سال‌هاست می‌شنویم که «نسل جدید از دین فاصله گرفته» و «گوشی هوشمند جای منبر و سجاده را گرفته». این حرف آن‌قدر تکرار شده که خیلی‌ها آن را بدیهی می‌دانند. اما یک پژوهش تازه، تصویر پیچیده‌تر و امیدوارکننده‌تری نشان می‌دهد: نوجوانان و جوانان امروز، با همۀ وقتی که در فضای مجازی می‌گذرانند، در مسائل ایمانی هنوز بیشتر به پدر و مادر و رهبران دینی اعتماد دارند تا به شبکه‌های اجتماعی.
این یافته از نخستین گزارش «آیندۀ ایمان» در مرکز «پژوهشگران و قصه‌گویان» دانشگاه UCLA آمده است. پژوهشگران از بیش از دو هزار جوان ۱۶ تا ۲۴ ساله نظرسنجی کردند و با نزدیک به صد نوجوان و جوان ۱۴ تا ۲۴ ساله هم گروه‌های گفت‌وگو تشکیل دادند. شرکت‌کنندگان از پیروان مسیحیت انجیلی، کاتولیک، اسلام، یهودیت، سیک، هندو و بودایی بودند و در کنارشان افراد ندانم‌گرا، خداناباور و «معنوی غیرمذهبی» هم حضور داشتند. پس این پژوهش فقط تصویری از جوانان مذهبی نیست؛ تصویری از کل یک نسل است.
الگوریتم: برانگیزاننده است، اما مرجع نیست
نخستین نکتۀ گزارش این است که فضای مجازی برای این نسل حاشیه‌ای نیست. بیش از ۹۷ درصد جوانان مذهبی و ۸۰ درصد جوانان غیرمذهبی گفته‌اند دست‌کم یک محتوای آنلاین آن‌ها را از نظر معنوی تکان داده، الهام بخشیده یا آرامش داده است. ۶۷ درصد مذهبی‌ها و ۷۸ درصد غیرمذهبی‌ها هم گفته‌اند با کمک محتوای آنلاین با ایده‌ها و آیین‌های معنوی تازه‌ای آشنا شده‌اند.
پس نمی‌توان الگوریتم را از معادلۀ ایمان کنار گذاشت. یک قطعۀ موسیقی، یک ویدئوی کوتاه یا یک مداحی که در فید پیدا می‌شود، گاهی نخستین جرقۀ پرسش معنوی است. اما جرقه هنوز آتش نیست. همین جوانان وقتی می‌خواهند ایمانشان را بفهمند، سراغ آدم‌هایی می‌روند که از نزدیک می‌شناسند: رهبران جماعت دینی و والدین. بعد از آن‌ها هم سایر اعضای خانواده و همسالان مذهبی قرار می‌گیرند. بیش از ۶۰ درصد جوانان مذهبی گفته‌اند عبادتشان هنوز در فضاهای سنتی مثل کلیسا، مسجد و کنیسه ریشه دارد، یا عبادت سنتی را با رسانه ترکیب می‌کنند.
به زبان ساده، الگوریتم می‌تواند پرسش را برانگیزد، اما پاسخ قابل‌اعتماد هنوز از چهره‌ای آشنا شنیده می‌شود.
فضای سوم نیست، فضای درهم‌تنیده است
جالب‌ترین نکتۀ این پژوهش اعتراف خود پژوهشگران است. مایثا الحسن، از پژوهشگران این مرکز، می‌گوید آن‌ها با این فرض شروع کردند که رسانه‌های جدید برای جوانان «فضای سوم» دین‌ورزی‌اند، یعنی جایی جدا از خانه و معبد. اما به نتیجۀ دیگری رسیدند: رسانۀ جدید و سنتی بیشتر یک فضای «درهم‌تنیده» ساخته‌اند. در این فضا بُعد «اجتماعی» شبکه‌های اجتماعی، شبکه‌های دینی دنیای واقعی را تکمیل و تقویت می‌کند.
