مفاهیم قرآن در دیوان پروین(2) بخش اول 15- مرگ: در آیات: کل نفس ذائقه الموت ثم الیناترجعون (57 عنکبوت ) کل یتوفاکم ملک الموت الذی وکل بکم (11 سجده) مثنوی های 13 و 33 و 38 صفحات 311 – 347 – 357 و نیز: هـــمـه سیـاح وادی عــدمـیـم / مـنعم و بـــینــوا و ســفــله و راد(516) پـــتـک ایــام نـرم سـازدمــان /مـن اگـر آهـنـم تـو گـر فـــولاد (527) آیــد گــه درگذشتـنـت نـاچـار / خود بگذری آنچه هسـت بـگـذاری (1390) 16- مقصود از آفرینش: آیات: ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار (191 آل عمران ) افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الینا لا ترجعون (115 مومنون ) بازتاب آن: تـنهـا نـه خفتن است و تن آسانی / مـقـصود از آفـرینش و ایجادت (106) هستـی از بهر تن آسانی اگر بودی / چه بـدی برتری آدمی از حوان (1164) 17- کمک به تهیدستان: آیات: فکلوا منها و اطعموا البائس الفقیر (28 حج ) فآت ذی القربی حقه و المسکین و ابن السبیل (38 روم ) و در این دیوان: از آن بــازوت را دادنــد نــیرو / که گـیری دست هر بی دست و پـا را (65) مشو خود بین که نیکی با فـقـیران / نـخـستیـن فـرض بـودست اغـنیا را (67) و نیز مثنوی های 10 و 50 صفحات 303 و 378 18- نسب: فاذا نفخ فی الصور فلا انساب بینهم (101 مومنون ) ز ادب پرس مپرس از نسب و ثروت / ز هنر گوی مگوی از پدر و مادر (847) 19- مال یتیم: ان الذین یاکلون اموال الیتامی ظلما انما یاکلون فی بطونهم نارا (10 نساء) خـون یـتـیـم در کشی و خواهـی باغ بـهشـت و سـایـه طـوبـی را (371) 20- تنها خدا: ایاک نعبدو ایاک نستعین (5 فاتحه ) اندر آن دل که خدا حاکم و سلطان شد /دیگر آن دل نشود جای کس دیگر (845) 21- شک و ایمان: ولا یرتاب الذین اوتوا الکتاب و المومنون (31مدثر) دل اگر پرده شک را نـدرد هـرگـز / نـبـود راه سـوی درگـه ایـقانـش (904) 22- راه راست: و هدوا الی الطیب من القول و هدوا الی صراط الحمید (24حج) ربنا لاتزغ قلوبنا بعد اذهدیتنا (8 آل عمران ) در راه راسـت کج چـه روی چندین / رفــتار راسـت کـن نـیی خرچنگ (961) خواهی اگر راه راست راه نـیکـویی / خواهی اگر شمع راه دانش و عرفان (1104) 23- رخسار مومنان: تعرفهم بسیماهم لا یسئلون الناس الحافا (273بقره ) سیماهم فی وجوههم من اثرالسجود (29 فتح ) رخسـار خـویـش رانـکنی روشـن / زآیـیـنـه دل ار نـزدایـی زنـگ (962) 24- بنده شیطان: الم اعهد الیکم یا بنی آدم ان لاتعبدوا الشیطان (60 یس) وما لنا الاّ نتوکل علی الله و قد هدانا سبلنا (12 ابراهیم ) تراکه خانه دل خلوت خدا بوده است / چرا به معبد شیطان کنی سجود و قیام (1005) 25- جاهدوا: که اشاره دارد به آیات: و جاهدوا فی الله حق جهاده(78 حج) واتقوا الله و ابتغوا الیه الوسیله و جاهدوا فی سبیله (35 مائده) كه در شعر