یک از هنرهای تمدن درخشان ایرانی که جلوه های بسیار ظریف آن نشان دهنده رواج علم و دانش و کمال ذوق مردم این سرزمین است، هنر کتاب سازی و کتاب آرایی است.
هنر کتاب آرایی در ایران
یک از هنرهای تمدن درخشان ایرانی که جلوه های بسیار ظریف آن نشان دهنده رواج علم و دانش و کمال ذوق مردم این سرزمین است، هنر کتاب سازی و کتاب آرایی است.
آثار هنری مربوط به کتاب آرایی در نسخ خطی ایرانی ، از نقاشی، نقش و نگار، تذهیب، جلدسازی گرفته تا زیبایی های هنر کتاب سازی و صدها ریزه کاری و ظرافت و حسن ترکیب در رنگها و اشکال هندسی و آرایش صفحات کتاب به سبکهای گوناگون هنری و در نهایت آراستن آن با هنر خوشنویسی ایرانی همگی گواه تمدن پیشرفته ایران زمین است.
در تاریخ تمدن ایران، سابقه نسخه نویسی کتاب خطی پر دامنده است. از روزگاری که کتاب نویسی در ایران رایج شد تا روزگار ما ، هزاران کتاب به دست ایرانیان نوشته شده که بر صفحه ها و جلدها ، زیباترین نقشها و رنگها را ترسیم کرده و اندیشه را تجسم بخشیده اند. در جلدهای سوخت و معرق و روغنی، سرپنجه های هنرمندان بی نام و نشان ، نازکترین قلمها و روشن ترین طرحها را بر پوست خشک و مقوای شکننده جاودان ساخته و خویش و بیگانه را از اعجاز و شگفتی کار به تحسین و شگفتی واداشته است. با نگاهی به نسخه های خطی متون قدیم، عربی یا فارسی ، و بررسی تاریخ تحریر آنها ، به سادگی می توان دریافت که کتاب نسخ علمی تا قرن 9ه.ق رایج و مرسوم بود و در قرن 9، یعنی عصر تیموریان که در دربار هرات هنر خوشنویسی و نقاشی اوج بیشتری گرفت، کتابت نسخه های مرغوب و زیبا و مزین از کتاب های ادبی ، که بیشتر مطلوب شاهزادگان و اعیان بود و در ایران و مناطق مجاور خاستار بسیار داشت، رونق و رواجی خاص یافت. اشاره های کوتاه و گذرا در این مقاله به تاریخ کتابت و کتاب سازی و کتاب آرایی برای نمایش گوشه ای از تمدن درخشان ایران است، بویژه که آثار هنری ایران، در حوزه های نسخ خطی، جایگاهی جهانی کسب کرده است.
تاریخچه کتاب سازی در ایران
سنت کتاب سازی در ایران، از سابقه دیرینی برخوردار است ، بنابر کهن ترین روایت در این باره ، کتاب اوستا بر پوست گاو آراسته به آب زر نوشته شده بود که در آثاری چون" نامه تنسر" و "مروج الذهب" مسعودی و "تاریخ طبری" ، نیز این گزارش نقل شده، که نسک های اوستا با خط زرین بر دوازده هزار پوست گاو نگارش یافته بود. به نوشته ثعالبی مرغنی ( حدود 410ه.ق) :"که زرتشت کتابی در بلخ به گشتاسب شاه آورد، که آن را بر پوست دوازده هزار گاو نوشتند، و هر کلمه را در پوست کنده، قشری را از طلا در آن قرار دادند"، آثار ایرانیان پیش از اسلام، بیش بر الواح گلی و سنگی و پوستهای دباغی شده گاو و گوسفند و گاه بر " توز" – " پوست خدنگ"- و کاغذ حصیری قدیم (پاپیروس) و مانند آنها نقش می بسته است و معمولا قلمهای آهنی یا چوبی و نی بکار می برده اند.
به نوشته حمزه اصفهانی (350ه.ق/ 960م): " در ایام ملوک اشکانی بعد از اسکندر هفتاد کتاب این سرزمین را در علوم نجوم و طب و فلسفه و کشاورزی ، به یونانی و قبطی ترجمه کرده بودند". و در سنه 350ه.ق پنجاه عدل از این گونه کتابهای نوشته بر پوستها را از بنای قدیم جی- سارویه در اصفهان یافتند.
در قرن بیستم، در کاوشهای باستان شناسی آسیای میانه در نسا، و کشف قباله های اورامان، و برخی اسناد تحریری بر چرم گاو و الواح به زبان پارتی همگی گواه استواری است بر سابقه کتاب نویسی و کتاب سازی ایرانیان در دوره های پیش از اسلام.
به نوشته حمزه اصفهانی (350ه.ق/ 960م): " در ایام ملوک اشکانی بعد از اسکندر هفتاد کتاب این سرزمین را در علوم نجوم و طب و فلسفه و کشاورزی ، به یونانی و قبطی ترجمه کرده بودند". و در سنه 350ه.ق پنجاه عدل از این گونه کتابهای نوشته بر پوستها را از بنای قدیم جی- سارویه در اصفهان یافتند.
بی گمان در ایران پیش ار اسلام به ز آثار دینی کتابهای دیگری هم وجود داشته است. بویژه در عهد ساسانی کتابهایی به زبان پهلوی در دست بوده که بعدها به دست مسلمانان به عربی ترجمه شد. کتاب هایی همچون خدای نامه کلیله و دمنه و هزار افسانه، سندبادنامه، ویس و رامین و جز اینها، همگی از آثار پیش از اسلام به زبان عربی و پارسی برگردانده شده اند. با این همه سنت کتاب نویسی و رواج کتاب، در ایران قدیم، با دوره بعد از اسلام قابل مقایسه نیست. کهن ترین نسخه خطی از آثار ایرانی که به زبان فارسی دری نگارش یافته ، یکی کتاب "الابنیه عن حقایق الادویه" تالیف ابومنصور هروی، به خط شاعر معروف اسدی طوسی سراینده گرشاسب نامه است. با تاریخ کتابت در سال 448ه.ق، که اینک در کتابخانه ملی وین نگهداری می شود و دیگری شرح "تعرف کلاباذی"، مکتوب به سال 473ه.ق که در موزه کراچی هند محفوظ است، نسخه دیگر" هدایت المتعلمین" تالیف اخوینی، مکتوب به سال 478ه.ق که "بادلیان آکسفورد" نگهداری می شود و دیگری کتاب "ترجمان البلاغه" محمدبن عمر رادویانی، مورخ 507ه.ق که در ترکیه بدست آمده است.
البته از دو اثر دیگر نیز نام برده اند: یکی کتابی به خط و تالیف بیهقی که در نیشابور پیدا شده و تاریخ کتابت آن نزدیک به سال 430ه.ق است . و دیگری "پیمان نامه بیع" متعلق به سال 401ه.ق که "مارگلیوث" برای نخستین بار در سال 1910م آن را منتشر کرد. توجه به کتاب و تاسیس کتابخانه ها پس از حمله مغول در عهد حکومت و وزرایی مانند خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی و خواجه نصیرالدین طوسی و دو برادر دانشمند "عطامک" و "شمس الدین" صاحب دیوان جوینی، و نشر کتاب و تزیین آن موجب شد که هنر کتاب سازی رونق و شکوه گذشه را بازیابد و از آن دوران یادگارهای پرارزش از هنر کتاب سازی بجای ماند. بهترین نمونه از آثار آن عهد را می توان نسخه ای از جامع التواریخ خواجه رشیدالدین فضل الله وزیر دانست که مجالس نقاشی آن را هنرمند شهیر دوران مغول احمد موسی طی هفت سال (707-714ه.ق) تریبم کرده است و اینک در کتابخانه پادشاهی آسیایی لندن نگهداری می شود. نمونه دیگر، نسخه ای است از کتاب "منافع الحیوان" تالیف ابن بختیشوع که 94تصویر دارد و آن را به دستور غازان خان تهیه و ترسیم کرده اند و در موزه متروپلیتن محفوظ است . تزیین قران مجید نیز در این دوران ، زیباتر و کمال یافته تر از تزیین کتاب های دیگر بوده است. از سال 750ه.ق هنر تذهیب و مجلس آرایی در کتاب سازی روبه ترقی و کمال نهاد و دوره تیموریان دامنه کتاب سازی و کتاب آرایی بسیار وسیع شد.در تبریز و شیراز و بویژه هرات این هنر به مدارج عالی خود رسید.
سمیه رمضان ماهی
بخش هنری تبیان
منبع:
سیمای فرهنگی ایران/ نادر کریمیان سردشتی/ انتشارات عیلام/ سال 1378