این نکته مهم است، چون پرسش این مقاله را بازتعریف می‌کند. شاید پاسخ درست این نباشد که ایمان از راه آیین منتقل می‌شود «یا» الگوریتم. ایمان امروز در شبکه‌ای از این مسیرها منتقل می‌شود. ۶۸ درصد جوانان مذهبی گفته‌اند از طریق محتوای دینی با دوستان و همسالانشان در فضای آنلاین ارتباط گرفته‌اند. یعنی فضای مجازی برای این نسل بیشتر ادامۀ جماعت است تا جایگزین آن.
روی تاریک صفحه
اما این تصویر روی دیگری هم دارد. ۷۰ درصد جوانان مذهبی گفته‌اند تصویری که رسانه‌ها از دینشان می‌سازند، بر رفتار دیگران با آن‌ها اثر می‌گذارد. در تقریباً همۀ گروه‌ها فقط حدود ۴۰ درصد این تصویر را دقیق می‌دانند. بیش از ۶۰ درصد گفته‌اند چیزی که در رسانه دیده‌اند باعث شده برای بیان باورهایشان احساس امنیت کمتری کنند. در بیشتر گروه‌های دینی هم بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان گفته‌اند محتوای مربوط به باورها و جهان‌بینی‌ها باعث تنش با یکی از اعضای خانواده، دوستان یا همسالانشان شده است.
این همان جایی است که الگوریتم از ابزار ارتباط به منبع شکاف تبدیل می‌شود. محتوایی که قرار بود پل باشد، گاهی وسط سفرۀ خانواده دیوار می‌کشد.
پیام برای خانواده، مسجد و مدرسه
اگر این یافته‌ها را جدی بگیریم، چند نتیجه از آن به دست می‌آید.
اول، اعتماد سرمایه‌ای است که هنوز از دست نرفته. جوانان والدین را مرجع می‌دانند، اما این اعتماد بیشتر با گفت‌وگو حفظ می‌شود تا با موعظه. پدر و مادری که از ویدئویی که فرزندشان دیده نمی‌ترسند و دربارۀ آن با او حرف می‌زنند، همان «فضای امن» را می‌سازند که این نسل دنبالش است.
دوم، الگو از هر محتوایی گویاتر است. فرزندی که نماز، صداقت و مهربانی را در رفتار روزانۀ والدینش می‌بیند، روایتی دارد که هیچ الگوریتمی نمی‌تواند به‌آسانی پاکش کند.
سوم، جماعت باید حضور آنلاین داشته باشد. کمتر از یک‌سوم جوانان مذهبی گفته‌اند یک جماعت آنلاین قوی مبتنی بر ایمان دارند. بیش از نیمی هم خواسته‌اند تولیدکنندگان محتوا برای گروه دینی‌شان جماعت آنلاین بهتری بسازند. مسجد و هیئتی که صفحۀ اینستاگرام ندارد، فرصتی بزرگ را از دست می‌دهد.
چهارم، روایت‌گری مسئولیت دارد. این نسل از تصویرهای کلیشه‌ای و ساده‌شده خسته است. به گفتۀ پژوهشگران، جوانان شبکه‌های اجتماعی را محتمل‌ترین جا برای پیدا کردن تصویری اصیل از دین می‌دانند، نه تلویزیون و سینما را. این یعنی میدان روایت هنوز باز است.
سخن آخر
ایمان در خانوادۀ امروز از یک در وارد نمی‌شود. آیین به آن ریشه می‌دهد، گفت‌وگو آن را می‌فهماند، الگو آن را باورپذیر می‌کند، مدرسه و جماعت به آن هویت جمعی می‌دهند و الگوریتم گاهی نخستین جرقه را می‌زند. اما پژوهش UCLA یادآوری می‌کند که در میان همۀ این درها، هنوز کلید اصلی در دست آدم‌های آشناست. خطر واقعی قدرت الگوریتم نیست؛ خطر این است که خانواده و جماعت دینی، به خیال اینکه میدان را باخته‌اند، صحنه را ترک کنند.
منبع:
گزارش دانشگاه UCLA درباره اعتماد جوانان به خانواده، رهبران دینی و رسانه‌های دیجیتال منتشرشده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
پیام شما به ما