پیشرفت علم و دانش در زمان رضا شاه سال های 1304 - 1320 را می توان، مهمترین و بحرانی ترین سال های تاریخ معاصر ایران دانست؛ زیرا در این دوره تلاش گسترده ای برای دگرگون ساختن نهادهای فرهنگی و اجتماعی کشور انجام شد تا در نهایت ، سلسله سیاسی حکومت پهلوی را تثبیت کند. فراوری : ه- هدایتی-بخش تاریخ تبیان رضا پهلوی (زادهٔ ۲۴ اسفند ۱۲۵۶ خورشیدی در آلاشت، مازندران - درگذشتهٔ ۴ مرداد ۱۳۲۳ در ژوهانسبورگ، آفریقای جنوبی) معروف به لقب های رضاخان، رضاخان میرپنج، رضاخان سردارسپه و پس از آن رضاشاه، نخست وزیر ایران از سال ۱۳۰۲ تا ۱۳۰۴ خورشیدی و پادشاه ایران از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ خورشیدی و بنیانگذار دودمان پهلوی بود. پادشاهی رضاشاه پایان فرمانروایی قاجاریان و آغاز دوران نظام پهلوی بود. او در آلاشت سواد کوه به دنیا آمد. وی دوران خردسالی را در فقر گذراند. شرایط اقتصادی خانواده رضا در کودکی و همچنین فرهنگ آن دوره که تحصیل را صرفاً برای عده معینی مقدور می نمود، باعث شد تا رضا از تحصیلات آکادمیک باز بماند. در جریان انقلاب مشروطه و پس از فتح تهران در سال ۱۲۸۷ خورشیدی به همراه گروه محافظین عین الدوله که تبعید می شد، به فریمان فرستاده شد. رضاخان به عین الدوله نزدیک شد و به آموختن خواندن و نوشتن پرداخت. او بعدها به مطالعه تاریخ علاقه مند شد. علاقه وی را به ادبیات فارسی از بازسازی آرامگاه های سعدی، حافظ وفردوسی می توان حدس زد. بخشی از کتاب سفرنامه مازندران وی به تعریف از سعدی و حافظ و تمجید از خوشنویسانی همچون میرعماد حسنی، میرزا محمدرضا کلهر و درویش می گذرد و خود وی مدعی است که «کتاب بوستان سعدی هم که به یک قطعه جواهر بیشتر شبیه است تا به کلمات معمولی، کمتر ممکن است از دسترس من دور بماند.» علاوه بر ادبیات فارسی، او به مطالعه آثار مستشرقینی همچون گوستاو لوبون نیز علاقه مند بوده است. از رضاشاه، علاوه بر چندین متن نطق و سخنرانی، دو سفرنامه خوزستان و مازندران به جا مانده است که هردو پیش ازانقلاب اسلامی ایران منتشر شده اند. با توجه به میزان سواد آکادمیک رضاشاه و اینکه همواره فقط کلمه رضا را به عنوان امضا استعمال می نموده است، گروهی نگارش این دو سفرنامه را به دبیراعظم بهرامی نسبت می دهند. سفرنامه خوزستان که در دوران پیش از سلطنت رضاخان نوشته شده است، بیشتر به وقایع مربوط به شیخ خزعل پرداخته است. در سفرنامه مازندران که مربوط به سال ۱۳۰۵ شمسی و پس از سلطنت است، مسایل عمرانی بیشتر مد نظر بوده است. در دوره حکومت وی، آموزش اجباری رایگان که پیش از این و در دوره مشروطیت برای کودکان اجباری شده بود، به تدریج برآورده شد. همچنین در این دوره برای نخستین بار پس از تاسیس دارالفنون به دست امیرکبیر، مراکز ایرانی و دولتی آموزش عالی مانند دانشگاه تهران تاسیس گردید. در این دوره همچنین با تصویب قوانین حمایتی مانند معافیت یکساله محصلین مدارس متوسطه و تاکید بر نظام آموزش عالی، مدارس متوسطه رایگان دولتی نیز شکل گرفت. تحول در نظام آموزش و پرورش یکی از جنبه های بسیار امیدوار کننده اصلاحات نظام آموزشی در دوران رضاشاه و زیر نظر مستقیم وزارت معارف ، این بود که به آلمانی ها امکان داده شد تا به راستی خدمت با ارزشی را به ایرانیان ارزانی دارند. مدارس فنی توسط وزارتخانه های مختلف گشایش یافت تا به آموزش کادر فنی در داخل کشور بپردازد. دانشکده های دامپزشکی و کشاورزی که با یاری استادان فرانسوی تأسیس شدند ، بعدا در دانشگاه تهران ادغام شدند در پایان سالهای 1920 و سالهای 1930 چند فقره اصلاحات در زمینه آموزش و پرورش ، فرهنگ و زندگی مردم انجام گرفت. قانون ها و تصویب نامه هایی درباره آموزش عمومی و اجباری رایگان ابتدائی و دبیرستان و آموزش عالی و همچنین تأسیس شبکه آموزش غیرمذهبی دولت و حتی آموزشگاه ها و دانشکده های علوم تربیتی وضع شدند. تمامی امور اجرائی مدارس ، مانند برگزاری امتحانات ، تهیه برنامه های درسی و آموزشی و تشخیص صلاحیت علمی و اخلاقی معلمان ، به شورای عالی معارف واگذار شد. به سفارش شورای عالی معارف مقرر شد با بررسی نظام آموزش و پرورش کشورهای اروپائی ، الگوئی برای نظام آموزشی کشور انتخاب گردد. سرانجام سیستم آموزشی مدارس فرانسه به عنوان الگوی مدارس ایرانی پذیرفته شد. همچنین در قانون