شمشیرزنان لایقی هستند که شکیبایی، آشنایی با نبرد دریایی و تعمیر کشتی ها از مشخصات آنهاست. از بیش از یک نفر در کیش شنیدم که می گفت به پادشاهان کنیزکانی از هند هدیه می شد و چون این کنیزکان به ساحل جزیره می رسیدند به گردش می پرداختند. آن گاه جنّ ها آن ها را می ربودند و با آن ها ازدواج می کردند، که این افراد از نسل این ازدواج ها هستند.» بدیهی است که حموی سخن رایج آن عصر را روایت کرده ولی حریصانه در صدد است که به ما بفهماند این یک داستان خیالی است و او را به گوینده اش نسبت می دهد و تصریح می کند که از بیش از یک نفر شنیده است و بعد از این همه، تاکید بر تفسیر آن داستان خیالی دارد و اضافه می کند: «در مورد آن ها می گویند پوست مقاومی دارند که دیگران از آن ها عاجزند. مردان آن ها روزها در دریا شنا می کنند و در آب و دریا چنان شمشیر می زنند که گویی در خشکی می جنگند.» شایان ذکر است «یاقوت» در بسیاری از موارد از آثار «ابوریحان» اقتباس کرده و نیز گفتنی است. «معجم البلدان» خود فرهنگ غنی شهرها و کشورها را رقم می زند. منبع: کتاب جهانگردی در قرآن و تمدن اسلامی سایت یاقوت حموی - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد