مسجد جامع اصفهان پرفسور آرتور آپهام (باستان شناس) مي‌نويسد: «من آن روز وقتي به تماشاي مسجد جامع اصفهان رفتم و در زير اين گنبد قرار گرفتم، متوجه شدم که تمام وجودم در تسخير گنبد و مسجد است؛ چون در زير اين گنبد به خوبي مي‌توان به شاهکار فناناپذير و خلاقهٔ ايراني‌ها پي برد و به عظمت مسجد و گنبد آن اعتقاد پيدا کرد. من از آن به بعد، بار‌ها به مسجد جامع اصفهان رفتم و با تماشاي گنبد اين مسجد، زبان به تحسين گشودم و عشق و علاقهٔ خود را به اصفهان و ايران روز افزون ديدم. به همين جهت مي‌خواهم بعد از اين که ديده بر هم نهادم جسدم را را در اين خاک مقدس دفن کنند.» قديميترين بناي تاريخي اصفهان را بايد مسجد جمعه يا مسجد جامع اصفهان تلقي کرد. سيماي فعلي مسجد عمدتاً مربوط به اقدامات دوره سلجوقي است اما تعميرات و الحاقات آن به دورانهاي بعد به خصوص عصر صفويان مربوط مي شود . اما در کاوش هاي باستان شناسي مراحل قبل از سلجوقي هم به دست آمده که به دوران آل بويه و قرن سوم هجري باز مي گردد. در همين کاوش ها آثار قبل از اسلام نيز کشف شده است. مسجد داراي وروديهاي متعدد است که هر يک فضاي مسجد را به بخشهايي از بافت پيرامون آن مربوط مي کند اين وروديها همه در يک زمان ساخته نشده اند و هر يک در مقطعي از تاريخ و در ارتباط با ساختمان درون و بيرون بنا به وجود آمده اند. گذرها و معابري که در گرداگرد مسجد وجود دارند بيانگر ارتباط گسترده اي است که مسجد با بافت قديم شهر دارد.مسجد جامع اصفهان با نقشه چهار ايواني بنا شده و از آنجا که ابداعات هنري و معماري ۱۵ قرن دوران اسلامي را در خود گرد آورده است يکي از بهترين آثاري به شمار مي رود که در دنياي امروز شهرت دارد. با توجه به منابع و مآخذ مختلف اين نکته مشخص مي شود که مسجد جامع در طول زمان به سبب آتش سوزي و جنگ هاي متعدد و نا آرامي هاي دوران هاي مختلف آسيب فراوان ديده و دوباره بازسازي و مرمت شده است. اين مسجد داراي بناهاي متعددي است از جمله:صحن چهار ايواني، شبستانها، مدرسه مظفري، صفه هاي کوچک دوره ديلمي، گنبد نظام الملک، گنبد تاج الملک، محراب اولجايتو، چهار ايوان معروف صاحب، استاد، شاگرد، درويش مي باشد چهار ايوان اطراف ميدان مشخص کننده شيوه مسجد سازي ايرانيان است که پس از احداث آن در ساير مساجد نيز رواج يافته است. اين ايوان ها که به نامهاي صفه صاحب در جنوب صفه درويش در شمال صفه استاد در مغرب صفه شاگرد در مشرق ناميده مي شوند با تزئينات مقرنس سازي و کاربندي يکي از فنون بسيار جالب معماري ايران را بيان مي دارد. نماي داخلي صحن مسجد و کاشيکاري هاي آن مربوط به قرن نهم هجري است که احتمالاً مناره ها نيز مربوط به همين زمان مي باشند . به طورکلي بناي کنوني مسجد جامع اصفهان شامل بخشهاي زير مي باشد: - شبستان مسجد : اين شبستان که بر ستون هاي مدور استوار است که با گچبريهاي بسيار زيبا تزئين شده است. اين قسمت مربوط به عصر ديلميان است. - گنبد و چهل ستونهاي اطراف آن که در ايوان جنوبي مسجد واقع شده و در فاصله سالهاي ۴۶۵ تا ۴۸۵ هجري قمري بنا شده است. اين گنبد در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقي و وزارت خواجه نظام الملک ساخته شده از نمونه