عوامل تاثیرگذار در جذب پیام

زمینه ها و بسترهای ارایه پیام

پیام در خلأ انجام نمى‌گیرد، بلکه در هنگام ارایه پیام خاص، گیرنده در گیر چندین پیام گاه متضاد و متناقض است. اگر مبلغ از خدا و بهشت سخن مى‌گوید، در همان زمان پیام‌هاى متضاد دیگرى وجود دارد که از منابع دیگر تغذیه مى‌شوند.(انعام آیه 112 و 121)

بنابراین عوامل تداخل کننده‌اى وجود دارد که تأثیر شگرفى در مؤثر بودن یک پیام و متقاعد کردن آن به جاى گذارد.

عامل تداخل کننده در تفکر و تکرار ذهنى مخاطبان، ضمن شنیدن یک پیام، نقش بازدارندگى را دارد. تبلیغات گمراه کننده و فریبنده فرعون برای تحمیق مردم مصر(زخرف آیه 51 و 54 و غافر آیات 38 و 41 و 42) و نیز تبلیغات سوء اشراف مدین(اعراف آیه 88) و نیز مسیحیان (بقره آیه 135) و یهودیان (توبه ایه 30 و 32) و اشاعه تهمت و شایعات بی اساس از سوی منافقان (نور آیه 11 و مجادله آیه 8 و توبه آیه 61) تنها نمونه هایی است که قرآن در این باره بیان کرده است.

اگر پیام مبلغ، پیامى باشد که ما نسبت به آن همدلى داریم، عامل تداخل کننده‌اى مانع مى‌شود که ما استدلال‌هاى موافق با آن را مرور ذهنى کنیم.

 بنابراین پیام اثر کم‌ترى خواهد داشت تا وقتى که در یک محیط بدون عوامل تداخل کننده این پیام عرضه شود. اما اگر پیام با عقایدها ما تضاد داشته باشد، عوامل، تداخل گر، توانایى ما را براى تنظیم استدلال مخالف آن کاهش خواهد داد.

به عنوان نمونه در نظر بگیرد که نوجوان از ما پیام عدالت اجتماعى را به عنوان یک اصل قرآن مى‌شوند، در همان حال ماهواره‌ها، پیام متضاد دیگرى به عنوان اصل منفعت‌طلبى و اصالت فردیت را القا مى‌کند؛ در این صورت، نوجوان به عنوان گیرنده چه واکنش نشان مى‌دهد؟ واکنش‌ها، ارتباط نزدیکى با مسایل پیش گفته دارد.

ایجاد تداخل در محیط آزاد و جهان ارتباطی امروز بسیار زیاد است و نمى‌توان فضاى بسته‌اى را تصویر کرد که عوامل تداخلى در آن وجود نداشته باشد. این همانند آن است که در سخنرانى امام جماعت اختلال ایجاد شود.

به این صورت که امام جماعت در حال سخنرانى است و گروهى در گوشه مسجد با ایجاد سر و صدا و گپ زدن در سخنرانى روحانى اختلال ایجاد کرده و نمى‌گذارند تا پیام و صداى سخنران به گوش مخاطبان و حاضران برسد.

 این گونه اختلال موجبات حواس پرتى مخاطبان را فراهم مى‌کند که عموماً میزان تأثیرى گذارى پیام را به شدت کاهش مى‌دهد. همین گونه است وقتى عوامل تداخل کننده در اصل پیام‌هاى مشاهده شود.

 این گونه عوامل میزان متقاعد کنندگى پیام را به ویژه در میان شنوندگان و مخاطبان که در آغاز بى طرف بوده یا در اصل پیام تشکیک دارند، کاهش مى‌دهد.

در آیات قرآن به این روش از سوی مشرکان اشاره کرده است که آنان در هنگام تبلیغ پیامبر(ص) با دست زدن و کارهای از این دست که به عنوان نماز اجرا می شد در پیام رسانی اخلال ایجاد می کردند و یا با همهمه می کوشیدند تا تاثیر پیام را کاهش دهند.

 همین رفتار در کربلا از سوی کوفیان و عبیدالله بن زیاد و شمر انجام شد تا پیام ابی عبدالله الحسین (ع) به گوش مخاطبان نرسد.

یک دلیل در کاهش تأثیر گذارى این مى‌تواند باشد که فرد اخلال گر (مانند پرت کننده حواس) اطلاعات ، موضع و یا دیدگاه مخالفى را عرضه کرده و ذهن مخاطب شما را مختل کرده باشد.

وقتى گروهى از افراد مخاطب با استدلال مخالفى مواجه شوند، موضع گوینده بسیار سست‌تر از حالت عادى (بدون اخلال گر و تداخل کننده) خواهد شد.

 بر خلاف این، اگر این تداخل کننده از افرادى باشد که هماهنگ با یک پیام دو جانبه عمل مى‌کند (مانند گوینده‌اىاست که با شیوه‌اى آرام و خونسرد) اخلال گر را پاسخ مى‌دهد.

در این صورت مى‌تواند تداخل را خنثى کنند. خداوند به پیامبر(ص) دستور می دهد که به احادیث مخالفان گوش ندهید و خونسردانه از کنار آنان بگذرید.

عوامل تاثیرگذار در جذب پیام

با در نظر گرفتن انسان به عنوان یک موجود داراى شناخت، فرض این است که مردم مى‌دانند چه نگرش هایى دارند، از نظر موضع‌گیرى در کجا ایستاده‌اند، چه نگرش‌هاى دیگرى را مایلند بپذیرند و چه نگرش هایى را رد کنند؟

 با آن که قضاوت‌هاى شناختى مقدم بر هر تغییر نگرش واقعى است، با این حال، الگوى قضاوت اجتماعى اثبات مى‌کند که وابستگى عاطفى به یک موضوع مى‌تواند، نگرش و تغییر نگرش نسبت به آن موضوع را تحت تأثیر قرار دهد.

 بنابراین باید توجه داشت که اجزاى شناختى و عاطفى در این الگو در هم آمیخته است و هر یک مى‌تواند دیگرى را تحت تأثیر قرار دهد.

الگوى قضاوت اجتماعى بیان مى‌کند که پیام‌هاى متقاعد کننده‌اى که همانند پیام‌ها و دیدگاه‌هاى ما هستند، در قضاوت و داورى شبیه‌تر از آن چه واقعاً هستند داورى مى‌شوند؛ در حالى که پیام هایى که با باورهاى ما فاصله دارند، فاصله دارتر از آن چه واقعاً هستند، دیده مى‌شوند.

این مطلب تأکید مى‌کند که عوامل شناختى بیرونى انسان تا چه اندازه مى‌تواند در تغییر نگرش نقش داشته باشد. وقتى شخص با یک پیام ترغیب کننده روبه رو مى‌شود، نخستین واکنش او آن است که قضاوت کند، آن پیام در کجا قرار مى‌گیرد؛ به ویژه این که آن پیام در گستره پذیرش وى قرار مى‌گیرد یا در بیرون آن؟ وقتى این قضاوت صورت گرفت، تغییر نگرش ممکن است رخ دهد یا ندهد.

نظریه قضاوت اجتماعى بر این تأکید مى‌کند که تغییر نگرش بیش از همه، وقتى ممکن است که پیام در داخل گستره پذیرش شخص قرار گیرد.

هم چنین تغییر نگرش مى‌تواند در مواردى که پیام در داخل گستره عدم احترام شخص، نزدیک گستره طرد (نه درون این گستره) انجام پذیرد.

به هر حال پیام هایى که نزدیک به موضع‌گیرى خود شخص باشد، جذب مى‌شوند و نیازى به تغییر نگرش واقعى او نیست. از سوى دیگر پیام هایى که کاملا نقطه مخالف موضع‌گیرى شخص باشد، احتمالا در گستره طرد و وازنش وى قرار مى‌گیرند و مورد پذیرش واقع نمى‌شوند و در نتیجه تغییر نگرشی پیش نمى‌آید.

 در میان این دو حدّ افراطى، وقتى پیام‌ها، جایى در حوزه عدم التزام شخص قرار گیرند، اثرات متقاعد کنندگى آنها باید حداکثر باشد.

عامل ترغیب کننده نیز تأثیر مهمی در تغییر نگرش‌ها دارد.(یس آیه 20). اگر عامل ترغیب کننده سخت مورد قبول و احترام باشد، تغییر نگرش به احتمال قوى‌تر صورت مى‌گیرد.

 قابلیت قبول منبع پیام، ادراک پیام از سوى مخاطبان را تحت تأثیر قرار مى‌دهد و به این ترتیب گستره پذیرش و عدم التزام شخص را وسعت مى‌بخشد و بدین وسیله تغییر نگرش را متحمل‌تر مى‌سازد.

 در داستان مردمان انطاکیه که در سوره یس آمده است، مومن آل یس در حکم عامل ترغیب کننده عمل کرده است و مردم را به پیروی از سه پیام رسان الهی خوانده است.

در داستان مومن آل فرعون که در سوره غافر آمده است نیز به مساله عامل ترغیب کننده اشاره می شود.

به هر حال عوامل چندی در تاثیر پیام و تغییر نگرش نقش جدی ایفا می کنند که به برخی از آن ها در این جا پرداخته شده است.

تاکید بر مشترکات(آل عمران آیه 64 و عنکبوت آیه 46) برخورد محبت آمیز(طه آیه 43 و 44) و بشارت و امیدواری به پیامدهای خوش(انعام آیه 54) همزبانی با مخاطبان (ابراهیم آیه 4) تهییج عواطف و احساسات(بقره آیه 54 و مائده ایه 20 و 21) ساده گویی (مریم آیه 97 و دخان آیه 58) از دیگر عوامل تاثیرگذار در متقاعد سازی مخاطبان پیام است که در قرآن به آن ها اشاره شده است.

 نویسنده : خلیل منصوری

تهیه و تنظیم : جواد دلاوری ، گروه حوزه علمیه تبیان