"ریو"امریكایی ارمان شهركودكانمان این نوشتار با اشاره به انیمیشن معروف آمریکایی، به تاثیر این برنامه ها بر اذهان کودکان اشاره دارد. دوران کودکی مرحله ای حساس و اثر گذار از عمر یک انسان است که اقتضائات و ایجابات ویژه خود را می طلبد. روح و جسم یک کودک، از چنان لطافتی برخوردار است که ظرفیت درگیری و توان حضور در ماجراهای مربوط به دنیای بزرگسالان را ندارد. اما نظام صنعتی نوین با ابزار پیشرفته ومتنوع آن یعنی رسانه های تصویری، در بسیاری از موارد، خط مرز حائل بین جهان کودکان با بزرگسالان را روز به روز بیشتر، محو می کند . در این میان انیمیشن های ساخته شده برای کودکان از اهمیت زیادی برخوردارند. چرا که این انیمیشین ها به دلیل اقبال عمومی بسیار بالایی که در سطح جهانی دارند، همه ساله در حال تولید هستند و هر بار با موضوع خاص و دارند منحصر به فردی روانه بازار می شوند. طبیعتا این نوع برنامه ها بدون هدف و برنامه ریزی ساخته نشده اند و این توانایی را دارند که به انتقال و تثبیت نوعی الگوهای فکری و عملی و ایدئولوژیک، بپردازند. از آنجا که مخاطب اصلی این برنامه ها کودکان هستند، کیفیت و گستره اثر بخشی به مراتب سریعتر و با نفوذتر است. چرا که ذهن معصوم و دست نخورده کودکان، آمادگی پذیرش و یادگیری بالایی دارد و طبیعتا برنامه های هدفمند می توانند تاثیرات قابل ملاحظه ای بر اذهان کودکان داشته باشند. اما یکی از مواردی که در این انیمیشن ها بارها و بارها دیده شده است، آشنا کردن کودکان با فضاهایی است که مربوط به دنیای بزرگسالان است. تصور کنید انسانی که از دوران کودکی با یک جهش پا به جهان بزرگسالان می گذارد چگونه انسانی است ؟ آیا انسانی است که زودتر به مرحله ی بلوغ و بزرگسالی رسیده است یا بزرگسال و جوانی است که کودک و بچه صفت مانده است ؟ «ریو» انیمیشنی دیگر است که در ماه های اخیر اکران جهانی شده و اکنون نسخه دوبله فارسی آن نیز به بازار ویدئویی ایران پا گذاشته است. ویژگی اصلی این فیلم خوش ساخت و پر رنگ و لعاب، تبلیغات توریستی آن برای کشور برزیل به ویژه ریو دو ژانیرو است که نام فیلم هم برگرفته از همین نام است در رابطه با این موضوع، جامعه شناس و نویسنده معروف، نیل پستمن، در آثار متعدد خود به تاریخ و تأثیر انواع تکنولوژى از جمله تلگراف، صنعت چاپ ، تلویزیون ، کامپیوتر و اینترنت بر زندگى و ذهن بشر مى پردازد و اندیشه پیشرفت و ترقى مثبت را در مورد تاریخ تکنولوژى به خصوص درعرصه ارتباطات جمعى مورد سؤال قرار مى دهد. زمینه استدلال او این است که هر وسیله ارتباط جمعى ازنوعى بازتاب برخوردار است. هر وسیله و ابزارى، صرف نظر از چارچوب محدود و کاربرد اولیه آن، این قدرت را دارد که از محدوده نخستین جدا شود و سیطره خود را در چارچوبى نوین و غیرقابل پیش بینى گسترش دهد. این نقش تا آنجا پیش مى رودکه نه تنها در برداشت و استنباط ما از مفاهیمى مانند نیکى و پارسایى و زیبایى اثر مى گذارد بلکه حتى بالهاى تأثیر خود را بر نوع و چگونگى برداشت و بیان ما از هستى و حقیقت مى گستراند. به نظر می رسد انیمیشن های سینمایی در عرصه ارتباطات جمعی، ابزاری موثر و جذاب هستند که موفق به نفوذ در میان کودکان در سرتاسر دنیا شده اند. این انیمیشن ها از محدوده نخستین خود جدا شده و سیطره خویش را در حد بسیاری گسترش داده اند. این گستردگی در برخی از موارد احتمالا به زوال دوران کودکی منجر می شود. پستمن معتقد است که مفهوم کودکی در عصر رسانه های تصویری که مرزهای میان کودکی و بزرگسالی را مخدوش کرده اند، در خطر زوال و نابودی قرار گرفته است . در زوال دوران کودکی به نقل از مارشال مک لوهان، کارشناس ارتباطات آمده است:" زمانی که بشر در یک محیط الکترونیکی زیست می کند خصلتی دیگر می یابد و هویت فردی اش در تمامیت جمعی استحاله می شود و در آن ذوب می گردد. انسان جامع به انسان جماعت بدل می شود و ویژگی های این انسان جماعت در این است که او پدیده ای است محصول سرعت الکتریسیته و نه یک کمیت روانی معین." آنچه مشخص است اینکه انیمیشن های سینمایی آمریکایی، قدرتمند ترین