تعلیم و تعلم بر اساس معارف اهل بیت(علیهم السلام) آیة الله خامنه ای(دام ظله): شایسته است که علما و اساتید و دانشجویان دانشگاه ها به همه تخصص هاى علمى مفیدى که مورد نیاز مسلمانان است، اهتمام بورزند تا از اجانب به خصوص دشمنان اسلام و مسلمین بى نیاز شوند و تشخیص مفیدترین آنها با مسئولین ذیربط با در نظر گرفتن شرایط موجود مى‏باشد. مفهوم تعلیم و تعلّم تعلّم به معناى یاد گرفتن و دانش آموختن است؛ چنان که تعلیم به معناى آموختن و آموزش دادن است.(2) تعلیم و تعلّم برگرفته از واژه علم و از مشتقات آن است، که در باب تفعیل و تفعل به کار رفته است تا معناى آموزش دادن و نیز آموزش گرفتن را بیان دارد. ارزش علم اندوزی تعلیم و تعلم از مهم ترین امور سعادت آفرین براى بشر است. در سایه تعلیم بود که انسان مسجود فرشتگان شد و در سایه تعلّم است که انسان می‌تواند، دیگران را رشد داده و از علم آنها نیز بهره‌مند شود. در روایات بسیاری به یادگیری دانش های لازم و سودمند سفارش شده است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «من تعلَّم فی شبابه کان بمنزلة الرسم فی الحجر؛ هر کس در جوانی دانش بیاموزد، [از نظر پایداری] چون نقش روی سنگ است. »(1) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: یا عالم باش یا در حال آموختن دانش و وقت خود را در بیهودگی و خوشگذرانی صرف نکن.(3) رسول خدا (صلی الله علیه و آله) می فرماید: آموزش علم به دیگران برای رضای خدا حسنه است و یاد گیری آن عبادت و گفت و گوی علمی تسبیح و کاربرد دانش جهاد و نیز آموزش دادن آن به کسی که نمی داند صدقه و بخشیدن آن به کسی که صلاحیت دارد، سبب قرب الهی است، زیرا دانش، آموزنده حلال و حرام و روشنگر راه بهشت و همدم حالت تنهایی است؛(4) آداب تعلیم و تعلم در قرآن قرآن براى تعلیم و تعلم آداب خاصى را بیان می‌کند. در مسئله تعلیم قرآن به مسئله مهم و اساسى تعهد اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که تعلیم کننده باید با متعلم شرط کند که بر پایه و اساس دانش عمل نماید و متعهد گردد تا از دانش خود به خوبى و درستى بهره گیرد. افزون بر این می‌توان به آداب دیگرى که قرآن بدان تأکید کرده است اشاره نمود. از جمله می‌توان به آداب زیر اشاره کرد: 1. اجازه؛ از آداب تعلم آن است که متعلم و شاگرد از معلم خویش براى یادگیرى اجازه بگیرد؛ چنان که حضرت موسى(علیه السلام) در هنگام تعلم دانش لدنى الهى از عالم ربانى اجازه گرفته و می‌فرماید: «آیا می‌توانم براى دست‌یابى به دانش رشدى که به تو آموخته شده است از تو پیروى نمایم».(5) 2. دورى و اجتناب از شتاب و عجله؛ شاگردان نباید پیش از پایان آموزش هر درس و یا هر دانشى در پرسش شتاب کنند؛ زیرا بسیارى از پرسش‌ها در هنگام تعلیم استاد و معلم به خودى خود پاسخ داده می‌شود و در یک فرآیند طبیعى پرسشى باقى نمی‌ماند؛ تعجیل و شتاب موجب می‌شود تا معلم ناچار شود مسئله‌اى که می‌بایست در جایگاه خود طرح و تبیین گردد را پیش‌تر بیان کند و آموزش درست را با مشکل و خلل مواجه سازد و یا به پرسش‌ها پاسخ ندهد که موجبات کدورت و یا برداشت‌هاى نادرست دیگر از سوى شاگردان را سبب می‌شود. بنابراین شایسته و بایسته است که شاگردان در هنگام تعلیم از شتاب و تعجیل دورى و اجتناب ورزند و پرسش‌هاى خود را به وقت دیگرى واگذارند. این مسئله در حقیقت به معناى شکیبایى و صبر است. 3. احترام؛ یکی دیگر از آداب تعلم آن است که شاگردان حق استاد را مراعات نموده و از احترام و تکریم وى کوتاهى نکنند. اجازه گرفتن، پاسداشت عمل و سخن استاد، پیروى از بیانات و دانش آموخته شده، عدم تعجیل در پرسش‌گرى و یا امورى از این دست در حقیقت بیان دیگرى از تکریم و احترام به استاد و معلم است.