در بررسی و مطالعه دقیق آیات قرآنی وقتی به آیات سیاحت و جهانگردی برخورد می کنیم، مشاهده می شود که سنگ زیربنای تمدن اسلامی را همین سیاحت و جهانگردی و سیر در اکناف ارض، شکل بخشیده است. آیات قرآنی با تکیه تاریخ گردی و بررسی احوالات و شرایط زیست محیطی و مناسبات رفتاری اقوام و ملل، یک دوره کامل از مجموعه دانش و تمدن انسانی را در اختیار نسل های مسلمان و باورمند به اسلام قرار می دهد و در تمام این پدیده های تاریخی یک روند متمایز بر تاریخ حاکمیت دارد و آن «تحقق مشیت و تداوم سنت الهی» است. در مباحث آینده به ت واتر و تعداد آیات ترغیبی در خصوص موضوع سیر و حرکت و سیاحت جهانگردی می پردازیم. ریشه های جهانگردی در قرآن و تمدن اسلامی حمد بی کران ویژه ذات لایزال پروردگار است که موج سیر و حرکت را در سرشت مخلوقات نهادینه فرمود و درود و تحیّت فراوان بر محمد مصطفی (ص) فرستاده او و اهل و عترت پاکش موضوع سیاحت و جهانگردی در قرآن و فرهنگ و تمدن اسلامی ریشه بنیادین در اعتقاد و باور و اندیشه و احساس مسلمین دارد. سبقت در هجرت و روند سیاحت و سیر در آفاق، اولین ویژگی های حرکت اسلامی در نحوه گسترش عقیده جاودانه و فطری – الهی مکتب بالنده اسلامی را می سازد. در بررسی و مطالعه دقیق آیات قرآنی وقتی به آیات سیاحت و جهانگردی برخورد می کنیم، مشاهده می شود که سنگ زیربنای تمدن اسلامی را همین سیاحت و جهانگردی و سیر در اکناف ارض، شکل بخشیده است. آیات قرآنی با تکیه تاریخ گردی و بررسی احوالات و شرایط زیست محیطی و مناسبات رفتاری اقوام و ملل، یک دوره کامل از مجموعه دانش و تمدن انسانی را در اختیار نسل های مسلمان و باورمند به اسلام قرار می دهد و در تمام این پدیده های تاریخی یک روند متمایز بر تاریخ حاکمیت دارد و آن «تحقق مشیت و تداوم سنت الهی» است. در مباحث آینده به ت واتر و تعداد آیات ترغیبی در خصوص موضوع سیر و حرکت و سیاحت جهانگردی می پردازیم. مساله «جغرافیا» و جهانگردی و سیاحت در فرهنگ اسلامی از همان ابتدای نهضت پویای اسلامی مورد توجه مسلمین بوده است. توسعه فرهنگ و تمدن در سایه توسعه طرق و شناخت مناطق گوناگون ربع مسکون از راه خشکی و دریا مورد امعان نظر و تدقیق است. عالمان اسلامی به منظور حفظ و نشر و گسترش تلاش های علمی و اعتقادی و در زمان توسعه علوم و فنون و صنایع به سیر و سفر و جهان پیمایی و سیاحت اشتیاق فراوان داشته اند و این انگیزه را «قرآن» و پیشوایان راستین اسلامی و ائمه معصومین (ع) بسیار گسترده و بالنده ساختند. و بالاخره در قرن اخیر آن چه این فعالیت علمی و صنعتی را به ثمر می رسانید و در جهان از شرق به غرب می برد، وجود انواع راه ها (مسالک)، در دریا و خشکی بود. جنب و جوش بازرگانان و سیّاحان و حاجیان، سیاحت گستری و جهانگردی را عملا توسعه بخشید. روی هم رفته آثار و تحقیقات مسلمین در جغرافیا از جهات مختلف اهمیت دارد. غیر از وصف طرق و بیان احوال و عوارض طبیعی، مسلمین علاقه خاصی هم به جغرافیای انسانی نشان داده اند. سرگذشت های افسانه آمیز ملّاحان که گاه به وسیله آن ها نقل می شود، آکنده است از اطلاعات مفید راجع به وصف منازل و راه ها و بنادر و آداب و رسوم. سیاحتنامه ها با وجود علاقه ای که به وصف غرایب داشته اند، غالبا روح تحقیق و تجسس مسلمین را نشان می دهند. آثار و مکتوبات جغرافیایی مسلمین در واقع بسیار