پروین به زیبا ترین وجه ممكن جلوه گر شده است: بـسی مـجاهده کردیم در طـریق نفـاق / ببین چـه بیهـده تفسیر جاهدوا کردیم (1090) 26- گمراهان و رستگاران: قد افلح من تزکّی (14 اعلی ) فمنهم من هدی الله و منهم من حقت علیه الضلاله (36 نحل) تو چنین گمره و یاران همه در مقصد / تو چنین غرقه و دریا ز درر مشحون (1339) کـــاردانـان راه دیگـر می رونــد / مــا تــبهـکاران بـراه دیـگریـم (1084) 27- تكلیف در حدّ توان: لا یکلف الله نفسا الاوسعها (286 بقره) بار هر کـس در خور یـارای اوسـت / مـوزه هرکس برای پـای اوست (4462) 28- جلوه جمال حق: لله المشرق و المغرب فاینما تولوا فثم وجه الله (115 بقره ) فضـای باغ تماشاگه جمال حـق است / من و تو نیز در آن از پی تماشاییم (3076) 29- خلق از واحد: و هو الذی انشاءکم من نفس واحده (98 انعام ) چه فرق گر توبه یک رنگ و ما به یک رنگیم /تمام دختر صنع خدای یکتا ییم (3077) 30- پدیدآورنده ناپیدا: لا تدرکه الابصار و هو یدرک ابصار و هو الطیف الخبیر (103 انعام) ره آن پــوی کـه پـیــدایـش ازوســـت / لیـک بـا اینهمه خود ناپیداست (1972) 31- تباهی عمل: اولئک حبطت اعمالهم فی الدنیا والآخره (69 توبه ) هزاران دانه افشاندیم و یک گل زان میان نشکفت / به شورستان تبه کردیم رنج باغبانی را (1825) 32- نور و ظمت: والذین کفروا اولیاءهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات (257 بقره ) والله خیر و ابقی (73 طه ) بگرداندیم روی از نور و بنشستیم بـا ظـلمـت / رهـا کردیم باقی را و بگرفتیم فانی را (1826) 33- نوح: قیل یا نوح اهبط بسلام منا و برکات علیک (48 هود) چـو شـدی نـیک چـه پـروات ز بـد روزی /چـو شدی نوح چه اندیشه ات از طوفان (1168) کشتی صبر اندرین دریا و افکندن چو نوح /دیده ودل فارغ از آشوب طوفان داشتن (1741 ) 34-سحر (موسی): فلما جاءالسحره قال لهم موسی القوا ما انتم ملقون (80 یونس) فالقی السحره سجداً قالوا آمنا برب هرون و موسی (70 طه ) سحربازست فلک لیک چه خواهد کـرد /سحر با آنکه بود چون پسر عمران (1121 ) 35- موسی (ید بضا): واضمم یدک الی جناحک تخرج بیضاء من غیر سوء (22 طه ) هـر رهـنورد را نـبـود پـای راه شـوق /هر دست دست موسی عمران نمی شود(689) 36- موسی (گذشتن از دریا): ولقد اوحینا الی موسی ان أسر بعبادی فأضرب لهم طریقاً فی البحر یبساً لا تخف درکاً و لا تخشی (77 طه ) بگذر از بحر و ز فرعـون هـوی مندیش / دهر دریا و تو چون موسی عمرانی (1532) 37- موسی (كلیم الله): وكلّم الله موسی تكیما (164نساء) فلما تجلی ربه الجبل جعله دکّا و خر موسی صعقا (143 اعراف ) ونا دیناه من جانب الطور ایمن و قرّ بناه نجیّا (52 مریم ) هـمچـو موسی بـودن از نـور تجلی تابناک / گـفتگوها با خدا در کوه و هامون داشتن (1746) 38- موسی(عصا): فالقی عصاه و هی ثعبان