هاي نادر ساختمان هاي عصر سلجوقي است. ايواني که در جلوي اين گنبد آجري واقع شده در اوائل قرن ششم هجري بنا گرديده و سقف آن از مقرنس هاي درشت ترکيب شده است. اين گنبد داراي زيباترين طرحهاي تزئيني ساخته شده از آجر و گچ ميباشد. - گنبدي که در بخش شمالي حياط مسجد واقع شده و قرينه گنبد خواجه نظام الملک است در سال ۴۸۱ بنا گرديده است. احداث اين گنبد را به ابوالغنائم تاج الملک يکي ديگر از وزراي عصر سلجوقي نسبت مي دهند. - ايوان معروف به صفه صاحب که در دوران سلجوقي ساخته شده و تزئينات آن مربوط به عصر قراقويونلو و صفوي است. در اين قسمت کتيبه هائي از دورانهاي مختلف از جمله صفويان به چشم مي خورد. - ايوان غربي معروف به صفه استاد که در عصر سلجوقي بنا شده و در دوره صفويان با کاشيکاري تزئين شده است . در اين صفه علاوه بر خطوط ثلث و نستعليق که به تاريخ ۱۱۱۲ هجري قمري و در زمان سلطنت شاه سلطان حسين کتابت شده عباراتي به خط بنائي بسيار زيبا و با امضاء محمد امين اصفهاني نوشته شده است. با مطالعه اين عبارات و دقت در خطوط بنائي اين ابيات بسيار زيبا مشخص مي گردد.چون نامه جرم ما به هم پيچيدند بردند و به ميزان عمل سنجيدندبيش از همه کس گناه ما بود ولي ما را به محبت علي بخشيدند. رو به روي اين ايوان، صفه شاگرد قرار دارد که در عصر سلجوقي بنا شده و در قرن هشتم و يازدهم هجري قمري در دوران حکومت ايلخانان و صفويه تزئيناتي به آن اضافه شده است. اين ايوان فاقد تزئينات کاشيکاري است و با مقرنس هاي آجري تزئين شده است. در اين ايوان سنگ مرمر يکپارچه نفيسي است که در اطراف و بالاي آن لوحه ها و کتيبه هايي نوشته شده است. در منتهي اليه ضلع شرقي مسجد جمعه صفه عمر واقع شده که کتيبه تاريخي هلال ايوان آن به سلطنت سلطان محمود آل مظفر اشاره مي کند. تاريخ اين کتيبه ۷۶۸ هجري قمري است و خطاط آن عزيز التقي الحافظ مي باشد. در سقف اين صفه خطوط تزئيني و تاريخي به چشم مي خورد که با خط بنائي عبارات مذهبي و سازنده بنا به نام مرتضي بن الحسن العباسي الزينبي نوشته شده است . علاوه بر آن در اين صفه نام استاد کاران ديگر همچون حسن کاروان کاشيکار و کوهيار الابرقوهي خطاط کتيبه محراب صفه به چشم مي خورد. - در شمال ايوان استاد شبستان کوچکي قرار دارد که زيباترين محراب گچبري مسجد را در بر دارد . اين شبستان که به مسجد الجايتو نيز معروف است داراي محرابي است که به مثابه گوهري تابناک از هنر ايراني در جهان از شهرتي عظيم برخوردار است. بر اين محراب زيبا نام سلطان محمد خدابنده ايلخان مشهوري که قبل از تشرف به دين اسلام لقب الجايتو را داشت و بعد از مسلمان شدن خود را خدا بنده ناميد و وزير دانشمند او محمد ساوي و سال ساختمان آن يعني ۷۱۰ هجري قمري به چشم ميخورد. زيباترين منبر منبت کاري موجود در مسجد جمعه اصفهان نيز در اين مسجد قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده است. از مسجد اولجايتو به شبستان زمستاني بيت الشتاء مي رسيم که به موجب کتيبه سر در آن در زمان تيموريان به دستور عماد بن المظفر ورزنه اي ساخته شده است. به همين علت به شبستان عماد نيز معروف است اين شبستان با شکوه داراي ستون هاي قطور کوتاه و اتاقهاي خيمه