غنی، متنوع و آموزنده است و اگر با ذوق نقّادی از آن ها استفاده شود آن ها را می توان مشحون از اطلاعات و اسناد بسیار سودمند یافت. به هر حال در جغرافیا، هم وسعت عرصه تحقیقات مسلمین خیلی بیش از یونانی ها بود و هم شور و توفیق آن ها و از حیث وسعت قلمرو و دقت مواد حاصله هم، علم جغرافیا در نزد مسملین به مراتب از آن چه نزد یونانی ها بود پیشتر رفت. در بعضی از این تحقیقات، خاصه در قرون نخستین اسلامی به نظر می آید مسلمین از اطلاعات ناشی از منابع چاپارخانه و نظام ساسانیان هم استفاده کرده باشند. طرز تقسیم دنیای مسکون به هفت کشور، وجود بعضی الفاظ یا اصطلاحات فارسی الاصل در جغرافیای اسلامی، و اظهار علاقه بعضی از متصدیان چاپارخانه به مسایل راجع به جغرافیا و مسالک، ارتباط این گونه معلومات جغرافیایی را با زمینه اطلاعات و سابقه اسناد ادارات چارپارخانه عراق در آن اعصار تاکید می کند. برخی جغرافیانویسان اسلامی علاقه خاصی به مشاهده و تجربه شخصی نشان می دادند. از این رو غالب اطلاعات آن ها از تجربه و مشاهده ناشی می شد، نه از نقل مندرجات کتب دیگر، یعقوبی در کتاب البلدان خویش تاکید می کند که خود، مسافرت بسیار کرده است. اطلاعات خویش را نیز از ساکنان نواحی مورد بحث اخذ کرده است و صحت آن ها را به تصدیق مردمان راستگوی هم رسانیده است. از ابوالحسن مسعودی که یک جهانگرد با تجربه و در عین حال یک جغرافیادان دقیق و مورخ است، متاسفانه فقط کتاب القضایا و التجارب در گزارش سفرهایش باقی مانده است، اما ذوق او را در مطالب راجع به جغرافیا و دقت و وسعت نظرش را در این مسایل از مروج الذهب و هم از کتاب التنبیه و الاشراف او می توان دریافت. چنانچه در مقدمه مروج الذهب یک جا به مناسبت، قول جاحظ را در باب منشا رود مهران سند نقل می کند و عقیده او را که پنداشته است این رود همان نیل مصر است با همان آب ها و همان تمساح ها رد می کند و با لحنی آکنده از پرخاش می گوید کتاب الامصار جاحظ در نهایت سستی است. از آن که این مرد نه دریاها را پیموده است، نه تن به مسافرت های زمینی داده است، مَثل آن کس است که در شب تاریک هیزم جمع می کند می باشد. او مطالب خود را از کتب ورّاقان جمع کرده است. این اتکا به جمع تجربه شخصی و میل به مسافرت و تحقیق که مسعودی ظاهراً آن را اساس معلومات درست جغرافیایی می داند سبب شد که مسلمین در زمینه جغرافیا معلومات نسبتاً دقیق کسب کنند. خاصه که هم فعالیت بازرگانی از این معلومات، استفاده می نمود، هم در معرفت مسالک و طرق، جهت مقاصد مربوط به چاپارخانه و نظام عباسی سودمند بود و هم در حج و زیارات از این اطلاعات استفاده می شد. اگر از مولفان کتب مشهور جغرافیای اسلامی بعضی همچون ابن خرداذبه و یعقوبی، عراق را به عنوان مرکز ربع مسکون تلقی کرده اند، و بعضی مثل ابن الفقیه و ابن رسته به مکه و مدینه به این چشم نگریسته اند تفاوتشان در دیدگاه است یا در ماخذ اطلاعات. ظاهرا آن ها که عراق را قلب ممالک عالم می دیده اند کتاب خویش را احتمالا از ماخذ ایرانی و به هر حال برای استفاده پستی و مواصلات و اهل تجارت می نوشته اند و دیگران که مکه و مدینه را به عنوان مرکز می گرفته اند کتابشان تا حدّی جوابگوی حجاج و زوار یا برای رفع مشکلات مربوط به کیفیت فتح بلاد و مسایل راجع به خراج آن ها بود. منبع: مجله گردشگری الی گشت مجله گردشگری کجارو