اهمیت و مراتب صله رحم در کلام هشتمین امام صله رحم نما اگر چه شربت آبى باشد و بهترین صله رحم، خوددارى از آزار رسانى به آنان است. صله رحم چیست؟ صله در لغت به معناى وصل و پیوند و ارحام، جمع رحم. رحم در اصل به معنى جایگاه جنین در شكم مادر است. سپس این تعبیر به نام خویشاوندان و بستگان اطلاق شده است زیرا منشاء وجود همه آنها از رحم واحدى بوده است. مراد از رحم، از نظر عرفى عبارت است از نزدیكان انسان كه خویشاوندى واحد یا نسب شناخته شده آنها را به یكدیگر ارتباط می‌دهد، چه این قرابت نزدیك باشد یا دور، (خویشاوندان) مرد باشند یا زن. ابن اثیر می‌گوید: صله رحم كنایه از نیكى كردن به خویشاوندان سببى و نسبى و عطوفت و مهربانى و رعایت احوال آنان است. (1) مراتب خویشاوندى البته مراتب رحم و خویشاوندى متفاوت است، برخى از آنان مانند پدر، فرزند و زن واجب النفقه هستند و بعضى مانند برادر، خواهر، عمه و خاله محرم نسبى هستند و بعضى از جهت والدین قرابت پیدا می‌كنند اگر چه واسطه ها زیاد باشند. پس صله رحم به اختلاف قرب و بعد رو به فزونى است. مرحوم شهید اول فرموده است: صله رحم، در واجب به آن مقدارى است كه آدمی را از قطع رحم بیرون آورد زیرا قطع رحم از گناهان كبیره است. قطع رحم عبارت است از هر عملى كه در عرف بریدگى از آن فهمیده می‌شود. مانند: سلام نكردن، روى ترش كردن، روى برگرداندن، پاسخ نامه ندادن، عیادت نكردن بیمار. در اهمیت صله رحم همین كه یكى از اسامی‌خداوند متعال رحمان است و خداوند نامم رحم را از اسم خویش مشتق نموده است، هر كه با بستگان خود پیوند دوستانه برقرار نماید، او را با رحمت خود مرتبط می‌سازد و هر كس قطع رحم كند وى رحمتش را از او قطع خواهد نمود. مراتب و شیوه‌هاى صله رحم صله رحم، به حسب اختلاف زمان، مكان، افراد، حالات و عادات مختلف، فرق می‌كند (زیرا هر كدام از بستگان از جهت نیروى كار، توانایى مالى، تعداد عائله، سلامتى و بیمارى و دیگر جهات با هم متفاوتند). پس قهرا صله رحم نیز متفاوت خواهد بود. صله از نیازمندان آن است كه انسان از حیث مادى به وضع اقتصادى آنان و از حیث معنوى به زیارت آنها برسد. صله از دوستان و همنشینان، با هدیه و دیدار آنهاست و نوشتن نامه (از محل دور) پایین‌ترین مراتب آن است. صله از بستگان و خویشاوندان متمكن به ملاقات، حسن سلام و احوالپرسى، خیرخواهى، حسن معامله و پرهیز از رنجش خاطر آنان است. ابتداى صله رحم، نفع‌رسانى به آنان و نهایت آن، وجوب انفاق و احسان در گرفتارى می‌باشد و بین این دو مراتب متفاوتى وجود دارد. عن ابى الحسن الرضا (علیه السلام) قال: قال ابو عبد الله (علیه السلام): صل رحمك ولو بشربة من ماء، وافضل ما توصل به الرحم كف الاذى عنها. (2) امام رضا (علیه السلام) از امام صادق (علیه السلام) حدیث نموده كه فرموده است: صله رحم نما اگر چه شربت آبى باشد و بهترین صله رحم، خوددارى از آزار رسانى به آنان است. در تعالیم اولیاى الهى، صله رحم از دو جهت توصیه شده است: 1 - از جهت تقویت روحیه انسان‌دوستى: كسانى كه از امكانات اقتصادى برخوردارند، با دستگیرى از ارحام تهیدست آنها را مورد حمایت قرار دهند و آبروی‌شان را حفظ كنند. این كار از بزرگترین صفات اخلاقى مردمان بزرگوار است. 2 - از جهت حفظ و نگهدارى پیوند خویشاوندى و در نتیجه آبادى اجتماع: صله رحم علاوه بر اینكه عمل پسندیده‌اى محسوب می‌شود، موجب طول عمر، دفع مرگ‌هاى ناگهانى و بلاها و مایه بركت در وضع زندگى و مال خواهد بود. اهمیت صله رحم امام هشتم (علیه السلام) صله رحم را در ردیف نماز و زكات كه از واجبات عمده در دین مقدس اسلام است، بیان فرموده و در روایتى به هر سه دستور امر نموده است. ان الله امر بثلاثة مقرونة بها ثلثة اخرى، امر بالصلاة والزكاة فمن صلى ولم یزك لم یقبل منه صلوته، وامر بالشكر له ولوالدیه فمن لم یشكر والدیه لم یشكرالله و امر باتقاء الله وصلة الرحم، فمن لم یصل رحمه یتق الله عزوجل. (3) خداوند در قرآن به سه چیز امر فرموده و مورد هر امرى را هم دو چیز قرار داده كه اطاعت آن امر به پیروى از هر دو چیز است. 1 - به نماز و زكات هر دو با هم امر فرموده، پس كسى كه نماز بخواند و زكات ندهد، نمازش هم مقبول نیست. 2 - خداوند امر به سپاسگزارى از خود و والدین انسان‌ها كرده است، پس كسى كه خدا را شكر كند، ولى از والدین قدردانى و سپاسگزارى نكند، در حقیقت خدا را شكر نكرده است. 3 - امر به تقوا از خود و صله رحم نموده است، پس كسى كه به تكلیف صله رحم عمل نكند، امر به تقوا را رعایت نكرده است. رحم تا چهل پشت شكایت می‌كند! عن الحسن بن على الوشاء، عن ابى الحسن الرضا (علیه السلام) عن ابائه، عن على (علیه السلام) قال: قال رسول الله (صلى الله علیه و آله و سلم): لما اسرى بى الى السماء راءیت رحما متعلقة بالعرش تشكو رحما الى ربها، فقلت لها: كم بینك و بینها من آب؟ فقالت: نلتقى فى اربعین ابا. (4) حسن بن على وشاء از حضرت رضا (علیه السلام) از پدرانش از حضرت على (علیه السلام) روایت می‌كند كه رسول اكرم (صلى الله علیه و آله و سلم) فرمود: هنگامی‌كه در شب معراج به آسمان‌ها رسیدم، مشاهده كردم چند خویشاوندى به عرش پروردگار آویزان شده و از خویشاوندان خود شكایت می‌كنند، از آنها پرسیدم: بین شما و آنها چند پدر فاصله دارد؟! پاسخ دادند: ما، در پدر چهلم به هم می‌رسیم. پی نوشت ها: 1- نهایه، جلد 5، ص 191 2- كافى، جلد 2، ص 151 3- عیون الاخبار الرضا (علیه السلام)، جلد 1، ص 268 - مسند الامام الرضا (علیه السلام)، جلد 1، ص 268 4- عیون الاخبار الرضا، جلد 1، ص 254 - خصال صدوق، ص 540 بخش حریم رضوی