اي شکل است. در وسط هر چشمه طاق يک قطعه سنگ مرمر شفاف نصب شده که نور شبستان را تأ مين ميکند. شبستان جنوب شرقي مسجد که احتمالاً کتابخانه عظيم و مشهور خواجه نظام الملک را در بر داشته در بمباران شهر اصفهان تخريب گرديده که مجدداً به شيوه اول بازسازي شده است. - اين اثر نفيس و با شکوه به علت در بر داشتن نمونه هاي گوناگون ادوار مختلف اسلامي از نظر فني و هنري اهميت بسياري داشته و از شهرت جهاني برخوردار است. اين شهرت و نفاست همه ساله گروه هاي بي شماري از علاقمندان و پژوهشگران را به خود جلب مي کند حاصل اين مطالعات، مقالات و رسالات و کتب متعددي است که به وسيله معماران و مهندسين و باستان شناسان مشهور جهان و ايران به رشته تحرير در آمد که اغلب آنها به زبان فارسي ترجمه شده اند. به طور کلي به همان اندازه که ميدان نقش جهان و عمارات تاريخي اطراف آن ياد آورد معماري و هنر دوران صفوي است مسجد جمعه و محلات پيرامون آن افسانه زندگي در عهد سلجوقيان و روزگار پيش از آن را بيان مي دارد. اين مسجد، در حقيقت، مجموعه‌اى از ساختمان‌ها و آثار هنرى دوره‌هاى بعد از اسلامِ تاريخ ايران است که يادگارهايى از پادشاهان، وزيران، اميران، بزرگان و بانوان خيّر ايرانى بعد از اسلام را در بر دارد و بخشى از تحولات معمارى دوره‌هاى اسلاميِ تاريخِ ايران را، در مدت هزار سال، نشان مى‌دهد. بخش‌هاى ممتاز و جالب‌ توجه اين مسجد بدين قرارند: - صفه‌هاى کوچک سمت راست دالان ورودى که با ستون‌هاى مدور و گچ‌برى‌هاى زيبا تزئين يافته‌اند و مجموعه‌اى از آثار دورهٔ‌ ديلمى در قرن چهارم هجرى قمرى است. گنبد خواجه نظام‌الملک وزير مشهور ملکشاه سلجوقى که در سال‌هاى ۴۶۵ تا ۴۸۵ هجرى قمرى ساخته شده است. کتيبهٔ کوفى اين گنبد که در ضلع جنوبى مسجد واقع شده، حاوى نام پادشاه وقت، ملکشاه و وزير او خواجه‌ نظام‌الملک است. عنوان ملکشاه در اين کتيبه «يمين خليفه‌اللّه اميرالمؤمنين» ذکر شده است. خليفهٔ عباسى در آن زمان «المعتصم باللّه» بوده است. چهل ستونى که در منتهى‌اليه غربى اين ضلع واقع شده، از دورهٔ شاه‌عباس اول صفوى است، که در سال ۱۰۱۹ هجرى قمرى به ساختمان‌هاى مسجد افزوده شده است. - چهل ستون که در سمت چپ دالان ورودى واقع شده و در ساخت آن از سبک ابنيهٔ سلجوقى پيروى شده است، از آثار دورهٔ پادشاهان آل‌مظفر در قرن هشتم هجرى قمرى است. ساختمان ايوان جنوبى مسجد از قرن ششم و تزئينات داخل و خارج آن از قرن هشتم، نهم، دهم و يازدهم هجرى قمرى است. دو منارهٔ اين ايوان ظاهراً در عهد حسن‌بيک ترکمان افزوده شده است و در دورهٔ اين امير آق‌قويونلو و پادشاهى طهماسب اول و شاه‌‌عباس دوم، تغييرات ضرورى مسجد به انجام رسيده و داخل و خارج اين ايوان، با تزئينات کاشى‌کارى آراسته شده است. در بين مقرنس‌هاى تاق اين ايوان، نام «ابونصر حسن بهادر» که بانى تعميرات و الحاقاتى در اين مسجد بوده است. در يک لوحهٔ کاشى‌کارى مربوط به سال ۸۸۰ هجرى قمرى ثبت شده است. تزئينات کاشى‌کارى اطراف صحن از دورهٔ‌ حسن‌بيک ترکمان معروف به اوزون حسن و از قرن نهم هجرى قمرى است. - ايوان شرقى مسجد مشخصات معمارى دورهٔ سلجوقى را از قرن ششم به خوبى حفظ کرده است. داخل اين ايوان با