آثار روی پرده سالن های نمایش در جهان هستند. از اولین آثار هانا-باربارا و والت دیزنی گرفته تا استودیوهای جدیدتری مثل دریم ورکز. این فیلم ها سلطه خود را بر پرده سینماهای جهان و به دنبال آن، لوازم شخصی و تابلوی عکس خانه ها حفظ کرده اند. شاهد اخیر این دست از انیمیشن ها، فروش بالای نسخه سه بعدی شیرشاه است که پس از 17 سال همچنان پرطرفدار باقی مانده است و مردم برای دیدن آن به سینما می روند. از آنجا که مخاطب اصلی این برنامه ها کودکان هستند، کیفیت و گستره اثر بخشی به مراتب سریعتر و با نفوذتر است. چرا که ذهن معصوم و دست نخورده کودکان، آمادگی پذیرش و یادگیری بالایی دارد و طبیعتا برنامه های هدفمند می توانند تاثیرات قابل ملاحظه ای بر اذهان کودکان داشته باشند همانطور که گفته شد این انیمیشن ها، آثاری مختص سرگرمی نیستند و برای ساخت آن ها ماه ها و گاه سالها برنامه ریزی و تحقیق می شود. نمونه این ادعا، انیمیشن موفق علاءالدین بود. جالب است بدانید که سازندگان این فیلم 127 جلسه را برگزار کردند که در آن تصمیم بگیرند علاءالدین چه شکلی باشد تا همه کودکان دنیا بتوانند با وی همذات پنداری کنند! «ریو» انیمیشنی دیگر است که در ماه های اخیر اکران جهانی شده و اکنون نسخه دوبله فارسی آن نیز به بازار ویدئویی ایران پا گذاشته است. ویژگی اصلی این فیلم خوش ساخت و پر رنگ و لعاب، تبلیغات توریستی آن برای کشور برزیل به ویژه ریو دو ژانیرو است که نام فیلم هم برگرفته از همین نام است. ریو، شهری شاد و رنگارنگ است که با شکوفه های صورتی و پرندگان زیبایی که زیبایی ان چشم هر بیننده را ممکن است خیره کند. البته این زیبایی صوری در انیمیشن مذکور به حد اعلا می رسد، به طوریکه مخاطب ناخودآگاه هوس می کند به این شهر سفر کند. داستان ریو، درباره یک بچه طوطی به نام «بلو» است که از جنگل شکار می شود و طی حادثه ای به دست دختربچه ای در مینه سوتای آمریکا می افتد که وی را بزرگ می کند. این دو با هم بزرگ می شوند تا این که یک دکتر برزیلی به دختر آمریکایی خبر می دهد که بلو آخرین بازمانده از نسل خودش است و دختر را مجاب می کند که با وی به برزیل بیاید تا نسل بلو را با هم حفظ کنند. با رفتن به ریو، پای قاچاقچیان پرنده به داستان باز می شود و از اینجا تا پایان فیلم، حوادثی پیش می آید که قهرمانان اصلی آن دختر آمریکایی و همان طوطی آمریکا دیده است! این دو قهرمان آمریکایی، وضعیت نامطلوب موجود را بر هم می زنند و در انتها، پایان خوشی را به بیننده فیلم هدیه می کنند. آنچه مشخص است اینکه وقایع این فیلم همانطور که گفته شد به گونه ای است که کودکان را با مسائل موجود در دنیای بزرگترها و درگیری های آنها، آشنا می سازد و این مسئله به کودکی کردن کودکان،لطمه می زند. علاوه بر وجود معانی و پیام های متعددی که در این انیمیشن مستتر است یک معنی جالب و نه چندان تازه ای در این کارتون به چشم می خورد. این که اکثر قهرمانان فیلم های آمریکایی، آمریکایی هستند و فقط آن ها توانایی قهرمان بودن را دارند. این دو قهرمان آمریکایی، وضعیت نامطلوب موجود را بر هم می زنند و در انتها، پایان خوشی را به بیننده فیلم هدیه می کنند این نکته جدیدی نیست اما می توان از زاویه ای دیگر به این موضوع نگاه کرد و آنرا به عنوان نکته ای مفید مورد بهره گیری قرار داد. انیمیشن ریو، با نشان دادن اعمال مهم، شجاعانه و تاثیر گذار دختر آمریکایی به ما گوشزد می کند که ما در انیمیشن های ایرانی کارهای عمیق و ریشه ای نداشته ایم تا کودک و نوجوان ایرانی نسبت به ایرانی بودنش حس غرور داشته باشد. تا باور کند که قابلیت سوار شدن بر مرکب سرنوشت و تغییر مسیر آن را دارد، همان طور که بلو این کار را بارها و البته به صورت نمادین انجام می دهد. اینها معانی ارزشمند و قابل توجهی است که اگر به درستی در برنامه های کودکان به آنها پرداخته شود، به طور قطع ثمرات گرانبهایی را به دنبال خواهد داشت. پی نوشت: زندگی در عیش،مردن در خوشی.نوشته نیل پستمن مقاله عباس کریمی در خبرگزاری سینمای ایران فاطمه ناظم زاده بخش ارتباطات تبیان