(6) 4. اطاعت و پیروى؛ از دیگر آداب تعلم اطاعت از استاد است؛ اگر شاگرد از استاد پیروى نکند نمی‌تواند به درستى به دانش دست یابد و در نتیجه دانشى را یا کسب نخواهد کرد و یا به طور ناقص کسب می‌کند. اگر استاد و معلم به چیزى دستور داد، می‌بایست به طور دقیق بر پایه آن عمل کرد و عصیان نورزید. البته این به شرطى است که شاگرد استادى کامل را انتخاب کرده باشد و در غیر این صورت می‌بایست عقل و شرع را معیار قرار دهد و جز در معصیت خالق و پروردگار از استاد پیروى کند؛ زیرا هدف از تعلم دست‌یابى به دانش رشد و کمال است و این با معصیت و عمل خلاف شرع ممکن نمی‌شود.(7) 5. توکل؛ واگذارى امور به مشیت الهى از آداب تعلم است که از آن به توکل یاد می‌شود. برخى از دانش‌ها ممکن است به جهت تفاوت استعدادها و ظرفیت‌ها براى شخصى دور از دسترسی باشد، با این همه توکل موجب می‌شود تا امید به دستیابى براى وى فراهم گردد و خداوند به عنایت و توفیق خود وى را به مقامى رساند که ظرفیت و شرایط کسب آن دانش را به دست آورد.(8) 6. تذکر و یادآورى؛ از دیگر آداب تعلم آن است که دشواری‌هاى تعلم هر دانشى به شاگردان گوشزد شود تا دانش‌آموز با توجه به ظرفیت و توان خود آماده دریافت دانش گردد.(9) 7. صبر و شکیبایى؛ این مسئله از آداب مهم تعلم است؛ زیرا آدمى در شرایط سخت و دشوار، ناشکیبایى کرده و از ادامه دانش‌آموزى منصرف می‌شود. از این روست که شاگردان می‌بایست صبر و شکیبایى را پیشه خویش سازند و در دانش‌آموزى از عجله اجتناب کنند و خواهان آن نشوند که زود به هدف دست یابند، بدون آن که فرآیند دانش‌آموزى را به کمال گذرانده باشند.(10) فتوای مراجع عظام درباره تعلیم علوم مختلف 1. آیة الله خامنه ای(دام ظله): شایسته است که علما و اساتید و دانشجویان دانشگاه ها به همه تخصص هاى علمى مفیدى که مورد نیاز مسلمانان است، اهتمام بورزند تا از اجانب به خصوص دشمنان اسلام و مسلمین بى نیاز شوند و تشخیص مفیدترین آنها با مسئولین ذیربط با در نظر گرفتن شرایط موجود مى‏باشد.(11) 2. آیة الله صافی گلپایگانی(دام ظله): تعلیم و تعلم باید بر اساس معارف اهل بیت(علیهم السلام) باشد.(12) نتیجه تعلیم و تعلم در دین مبین اسلام بسیار سفارش شده است. بر پایه روایات پدران و مادران باید به آموختن دانش های مورد نیاز فرزندانشان در دوران کودکی اقدام کنند، تا در بزرگسالی از ثمره های آن بهره مند شوند. مانند روایتی از امیرالمۆمنین علی(علیه السلام) که می‌فرمایند: «علِّموا صبیانکم ما ینفعهم الله به لا یغلب علیهم المرجئة برأیها؛ به کودکانتان چیزهایی بیاموزید که خداوند با آن چیزها سودشان می‌رساند تا مرجئه (منحرفان عقیدتی) با دیدگاهشان بر آنان چیره نشوند.»(13) پی نوشت: 1. بحارالأنوار، جلد1، صفحه222. 2. لغت‌نامه دهخدا، جلد 4،صفحه 5971. 3. بحارالأنوار، جلد1، صفحه194. 4. بحارالأنوار، جلد1، صفحه171. 5. کهف آیه 66. 6. همان. 7. کهف آیات 66 و 69. 8. کهف آیات 66 و 69. 9. کهف آیه 67. 10. کهف آیات 60 و 66 و 39. 11. پایگاه اطلاع رسانی آیة الله خامنه ای(دام ظله). 12. پایگاه اطلاع رسانی آیة الله صافی گلپایگانی(دام ظله). 13. بحارالأنوار، جلد2، صفحه17. سمیرا باقری بخش احکام اسلامی تبیان منابع: بحارالأنوار، علامه مجلسی. لغت‌نامه دهخدا. پایگاه اطلاع رسانی مراجع عظام. مطالب مرتبط: