مُجْتَهد یا فَقیه، کسی است که توانایی اجتهاد یا استنباط احکام شرعی را از منابع معتبر دارد. مجتهد مطلق و متجزی، مجتهد بالفعل و بالقوه، مجتهد اعلم و مجتهد جامع الشرایط، از اقسام فقیه یا مجتهد است. شیخ طوسی، محقق حلی، علامه حلی، شیخ انصاری و میرزای شیرازی از مجتهدان و فقیهان به‌نام شیعه هستند. 

تعریف
مجتهد یا فقیه در اصطلاح به فردی گفته می‌شود که توانایی استنباط احکام شرعی فرعی را از منابع معتبر دارد. به استنباط احکام شرعی به وسیله ادله یا تونایی انجام‌دادن این کار اجتهاد گفته می‌شود.

تفاوت مجتهد و مرجع تقلید
به هر مجتهدی مرجع تقلید نمی‌گویند. مرجع تقلید یکی از اقسام مجتهد است و به مجتهدی گفته می‌شود که دیگران از او تقلید می‌کنند؛ یعنی اعمال دینی خود را بر اساس نظریات فقهی (فتاوای) او انجام می‌دهند و وجوهات شرعی خود را به او یا نمایندگان او می‌پردازند.

اقسام مجتهد یا فقیه
برپایه تقسیم‌های مختلفی که درخصوص واژه مجتهد وجود دارد، اقسام مجتهد به شرح زیر است:
مجتهد مطلق: مجتهدی است که توانایی استنباط دارد و از راه استدلال شرعی، بیشتر احکام شرعی را استنباط کرده است.
مجتهد مُتَجَزّی: کسی است که توانایی استنباط احکام شرعی را در برخی از بخش‌های فقه دارد. برخی از فقها تقلید از فقیه متجزی را جایز نمی‌دانند؛ برخی هم معتقدند در احکامی که استنباط کرده است، می‌توان از او تقلید کرد.
مجتهد بالفعل: به مجتهدی گویند که علاوه بر توانایی استنباط، در عمل نیز احکام بسیاری را استنباط کرده است.
مجتهد بالقوّه: مجتهدی است که توانایی استنباط احکام شرعی را دارد، اما در عمل، بیشتر احکام شرعی را استنباط نکرده است.
مجتهد انفتاحی: مجتهدی است که معتقد است راه دست‌یابی یقینی یا ظنی معتبر به احکام شرعی، باز است؛ یعنی بر این اعتقاد است که از راه ادله یقینی یا ظنی معتبر، می‌توان احکام شرعی را استنباط کرد.
مجتهد انسدادی: مجتهدی است که راه دست‌یابی یقینی یا ظنی معتبر به احکام شرعی را بسته یا ناممکن می‌داند. میان فقها، درباره جواز تقلید از مجتهد انسدادی، اختلاف هست.
مجتهد اعلم: فقیه جامع الشرایطی است که در استنباط احکام شرعی، نسبت به دیگر فقها، توانایی بیشتری دارد. برخی از فقها تقلید از مجتهد اعلم، در صورت دسترسی به او را واجب و برخی بنا بر احتیاط، واجب می‌دانند.
مجتهد جامع الشرایط: به مجتهدی گفته می‌شود که شرایط لازم را برای اینکه دیگران از او تقلید کنند، دارد. برخی از آن شرایط عبارت است از:‌ مردبودن، عاقل‌بودن، حلال‌زاده بودن و شیعه امامی‌بودن.
مرجع تقلید: مجتهدی است که دیگران از او تقلید می‌کنند؛ یعنی اعمال دینی خود را بر اساس نظریات فقهی (فتاوای) او انجام می‌دهند.

شرایط مجتهد جامع الشرایط
برطبق فتوای فقیهان، کسی که مجتهد نیست، یا باید از مجتهد تقلید کند؛ یعنی در امور دینی به دستور او رفتار نماید، یا از راه احتیاط، به گونه‌ای به وظیفۀ خود عمل کند که مطمئن شود تکلیفش را انجام داده است. یک مجتهد برای آنکه بتوان از او تقلید کرد، باید شرایطی داشته باشد که در صورت برخورداری از آنها مجتهد جامع الشرایط نامیده می‌شود. شرایط مورد اتفاق فقیهان معاصر، درباره مجتهد جامع الشرایط، عبارت است از:
مردبودن ، بالغ‌بودن ، عاقل‌بودن ، شیعه دوازده‌امامی بودن ، حلال‌زاده‌بودن ، زنده‌بودن ، عادل‌بودن ، اعلم‌بودن

اجازه اجتهاد
در سده‌های اخیر مرسوم بوده است که دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه هنگامی که در فقه به مرحله بالایی می‌رسیدند، استاد یا استادان‌شان، به صورت کتبی یا شفاهی، اجتهاد آنها را تأیید می کردند. به این تصدیق «اجازه اجتهاد» می‌گویند.

فقیهان معروف شیعه
در تاریخ فقه شیعه، فقیهان بسیاری وجود داشته‌اند. معروف‌ترین آنها به ترتیب تقدم زمان وفات، عبارتند از:
شیخ مفید سید مرتضی شیخ طوسی محقق حلی علامه حلی شهید اول شهید ثانیوحید بهبهانی میرزای قمی
محمد حسن نجفی (صاحب جواهر) شیخ مرتضی انصاری میرزای شیرازی آخوند خراسانی سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی
عبدالکریم حائری یزدی میرزای نائینی سیدابوالحسن اصفهانی سیدحسین طباطبایی بروجردی سیدمحسن حکیم
سید روح الله موسوی خمینی سیدابوالقاسم خویی

فقهاء متقدم و متأخر
در نوشته‌های فقهی شیعه، غالبا به فقیهان پیش از شیخ طوسی قدماء می‌گویند، از شیخ طوسی تا پیش از علامه حلی را متقدمان می‌نامند و از علامه حلی به بعد را تا پیش از نسل اولِ فقهاء معاصر فقهاء متأخر می‌خوانند. از فقهاء معاصر هم با نام «متأخرو المتأخرین» (فقهاء بعد از متأخران) یاد می‌شود.
علت این دسته‌بندی روش فقهی متفاوت آنها در هر دوره بوده است. البته این اصطلاحات نسبی هستند و درباره آنها نظرات دیگر هم وجود دارد. برای مثال برخی همه فقیهان پیش از محقق حلی را قدماء می‌نامند.

منبع: پایگاه اینترنتی ویکی شیعه