تربیت معلم ، مصوب اسفند 1312 پیش بینی شده بود که در مدت 5 سال آینده ، تعداد 25 دانشسرا تأسیس شود. در قانون مذکور برای فارغ التحصیلان دانشسراهای مقدماتی و دانشسرای عالی و در قانون تأسیس دانشگاه تهران برای دانشسرایان و استادان طرز استخدام و ده درجه خدمت و ترتیب ارتقا و بازنشستگی پیش بینی گردید و برای اولین بار معلم خدمتگذار رسمی مملکت محسوب و آتیه وی تأمین و مستحکم شد. در هنگام استعفای رضاشاه تعداد 36 دانشسرا در سراسر کشور وجود داشت. یکی از جنبه های بسیار امیدوار کننده اصلاحات نظام آموزشی در دوران رضاشاه و زیر نظر مستقیم وزارت معارف ، این بود که به آلمانی ها امکان داده شد تا به راستی خدمت با ارزشی را به ایرانیان ارزانی دارند. مدارس فنی توسط وزارتخانه های مختلف گشایش یافت تا به آموزش کادر فنی در داخل کشور بپردازد. دانشکده های دامپزشکی و کشاورزی که با یاری استادان فرانسوی تأسیس شدند ، بعدا در دانشگاه تهران ادغام شدند. اعزام دانشجویان به خارج از کشور با روی کار آمدن رضا خان تحول بزرگی در شمار دانشجویان اعزامی به خارج به وجود آمد. به طوری که در سال ۱۳۰۱، ۶۰ تن برای فراگیری فنون نظامی به فرانسه فرستاده شدند.و در سالهای بعد رشته های تحصیلی دیگر بجز امور نظامی هم در دستور کار قرار گرفت . در زمان رضا شاه و در شهریور 1308 خورشیدی برابر با تصویب لایحه وزارت معارف،100 دانشجوی ممتاز ایرانی با بورس دولتی عازم اروپا گشتند تا تحصیل علم و دانش بیاموزند، با اتمام تحصیلات به هر کدام مشاغل مهم اداری و دانشگاهی و لشگری مملکت اعطا شد تا زیربنای استقلال ملی میهنی کشور را فراهم کنند رضا شاه نسبت به وزارت فرهنگ و شاگردان مدارس سخت علاقمند بود و مخصوصأ میل داشت وزارت فرهنگ از آن رخوت و سستی دیرینه اش بدر آمده کاری بزرگ را آغاز کند، بدستور وی وزارت معارف لایحه ای تنظیم کرد و آن را به مجلس پیشنهاد نمود که از آخر سال تحصیلی امسال برای مدت پنج سال، سالی یکصد نفر محصل جهت تحصیل در رشته های مختلف به اروپا اعزام شوند (بر حسب پیشنهاد وزارت فرهنگ، شاگردان اول و دوم دانشكده های دانشگاه تهران و دیگر مدارس عالی، برای اعزام به خارج در نظر گرفته شدند و این روند، تا بروی کار آمدن رژیم اسلامی همچنان با تغییری در جزئیات ادامه داشت)، چیزی نگذشت که مجلس لایحه را تصویب نمود و بودجه ای نیز توسط آقای تقی زاده وزیر مالیه وقت تهیه گردید و از میان محصلین واجد شرایط برای نخستین بار صد نفر انتخاب شدند تا به خارج اعزام گردند. در دیدار با دانشجویان انتخاب شده، رضا شاه به دانشجویان نزدیک شد و آنان به دور ایشان حلقه زدند. وی با یک یک آنان دست داد و خطاب به آنها گفت؛ آیا میدانید که شماها برای چه به خارج میفرستیم؟ لحظه ای سکوت حکمفرما شد و سپس یکی از شاگردان جرأت به خرج داد و گفت؛ برای تحصیلات عالیه تا به مملکت خدمت بکنیم. شاه نگاهش را به او دوخت و بعد خطاب به محصلین گفت؛ ببینید آقایان! فرض میکنیم من و شما نسبت به هم وظایفی داریم. درست شد؟ وظیفه من مراقبت از شماهاست، و وظایف شماها اندوختن علم و دانش ... ایالات متحده امریکا از اولین کشورهایی بود که پس از جنگ ،دانشجویان بورسیه ایرانی پذیرفت که تعدادی از ایشان برای تحصیل در رشته تعلیم و تربیت ، که ظاهرا در آمریکا پیشرفته تر از اروپا پنداشته می شد ، به آنجا رفتند. به هر حال اروپا مقصد اصلی دانشجویان بورسیه دولتی بود. در سال 1305 اولین گروه بیست نفره برای تحصیل در رشته مهندسی عازم اروپا شدند. همه آنان با رضایت کامل دولت فرانسه به آن کشور رفتند. در همان سال ایران 9 دانشجو را به دانشکده نیروی دریایی ایتالیا فرستاد. در سال 1307 با ایجاد بورس کامل دولتی این برنامه ادامه یافت. در مجلس لایحه ای به تصویب رسید که هر ساله صد دانشجو به اروپا اعزام شوند. تجربه دانشجویان ایرانی در کشورهایی؛ مانند آلمان شالوده ای شد برای فعالیت سیاسی مخالف رژیم رضاشاه که نقشی حیاتی در زندگی سیاسی کشور در پی استعفای او ایفا کرد. بیشتر کسانی که برگشتند در مشاغل اداری و سیاسی دارای مقام های برجسته ای شدند. عده زیادی نیز به عنوان متخصص و روزنامه نگار به کار پرداختند یا به تدریس در دانشگاه مشغول شدند. منابع : پژهشکده باقر العلوم / موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی / ویکی پدیا