مبین (107 اعراف) عصا را اژدها بایست کردن شعله را گـلزار / تو با دعوی گه ابراهیم و گاهی پور عمرانی (1467) 39- ابراهیم (آتش): قلنا یا نار کونی برداً و سلاماً علی ابراهیم (69 انبیاء) بهــر گــلزار درآتـش مـفکن خـود را /کــه گـلـستان نـشـود بـر همه کس آذر (913) 40- اسماعیل (قربانی): قال یا بنیّ انی اری فی المنام انی اذبحک فانظر ماذا تری قال یا ابت افعل ما تومر ستجدنی ان شاءالله من الصابرین (102 صافات ) مترس از جانفشانی گر طریق عشق می پویی / چو اسماعیـل بـایـد سـر نهادن روز قربانی (1454) 41- سلیمان (دیو): ومن الشیاطین من یغوصون له و یعملون عملاً دون ذلک وکنّا لهم حافظین (82 انبیاء) بـنـده فرمان خـود کردن هـمـه آفـاق ر ا / دیـو بستـن قـدرت دسـت سلیـمان داشتن (1732) 42- سلیمان (حشمت و كوه): قال رب اغفرلی و هب لی ملکاً لا ینبغی لاحدٍ من بعدی انک انت الوهّاب (35 ص) وارث ملـک سـلیـمـان نـتـوان خـوانـدن / هـرکـسی راکـه درانـگشت بـود خـاتم (1028) 43- سلیمان (مور): یا ایها النمل ادخلوا مساکنکم لا یحطمنّکم سلیمان و جنوده (18 نمل ) هـمچو پاکان گنج درگنج قناعت یـافـتـن / مـور قـانع بودن و مـلک سلیمـان داشتـن (1744) 44- لقمان (حكمت ): و لقد آتینا لقمان الحکمه ان اشکرلله (12 لقمان ) تن بـد خـواه ز تـو لـقـمه هـمی خـواهــد / چـه هـمـی یـاد دهـی حـکمـت لـقمانش (921) 45- مریم عذرا: قالت ربّ انی یکون لی ولد ولم یمسسنی بشر قال کذلک الله یخلق ما یشاء اذا قضی امراً فانما یقول له کن فیکون (47 آل عمران ) مـریــم بــسـی بـنــام بــود لـیـکـن / رتـبــت یـکی اســت مـریـم عـــذرا را (20) 46- عیسی (عروج آسمانی): و اذ قال الله یا عیسی انی متوفیک و رافعک الیّ (55 آل عمران ) پاکــی گـزین کــه راسـتـی و پـاکــی / بـــر بــرج بـرفـراشت مـسیحـا را (23) همچو عیسی بی پر و بی بال بر گردون شدن / همچو ابراهیم در آتش گلستان داشتن (1740) 47- آدم (عصیان): وعصی آدم ربه فغوی (121 طه ) خــود رای مـی نـبـاش کـه خودرایـــی / رانـد از بــهــشـت آدم و حـــوا را (22) 48- بنی اسرائیل(كفران نعمت ): و ظلّلنا علیکم الغمام و انزلنا علیکم المن و السّلوی کلوا من الطیبات ما رزقناکم و ما ظلمونا ولکن کانوا انفسهم یظلمون (57 بقره) چـو اسـرائـیـلـیـان کــفران نـعـمـت / مکن چـون هست هم سلوی وهم من (1264) منابع: 1-حکیمیان ، ابوالفتح ، دیوان اشعار پروین اعتصامی ، انتشارات پژوهش 2-خرّمشاهی ، بهاءالدین ، قرآن كریم (ترجمه و توضیح) ، انتشارات نیلوفر و جامی 3-عبدالباقی ، محمد فؤاد ، المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم ، منشورات ذوی القربی 4-فانی ، کامران و خرمشاهی ، بهاءالدین ، فرهنگ موضوعی قرآن ، نشر فرهنگ معاصر شهرزاد شیدا تهیه و تنظیم برای تبیان : مهسا رضایی - ادبیات