فدا شدن ذبح عظیم به جای اسماعیل ! بعضی مفسرین به استناد روایتی از امام رضا علیه السلام گفته اند منظور از ذبح عظیم قوچ نمی باشد بلکه امام حسین علیه السلام می باشد که از نسل و ذریه ابراهیم بوده و در کربلا به شهادت رسید و سر از بدنش جدا کردند. سید عبدالحمید طباطبایی- کارشناس حوزه/ بخش قرآن تبیان رشد با موفقیت در امتحان الهی از سنت های الهی، امتحان و آزمایش های گوناگون مخلوقات است، همانگونه که در قرآن آمده است: «وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْ ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ» (1) و به وسیله این آزمایش ها است که افراد به درجه و مقام بالای معنوی می رسند و یا برعکس به درجه شقاوت و گمراهی نزول پیدا می کنند. در روایت داریم هر وقت حضرت ابراهیم علیه السلام در هر آزمایشى موفّق مى شد، به مقامى مى رسید: در مرحله نخستین، عبداللّه شد. سپس به مقام نبى اللهی رسید و پس از آن رسول اللّه، خلیل اللّه و در نهایت به مقام امامت و رهبرى مردم منصوب گردید.(2) دستور ذبح فرزند به ابراهیم یکی از آزمایش های حضرت ابراهیم علیه السلام امتحان شدن به فرزند و قربانی کردنش در راه خداست که خداوند این داستان را چنین نقل می کند: « فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قالَ یا بُنَیَّ إِنِّی أَرى فِی الْمَنامِ أَنِّی أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوْمَرُ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ »(3) پدر گفت: اى فرزندم! همانا در خواب (چنین) مى بینم كه تو را ذبح مى كنم پس بنگر كه چه مى بینى و نظرت چیست؟ فرزند گفت: اى پدر! آن چه را مأمور شده اى انجام ده كه به زودى اگر خدا بخواهد مرا از صبر كنندگان خواهى یافت. بعد از آنکه حضرت اسمائیل به پدرش فرمود که من صبر میکنم ابراهیم، گونه ى فرزند را بر خاك نهاد (تا ذبحش كند)، او را ندا دادیم كه اى ابراهیم! حقّاً كه رویایت را تحقق بخشیدى (و امر ما را اطاعت كردى)، همانا ما نیكوكاران را این گونه پاداش مى دهیم (و نیّت عمل خیر آنان را به جاى عمل قبول مى كنیم). همانا این همان آزمایش آشكار بود. (4) فدا شدن ذبح عظیم به جای اسماعیل بعد از آنکه حضرت ابراهیم اراده کرد فرزندش را ذبح کند خداوند به ابراهیم فرمود: وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ (5) و ما قربانى بزرگى را فداى او كردیم که در روایات است یک قوچی آمد و ابراهیم قربانی کرد. یعنى خدا قربانى عظیم و مستمرّ حجّ را عوض اسماعیل قرار داد و افتتاح آنرا توسط ابراهیم علیه السّلام محوّل كرد.(6) اما بعضی مفسرین به استناد روایتی از امام رضا علیه السلام گفته اند منظور از ذبح عظیم قوچ نمی باشد بلکه امام حسین علیه السلام می باشد که از نسل و ذریه ابراهیم بوده و در کربلا به شهادت رسید و سر از بدنش جدا کردند. سخنان حضرت رضا- علیه السّلام- درباره آیه شریفه «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ » فضل بن شاذان گوید: از حضرت رضا علیه السّلام چنین شنیدم كه آن زمان كه خداوند تبارك و تعالى به حضرت ابراهیم علیه السّلام امر فرمود كه بجاى فرزندش اسماعیل، گوسفندى را كه خداوند فرستاده بود ذبح نماید، حضرت ابراهیم علیه السّلام در دل آرزو كرد كه اى كاش فرزندش اسماعیل را به دست خود ذبح مى كرد و دستور ذبح گوسفند بجاى ذبح فرزندش به او داده نشده بود، تا به این وسیله احساس پدرى را كه عزیزترین فرزندش را به دست خود ذبح مى كند، داشته باشد و در نتیجه، شایسته رفیع ترین درجات ثواب در صبر بر مصائب شود، خداوند عزّ و جلّ نیز به او وحى فرمود كه: اى ابراهیم! محبوبترین خلق من، نزد تو كیست! ابراهیم گفت: خدایا! مخلوقى خلق نكرده اى كه از حبیبت محمّد صلى اللَّه علیه و آله نزد من محبوبتر باشد، خداوند به او وحى فرمود كه: اى ابراهیم آیا او را بیشتر دوست دارى یا خودت را؟ او گفت: نه، او را بیشتر دوست دارم، خداوند فرمود: آیا فرزند او را بیشتر دوست دارى یا فرزند خودت را؟ عرض كرد: فرزند او را، خداوند فرمود: آیا بریده شدن سر فرزند او از روى ظلم، به دست دشمنانش دل تو را بیشتر به درد مى آورد یا بریدن سر فرزندت به دست خودت بخاطر اطاعت از فرمان من؟ گفت: بریده شدن سر فرزند او به دست دشمنانش دل مرا بیشتر به درد مى آورد، خداوند فرمود: گروهى كه خود را از امّت محمّد صلى اللَّه علیه و آله مى دانند، فرزندش حسین را به ظلم و ستم به مانند گوسفند ذبح خواهند كرد و با این كار مستوجب خشم و غضب من خواهند شد، ابراهیم علیه السّلام بر این مطلب جزع و فزع نموده، دلش به درد آمد و شروع به گریه كرد، خداوند عزّ و جلّ هم به او چنین وحى فرمود: اى ابراهیم! به خاطر این ناراحتى و جزع و فزعت بر حسین و قتل او، ناراحتى و اندوهت بر اسماعیل را- در صورتى كه اگر او را ذبح مى كردى- پذیرفتم، و رفیع ترین درجات را به تو خواهم داد، و این همان مطلبى است كه آیه «وَ فَدَیْناهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ » (ذبح بزرگى را جایگزین او كردیم- ) بدان اشاره دارد. و لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه العلیّ العظیم . (7) تشابه حرکت امام حسین و ابراهیم علیهم السلام با اختلاف نظر درباره اینکه آیا منظور از ذبح عظیم امام حسین علیه السلام است یا خیر ولی حرکت امام با حرکت ابراهیم مشابهت داشت : 1. حضرت ابراهیم و امام حسین علیهم السلام هردو در راه خدا مورد امتحان قرار گرفتند آن هم به وسیله نفس و فدا کردن اولاد : أَنِّی أَذْبَحُكَ ... 2. همانگونه که فرزند ابراهیم در راه خدا تسلیم بود «یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُوْمَرُ» فرزند امام حسین علیه السلام نیز چنین بود به نقل تواریخ، وقتی کاروان حسینی به منزلگاه «قصر بنی مقاتل» رسید، در مسیر حرکت، یک لحظه خواب چشمان امام حسین علیه السلام را گرفت، وقتی بیدار شد، فرمود: «انّا للّه و انّا الیه راجعون، والحمد لله ربّ العالمین» سه بار این جمله را تکرار کرد که به طور ضمنی اشاره به حادثه تلخ و مصیبت و شهادت داشت. وقتی علی اکبر این جملات را از پدر شنید و وقتی که فهمید همه شهید می شوند سوالی که از امام علیه السلام کردند این بود که آیا بر حق هستیم، پدر جواب داد بلی، علی اکبر گفت: پس، دیگر چه باک از مردن در راه حق؟ امام حسین علیه السلام فرمود: خدا جزای خیر به تو بدهد؛ بهترین پاداشی که به فرزندی نسبت به پدرش می دهند. (8) 3. در هر دو حادثه از خداوند طلب صبر کرده و صبر پیشه نمودند، حضرت اسماعیل فرمود : «سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِینَ» و امام حسین علیه السلام نیز در تمام حوادث سخت کربلا صبر نموده و چیزی جز رضای الهی مد نظرشان نبود به گونه ای که هلال بن نافع می گوید: به خدا قسم کشته به خون آغشته ای را ،بهتر و خوشتر از او هرگز ندیده بودم که چنین با خدا نجوا می کرد: «الهی رِضاً بِرِضِاکَ، صَبراً عَلی قَضائِک یا رَبَ لا الهَ سِواکَ...» خدایا! راضی به رضای تو هستم و در برابر قضای تو صبر می کنم. سخن پایانی گر چه در اینکه آیا خداوند امام حسین علیه السلام را فدای اسماعیل کرده یا نه اختلاف نظر است ولی در شباهت حرکت و اینکه هر دو مورد آزمایش الهی قرار گرفته و با توسل به درگاه الهی و درخواست صبر از خداوند تسلیم اراده او شدند و دو قربانگاه (منی و کربلا) ایجاد کردند که از شعائر و نشانه های خداوند می باشد که به دستور خداوند واجب است آنها را تعظیم بداریم و نشانه تقوا می باشد: « وَمَنْ یُعَظِّمَ شعائِرَ اللّه فَإنَّها مِن تَقْوی القلوب» هركس شعائر الهی را بزرگ دارد ، این كار نشانه ی تقوای دلها(ی آنها ) است. پی نوشت ها : 1. بقره، 155 2. كافى، ج 1 ص 175 3. صافات،102 4. صافات، 103- 106 5. صافات، 107 6. قاموس قرآن، ج 1، ص: 15 7. ترجمه عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 1، ص: 427 8. .ارشاد مفید، ص 226 9. حج ، 32