گچ‌برى‌هاى قرن هشتم آراسته شده و کتيبهٔ کاشى‌‌کارى آن حاکى از تعميرات در دورهٔ شاه‌ سليمان صفوى است. - صفهٔ عمر در شرق اين ايوان واقع شده است که در دورهٔ قطب‌الدين محمود، شاه آل‌مظفر، به وسيلهٔ «مرتضى بن الحسن العباسى الزينبي» در محل بناى قديمى ديگرى ساخته شده است. در دورهٔ حکومت موقتى اشرف افغان تعمير شده و به دستور او کتيبه و لوحه‌هايى به اين صفه افزوده شده است. - ايوان غربى مسجد که ساختمان آن از قرن ششم هجرى است و با تزئينات کاشى‌کارى آن دوره که بيش‌تر از نوع خطوط بنايى است، آراسته شده است. اين ايوان در دورهٔ پادشاهى شاه ‌سلطان حسين صفوى تعمير و تزئين شده و با کتيبه‌ها و لوحه‌هايى در قالب خطوط مختلف زينت يافته است. در شمال ايوان غربى، مسجد کوچکى از دورهٔ‌ اولجايتو (ايلخان مسلمان مغول) واقع شده است که محراب عالى گچ‌برى شدهٔ آن در سال ۷۱۰ هجرى قمرى به دستور وزير ايرانى او «محمد ساوي» ساخته شده و تاق‌هاى آجرى متنوعى دارد. محمد ساوى در سال ۷۱۱ هجرى قمرى بر اثر سعايت بدگويان به دستور اولجايتو کشته شد؛ ولى اين اثر ارزندهٔ دورهٔ صدارت او همچنان نام او را در تاريخ جاويدان کرده است. نام استاد حيدر اصفهانى که سازندهٔ اين محراب عالى گچ‌برى شده است، نيز در آخر حاشيهٔ کتيبهٔ محراب، بر جاى مانده است. در غرب ايوان غربى و مسجد اولجايتو، شبستانى از دورهٔ‌ حکومت سلطان محمد بن بايسنقر تيمورى وجود دارد که سال ساختمان ۸۵۱ هجرى قمرى است و بانى آن «عمادبن مظفر ورزنه‌اي» است که از امراى لشکر وى بوده است. کتيبهٔ ثلث زياى سردرِ اين شبستان تاريخى را «سيد محمود نقاش» خطاطى کرده است. عمادبن مظفر، مسجد باشکوهى هم در محل توليد خود (ورزنه)، بنا کرده است. ايوان شمالى مسجد معروف به صفهٔ درويش از قرن ششم و کتيبهٔ گچ‌برى داخل آن از دورهٔ‌ شاه‌ سليمان صفوى است. تزئينات کاشى‌کارى نماى خارجى آن از اقدامات ادارهٔ‌ باستان‌شناسى اصفهان در سال‌هاى ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷ هجرى شمسى است و به اين مناسبت، کتيبه‌اى به خط بنّايى به يادگار گذاشته شده است. در طرفين ايوان شمالى و شمال آن، چهل ستون‌هايى از قرن ششم هجرى موجود است که مخصوصاً چهل‌ ستون شرقى آن تاق‌هاى متعدد با نقوش مختلف آجرى دارد و از قسمت‌هاى جالب اين بناى عظيم تاريخى به شمار مى‌رود. شمالى‌ترين اثر تاريخى مسجد جمعه، گنبد تاج‌الملک مشهور به گنبد خاکى است که بانى آن «ابوالغنائم تاج‌الملک خسرو فيروز شيرازي» وزير ديگر ملکشاه سلجوقى است. سال ساختمان آن در کتيبهٔ دور گنبد، سال ۴۸۱ هجرى قمرى ذکر شده است و در بين آثار دورهٔ سلجوقى اثر بى‌همتايى به شمار مى‌رود. در آثار تاريخى موجود در مسجد جمعهٔ اصفهان، غير از سبک‌هاى مختلف معمارى، ‌ انواع خطوط کوفى، ثلث، بنّايى، نسخ و نستعليق را به زبان فارسى و عربى، به نثر و به نظم مى‌‌توان مشاهده نمود. - ساختمان حوض وسط مسجد نيز در زمان سلطنت‌ شاه‌محمد خدابندهٔ صفوى، پدر شاه‌عباس اول، به وسيلهٔ شخصى به نام «يوسف آقا» بنا شده است. منبع: http://fa.wikipedia.org http://www.memarblog.com http://www.masjed.ir http://www2.isfahan.ir تنظيم براي تبيان: سمانه دولت آبادي